Vitaminlərin analitik kəşfi 1906 – Köməkçi qida maddələri

Yazıçı Kendall Haven, "Qidaların vitamin tərkibləri ilə etiketlənirik. Hər il milyardlarla dollar xərcləyərək vitamin əlavələri alırıq. Vitaminlərin kəşfi qidalanma elmində inqilab yaratdı... və insan orqanizminin necə işlədiyinin öyrənilməsinə yol açdı." deyə qeyd edir.

Ümumilikdə vitaminlər orqanizmlərin qidalanmada az miqdarda ehtiyac duyduğu kimyəvi maddələrdir. Bəzi vitaminlərə, məsələn D vitamininə insanın qida rasionunda mütləq ehtiyac olmaya bilər. Çünki kifayət qədər günəş işığına məruz qaldıqda D vitaminini öz orqanizmimizdə sintez edə bilərik.

Vitaminlər maddələr mübadiləsini tənzimləməyə və böyüməyə kömək etməklə yanaşı, başqa funksiyaları da yerinə yetirir. Bəzi vitaminlər isə fermentlərə bağlanaraq kimyəvi reaksiyaların sürətini artıra bilər. 

Vitaminlərin kifayət qədər qəbul edilməməsi xəstəliklərə də səbəb ola bilər. Məsələn, “Sinqa haqqında araşdırma 1753 – Elmlə xilas edilən ilk milyonlar” başlığına baxa bilərsiniz.

Vitamin kəşfinin tarixi uzundur və bir çox tədqiqatçını əhatə edir. Biokimyaçı Gerald F. Combs Jr., "Vitamin kəşfinin analitik mərhələsi, əslində müasir qidalanma araşdırmasının özü, 1890-cı illərdə beriberi üçün heyvan modelinin tapılması ilə başladı." deyə yazır. Beriberi vitamin B1 çatışmazlığı nəticəsində yorğunluq, nizamsız ürək döyüntüsü və sonda ölümlə nəticələnən xəstəlikdir. 1897-ci ildə niderlandlı həkim Christiaan Eijkman cilalanmış (ağ) və daha bahalı düyü ilə bəslənən toyuqlarda beriberi əlamətlərinin yarandığını kəşf etdi. Toyuqlar yenidən qabıqlı qəhvəyi düyü rasionuna qayıtdıqda sağlamlaşdılar.

1906-cı ildə Eijkman və niderlandlı həkim Gerrit Grijns bir məqalələrində "Düyünün cilalanma qalıqlarında zülaldan fərqli bir maddə var... Bu, sağlamlıq üçün əvəzolunmaz olan və çatışmazlığı qidalanma polinevritinə səbəb olan maddədir." deyə yazdılar. Onların beriberiyə qarşı maddə barədə müzakirəsi (sonradan vitamin B1 adlandırıldı) vitamin anlayışının daha əvvəlki tanınmış nümunələrindəndir.

Eyni dövrdə ingilis biokimyaçı Frederick Hopkins siçanların xüsusi "köməkçi qida maddələri" olan qida rasionuna ehtiyac duyduğunu göstərdi; sonradan bunların vitamin olduğu məlum oldu.

İnsanlar üçün 13 vitamin var;

• Yağda həll olanlar: A, D, E və K
• Suda həll olanlar: B1 (tiamin), B2 (riboflavin), B3 (niasin), B5 (pantoten turşusu), B6, B7 (biotin), B9 (fol turşusu), B12 və C.

Yazıdakı şəklin izahı: (Polyarlaşdırılmış işıq altında askorbin turşusunun (vitamin C) mikrokristalları)

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Christiaan Eijkman (1858–1930), Sir Frederick Gowland Hopkins (1861–1947), Gerrit Grijns (1865–1944)

• Əvvəlki mövzu: Genlər və cinsin müəyyənləşdirilməsi 1905 – Cinsiyyət xromosomları
• Sonrakı mövzu: Allergiyalar 1906 – İmmun sisteminin həddindən artıq reaksiyası