ندول تیروئید چیست و چه علائمی دارد؟ آیا باعث سرطان تیروئید می‌شود؟

تیروئید اندامی کوچک، پروانه‌ای‌شکل و ترشح‌کننده هورمون در جلوی گردن است. مواد ترشح‌شده از غده تیروئید هورمون‌هایی هستند که بر بسیاری از سامانه‌های متابولیک، از جمله ضربان قلب، دمای بدن و تعادل کلسیم استخوان اثر می‌گذارند.

هورمون اصلی ترشح‌شده از غده تیروئید، T4 یا تیروکسین است (%90)؛ T3 یا تری‌یدوتیرونین به میزان %10 ترشح می‌شود. مسئول اثر هورمون‌های تیروئید در بافت، T3 است.

گاهی سلول‌های تیروئید با تکثیر خارج از کنترل، توده‌ای ایجاد می‌کنند که ندول تیروئید نامیده می‌شود. ندول‌های تیروئید ممکن است جامد (سالید) یا پر از مایع (کیستیک) باشند.

اطلاعات کلی درباره ندول‌های تیروئید

• ندول‌های تیروئید در واقع شایع هستند. تا سن 60 سالگی، نیمی از افراد ندول تیروئید دارند.
• ندول‌ها معمولاً برای سلامت بی‌ضررند. با این حال، پس از شناسایی باید بررسی شود که آیا هورمون بیش از حد تولید می‌کنند و مهم‌تر از همه، آیا سرطانی هستند یا خیر.
• تنها حدود %5 از ندول‌های تیروئید سرطانی هستند.
• اندازه ندول تعیین‌کننده سرطان نیست. با این حال، ندول‌های بزرگ ممکن است بر اثر فشار، تنگی نفس یا دشواری بلع ایجاد کنند.
• وجود یک یا چند ندول معمولاً احتمال سرطان را تغییر نمی‌دهد.
• تعداد ندول‌ها ممکن است با افزایش سن بیشتر شود؛ وجود بیش از یک ندول، گواتر چندندولی نامیده می‌شود.
• در معاینه دستی پزشک، ندول در 3-7 درصد موارد شناسایی می‌شود، اما با USG (سونوگرافی) این میزان به 20-76 درصد می‌رسد.

چرا ندول تیروئید ایجاد می‌شود؟

وضعیت‌های پزشکی مختلف می‌توانند باعث ندول تیروئید شوند:

• تیروئیدیت: به معنای التهاب تیروئید است. 3 نوع اصلی دارد: تیروئیدیت حاد ناشی از عفونت باکتریایی؛ تیروئیدیت تحت‌حاد پس از عفونت‌های ویروسی مانند سرخک و اوریون؛ و تیروئیدیت مزمن / خودایمنی که گواتر لنف‌آدنوئید یا بیماری هاشیموتو نامیده می‌شود.
• کمبود ید: رژیم غذایی فاقد ید می‌تواند باعث ندول تیروئید شود.
• آدنوم تیروئید: رشد بیش از حد بافت تیروئید به علتی نامعلوم است. بیشتر آدنوم‌ها بی‌ضررند، اما برخی هورمون تیروئید تولید می‌کنند و باعث پرکاری تیروئید (هیپرتیروئیدیسم) می‌شوند.
• کیست تیروئید: معمولاً در نتیجه تجزیه یا دژنراسیون آدنوم تیروئید ایجاد می‌شود.
• سرطان تیروئید: بیشتر ندول‌های تیروئید سرطانی نیستند، اما حدود %5 از ندول‌های تیروئید ممکن است سرطانی باشند (گفتن اینکه «ندول‌های تیروئید به سرطان تبدیل می‌شوند» می‌تواند نادرست باشد؛ عبارت دقیق‌تر این است که «برخی ندول‌های تیروئید توده‌های سرطانی هستند»).

چه کسانی در معرض خطر ندول تیروئید قرار دارند؟

• زندگی در منطقه‌ای که ید در رژیم غذایی آن وجود ندارد،
• داشتن سابقه خانوادگی ندول تیروئید،
• مرد بودن،
• داشتن سن کمتر از 30 یا بیشتر از 60 سال.

علائم ندول تیروئید

بیشتر ندول‌های تیروئید نشانه یا علامتی ندارند. ندول‌های بزرگ ممکن است لمس یا دیده شوند و با فشار بر نای یا مری، تنفس یا بلع را دشوار کنند.

گاهی ندول‌ها تیروکسین T4، هورمون اصلی غده تیروئید، را بیش از حد تولید می‌کنند. تیروکسین اضافی می‌تواند علائم پرکاری تیروئید ایجاد کند، از جمله:

• کاهش وزن بدون علت مشخص،
• تعریق بیش از حد،
• لرزش،
• تحریک‌پذیری،
• ضربان قلب سریع یا نامنظم.

برخی ندول‌های تیروئید سرطانی (بدخیم) هستند، اما تشخیص بدخیمی تنها بر اساس علائم ممکن نیست. بیشتر ندول‌های سرطانی آهسته رشد می‌کنند و هنگام کشف ممکن است کوچک باشند. سرطان آناپلاستیک تیروئید و دیگر سرطان‌های تهاجمی تیروئید بسیار نادرترند، اما ندول‌های آنها هنگام ایجاد، بزرگ و سفت هستند و ممکن است سریع رشد کنند.

ندول تیروئید چگونه شناسایی می‌شود؟

گاهی تنها با نگاه‌کردن در آینه متوجه آن می‌شوید. ممکن است زیر چانه تورم یا در دو طرف نای در گردن توده‌ای وجود داشته باشد. انگشتان خود را آرام روی آن نقطه بگذارید و اگر توده‌ای یافتید با پزشک مشورت کنید.

پزشک برای اطمینان ممکن است آزمایش‌های زیر را درخواست کند؛

• آزمایش خون هورمون‌های تیروئید
• سونوگرافی (USG)
• بیوپسی تیروئید

رویکرد مناسب به ندول‌های مشکوک چیست؟

در بیشتر موارد ندول شناسایی‌شده یا مشکوک، سونوگرافی تیروئید ترجیح داده می‌شود. USG اطلاعات ارزشمندی درباره قطر ندول، کیستیک یا جامد بودن و منظم‌بودن شکل آن می‌دهد. اگر در سونوگرافی ندولی با قطر بیشتر از 1 cm یا شکلی مشکوک به سرطان دیده شود، بیوپسی انجام می‌شود.

بیوپسی تیروئید برای تشخیص سرطانی‌بودن ندول دیده‌شده در سونوگرافی و در صورت وجود سرطان، تعیین نوع آن انجام می‌شود. روش‌های آسپیراسیون با سوزن ظریف (İİAB) و بیوپسی تروکات قابل استفاده‌اند. رایج‌ترین روش برای ندول‌های تیروئید، İİAB است.

با İİAB در %85-90 موارد می‌توان به‌روشنی گفت ندول سرطانی است یا خیر؛ نتیجه در %10-15 باقی‌مانده ممکن است نامشخص باشد. در این وضعیت معمولاً جراحی توصیه می‌شود، اما ندول بیشتر این بیماران سرطانی نیست و جراحی غیرضروری انجام می‌شود. در عوض می‌توان İİAB را تکرار کرد، تروکات انجام داد یا هم‌زمان İİAB+تروکات را به کار برد تا در بیش از %90 موارد سرطانی‌بودن ندول مشخص شود. بدین ترتیب از جراحی غیرضروری جلوگیری می‌شود.

در İİAB با سوزن بسیار ظریف، مجموعه‌ای از سلول‌ها گرفته می‌شود، اما در تروکات با سوزن کمی ضخیم‌تر نوارهای بافتی برداشته می‌شود. بنابراین ارزش تشخیصی تروکات بیشتر است. با این حال، چون İİAB با سوزن ظریف‌تری انجام می‌شود، به عنوان نخستین روش بیوپسی ندول تیروئید ترجیح داده می‌شود. برای بیوپسی دوم باید تروکات یا İİAB+تروکات ترجیح داده شود.

روش تشخیصی دیگر، اسکن تیروئید است که با تجویز ماده رادیواکتیو انجام می‌شود. در اسکن، ندول‌ها می‌توانند سرد (کم‌فعال)، داغ (پرفعال) یا گرم (با فعالیت طبیعی) باشند. احتمال سرطان در ندول‌های داغ بسیار پایین است، اما در ندول‌های سرد بین 5 تا 8 درصد است. امروزه اسکن تیروئید در موارد افزایش هورمون تیروئید ترجیح داده می‌شود.

درمان ندول‌های تیروئید چگونه است؟

اگر ندول خوش‌خیم و کوچک باشد، می‌توان بدون مداخله آن را پیگیری کرد. برای بررسی رشد ندول، سونوگرافی لازم است. پزشک گاهی سطح هورمون تیروئید را نیز بررسی می‌کند و در صورت تغییر می‌توان برای تنظیم آن دارو مصرف کرد.

اگر ندول سرطانی یافت شود، باید با جراحی تیروئید برداشته شود. ندول‌های تولیدکننده هورمون بیش از حد را می‌توان با ید رادیواکتیو درمان کرد. این ماده به صورت قرص یا مایع مصرف می‌شود و بدون آسیب به بافت‌های دیگر به کوچک‌شدن ندول کمک می‌کند. داروهای ضدتیروئید و جراحی از درمان‌های دیگر هستند.