Xərçənglə ürək xəstəlikləri arasında hansı əlaqə var?

Xərçəng başda infarkt olmaqla müxtəlif ürək xəstəlikləri nəticəsində ölüm riskini artıran amildir. Xərçəngin özü qədər tətbiq olunan müalicələr də bu riski artıra bilər. Xərçəng diaqnozu qoyulduğu andan müalicənin bitməsinə, hətta sonrasına qədər infarkt riski yüksəkdir. Buna görə xüsusilə xərçəng xəstələrinin və ya əvvəllər xərçəng müalicəsi almış şəxslərin sinə ağrısı kimi infarkt əlaməti ola biləcək halları görməzdən gəlməməsi və dərhal tibbi yardım almaq üçün hərəkətə keçməsi həyati əhəmiyyət daşıyır.

Xərçəng xəstələrində və xərçəngi geridə qoymuş şəxslərdə infarkt riski ümumi əhali ilə müqayisədə daha yüksək ola bilər. Bu, xəstələri və ailələrini narahat edə bilər; lakin vəziyyətdən xəbərdar olmaq və riski idarə etmə yollarını bilmək həyat keyfiyyətini artıra bilər. Xərçəng diaqnozu qoyulduğu andan müalicə boyunca, hətta sonrasında ürək sağlamlığına diqqət etmək vacibdir.

Xərçəng xəstələri və müalicə almış şəxslər yüksək infarkt riski daşısalar da, bundan qorxmaq əvəzinə məlumatlanmaq və ürək sağlamlığını qoruyan addımlar atmaq lazımdır. Ürək sağlamlığı üçün müntəzəm müayinələri unutmamaq, əlamətlərə diqqət yetirmək və lazım olduqda tez tibbi yardım almaq həyati əhəmiyyət daşıyır. Qısası, xərçəng xəstələri və xərçəngi geridə qoyanlar qorxmamalı, lakin ürək sağlamlıqlarına lazımi əhəmiyyəti verməli və müayinələrini unutmamalıdırlar.

Xərçəng xəstələrində infarkt riski nə qədərdir?

Tədqiqatların çoxu xərçənglə infarkt arasında əlaqə olduğunu göstərir. Ürək-damar xəstəliyi infarkt üçün mühüm riskdir və xərçəngin də ürək-damar xəstəliyi ilə yüksək risk əlaqəsi var.

"İnfarkt" termini tibbi dildə "miokard infarktı" və ya "işemik koronar hadisə" kimi terminlərlə də ifadə olunur. Bu ciddi vəziyyət ürək-damar xəstəlikləri başlığı altında qiymətləndirilir. Aşağıda ürək-damar xəstəliklərinin əsas növləri göstərilir.

Xərçəng və ürək-damar xəstəliyi riski barədə bəzi tədqiqatlar

2017 ildə aparılmış tədqiqat 6 ay ərzində xərçəng xəstələrində infarkt riskinin xərçəngi olmayan xəstələrdən daha yüksək olduğunu göstərib (müvafiq olaraq 4,7% və 2,2%). Göstərici xüsusilə ağciyər xərçəngi xəstələrində daha yüksək olub (8,3%). Xərçəngin irəliləmiş mərhələləri ilə risk də artıb.

2019 ildə ABŞ-da aparılmış başqa araşdırmaya görə xərçəng xəstələrinin 10%-dan çoxu ürək-damar xəstəliklərindən ölür. Tədqiqat 1973 - 2012 illəri arasında xərçəng xəstələrində aparılıb və 28 fərqli xərçəng növü araşdırılıb. 3,2 milyon xərçəng xəstəsinin 38%-i xərçəngdən, 11,3%-ü isə ürək-damar xəstəliyindən həyatını itirib.

Xərçəng xəstələrində ürək-damar xəstəliklərindən ölüm riski belə sıralana bilər:

• Ağciyər xərçəngi xəstələrinin riski ən yüksəkdir.
• 8 fərqli xərçəng növündə də bu risk əhəmiyyətli səviyyədədir.
• 35 yaşından əvvəl xərçəng diaqnozu almış şəxslərdə ölüm riski ciddi səviyyədədir.
• Xərçəng diaqnozundan sonrakı bir il ərzində bu risk xeyli yüksəkdir.

2020 ildə aparılmış başqa tədqiqatda da xərçəng diaqnozu almış gənc xəstələrdə ümumilikdə riskin daha yüksək olduğunu göstərən oxşar nəticələr əldə edilib. Həmçinin xərçəngdən sağ qalmış şəxslərdə infarkt da daxil olmaqla ürək xəstəliyi riskinin zamanla artdığı müəyyən edilib.

2022 ildə xərçəngdən sağ qalmış yetkinlərdə aparılan oxşar tədqiqatda onların ürək-damar xəstəliyi riskində 42%, ürək çatışmazlığı riskində isə 52% artım müşahidə edilib.

Xərçəng müalicəsi və ürək xəstəlikləri

Təəssüf ki, bəzi xərçəng növlərində müalicə ürək problemlərini tətikləyə və ya əvvəlcədən mövcud ürək xəstəliyini üzə çıxara bilər.

Xüsusilə kimyaterapiya kimi xərçəng müalicələri ürəyə birbaşa mənfi təsir göstərə bilər. Bəzi dərmanlar trombositlərin davranışını da dəyişdirə və qan laxtasının yaranma riskini artıra bilər.

Bəzi cərrahi müdaxilələr kimi invaziv prosedurlar da qan laxtası riski yaradaraq infarkta və ya ağciyər emboliyası kimi başqa problemlərə səbəb ola bilər. Cərrahi prosedurlar, xüsusilə sonra xəstələrin uzun müddət yatmalı olduğu hallarda, həmişə qan laxtası yaranması baxımından risk daşıyır.

Belə risklər tibbin bütün sahələrində mövcuddur və hər bir müalicə tövsiyəsi risklərin mümkün faydalarla müqayisə edildiyi fayda-zərər analizini əhatə edir. Müalicə seçiminə qərar verərkən həkimlə xəstənin müəyyən seçimlərin faydalarını və potensial fəsadlarını birlikdə müzakirə edib qiymətləndirməsi vacibdir. Bütün tibbi prosedurlar mövcud vəziyyətə uyğun diqqətlə planlaşdırılır və tətbiq olunur; beləliklə, ümumi sağlamlıq məqsədlərinə çatmaq üçün ən yaxşı nəticələr əldə edilərkən mümkün risklər minimuma endirilir.

Kimyaterapiyanın ürəyə təsirləri

Kimyaterapiya xərçəngin müalicəsi üçün istifadə olunsa da, digər tərəfdən ürəyə zərər verə bilər. Ürək xəstəliyi, infarkt və ürək çatışmazlığı kimi bir çox ürək xəstəliyinin riskini artıra bilər. Təəssüf ki, kimyaterapiya yalnız orqanizmdəki xərçəng hüceyrələrini hədəfləmir. Xərçəng hüceyrələri ilə yanaşı ürək hüceyrələri də daxil olmaqla orqanizmdəki çoxsaylı sağlam hüceyrələri də məhv edir.

Heart Matters adlı jurnalda dərc edilmiş məqaləyə görə kimyaterapiya dərmanı doksorubisin (adriamisin) istifadə edən 100 şəxsdən 7-sində ürək çatışmazlığı inkişafı riski var.

Hədəfli dərmanların ürəyə təsirləri

Süd vəzi xərçəngində geniş istifadə olunan hədəfli dərman olan təsiredici maddəsi trastuzumab olan Herceptin kimi hədəfli müalicələr xüsusilə ürək yan təsirlərinə səbəb ola bilər. Trastuzumab istifadəsi ürək çatışmazlığına və sol mədəciyin yığılma funksiyasının pozulmasına gətirə bilər. Ürək-damar xəstəliyi risk amilləri, yaşlılıq və əvvəllər antrasiklin (adriamisin və epirubisin) kimyaterapiyaları ilə müalicə trastuzumabın yaratdığı ürək yan təsirlərinə meyilliliyi artırır; antrasiklinə məruz qalmaq ən mühüm risk amilidir. Beta-blokatorların və angiotenzinçevirici ferment inhibitorlarının başlanması trastuzumabın yaratdığı ürək yan təsirlərinin qarşısını ala bilər. Digər HER2-hədəfli müalicələrdə ürək yan təsirlərinin tezliyi trastuzumabla müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə aşağı görünür.

Kardioloji izləmə adətən müalicə prosesindən və xəstənin fərdi risk amillərindən asılıdır. Tipik olaraq aktiv müalicə zamanı hər 3 aydan bir exokardioqrafiya (EKO) tövsiyə olunur; müalicədən sonrakı izləmə 1 ilə 5 il arasında dəyişə bilər.

İmmunoterapiyanın ürəyə təsirləri

İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorları sinfindən olan immunoterapiyalar müxtəlif xərçəng növlərinin müalicəsində mühüm irəliləyişlər təmin edib. Bunlara CTLA-4, PD-1 və PD-L1-i hədəfləyən monoklonal anticisimlər kimi preparatlar daxildir. Lakin belə müalicələr çox nadir hallarda olsa da immunitetlə əlaqəli ürək-damar yan təsirlərinə səbəb ola bilər. İmmunoterapiya istifadəsi otomiokardit, perikardit və vaskulit (ürək əzələsinin, qişasının və damarların iltihabı) kimi halları da əhatə edə bilən müxtəlif immunitetlə əlaqəli arzuolunmaz hadisələrə yol aça bilər.

Bu yan təsirlər nadir olsa da, ürəklə bağlı hər hansı əlamət və şikayətdə nəzərə alınmalıdır; məsələn, immunoterapiya ilə əlaqəli miokarditin tezliyi 0,1% ilə 1% arasında dəyişir.

İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorlarının bu yan təsirləri üçün risk amillərinə əvvəlcədən mövcud ürək-damar xəstəliyi, əvvəlki və eyni vaxtlı kardiotoksik müalicələr, əsasda olan avtomatik xəstəliklər, şişlə bağlı amillər, eyni vaxtda yaranan immunitetlə əlaqəli toksik təsirlər və genetik amillər daxildir. Bunların nəzərə alınması yan təsirlərin düzgün idarə edilməsi üçün vacibdir.

Xərçənglə əlaqəli yaranan ürək xəstəliklərinin əlamətləri

Əlamətlər olmadan da ürək xəstəliyinin mövcud ola biləcəyini unutmamaqla yanaşı, xərçənglə əlaqəli ürək problemlərinin əlamətləri digər növlərdən fərqlənmir. Ümumilikdə diqqət edilməli bəzi əlamətlər bunlardır:

• Yüksək qan təzyiqi
• Yüksək xolesterol və ya diabet
• Sinə ağrısı
• Təngnəfəslik
• Ürəkbulanma
• Ürək yanması
• Sinədə sıxıntı (daralma) hissi

Xərçəng xəstələrində və ya xərçəngdən sağ qalmış şəxslərdə ürək xəstəliyi riski yüksək olduğundan vəziyyətlərini qiymətləndirmək üçün mütləq müntəzəm olaraq kardioonkoloqa və ya kardioloqa müraciət etməlidirlər. Yuxarıdakı əlamətlərlə yanaşı diqqət yetirilməli hər məqam mütəxəssislə müzakirə edilməlidir. Həmçinin aşağıdakı problemləri yaşayan şəxslər də mütləq mütəxəssisə görünməlidirlər:

• Yeni yaranan ürək problemləri
• Xərçəng müalicəsi ilə əlaqəli yaranan yan təsirlər
• Diabet kimi ürək xəstəliyi üçün risk yaradan yeni vəziyyətin inkişafı

Sinə ağrısı, təngnəfəslik və ya digər təcili hallarda dərhal 112-yə zəng etmək və ya təcili yardım şöbəsinə müraciət etmək lazımdır. Belə hallarda qətiyyən avtomobil idarə edilməməlidir.

Xərçənglə əlaqəli ürək xəstəliyinin müalicəsi və qarşısının alınması

Xərçəng müalicəsi xəstənin ürək xəstəliyi, infarkt və ya qan laxtası yaranması riskinə görə tənzimlənir. Ürək çatışmazlığı və ya infarkt tarixçəsi olan xərçəng xəstələrinin müalicə seçimləri, məsələn, fərqli kimyaterapiya dərmanı ilə dəyişdirilə bilər.

İnfarktın müalicəsi insandan insana dəyişsə də, əsas məqsəd eynidir: ürəyin qan vurmasını asanlaşdırmaq, mövcud laxtanı aradan qaldırmaq, yoxdursa mümkün laxtanın yaranmasının qarşısını almaq.

İnfarkta təcili müdaxiləyə bunlar daxildir: aspirin, klopidogrel kimi qan durulducu dərmanlar, ağrıkəsicilər, oksigen, koronar angioqrafiya ilə balon və ya stent yerləşdirilməsi və tam tutulmuş koronar arteriyaları dəyişdirmək üçün şuntlama əməliyyatı.

Bəs hər bir xərçəng xəstəsi infarkt riskini azaltmaq üçün nəsə edə bilməzmi? Əlbəttə, bu halda infarkt riski tam aradan qaldırılmasa da, mümkün qədər minimuma endirilə bilər. Ürək sağlamlığını qoruyan həyat tərzi riski azaltmağa kömək edəcək:

• Siqareti tərgitmək
• Fiziki fəal olmaq
• Balanslaşdırılmış və sağlam qidalanma
• Digər xərçəng müalicəsi seçimlərini qiymətləndirmək

Xərçənglə infarkt arasındakı əlaqənin xülasəsi

Xərçəng xəstələri ürək-damar xəstəlikləri baxımından artmış risk daşıyırlar. Səbəb yalnız xərçəng və müalicələri deyil, bu iki xəstəlik qrupunun ortaq səbəblərə malik olmasıdır. Nəticədə xərçəng xəstələrinin 10%-dan çoxu ürək-damar xəstəliklərindən həyatını itirir.

Xərçəng xəstələri infarkt riskindən xəbərdar olmalı və təcili hallarda tibbi yardım almalıdırlar.

Araşdırmalar xərçəng xəstələrində infarkt riskinin xərçəngi olmayanlardan daha yüksək olduğunu göstərir. Fərqli xərçəng müalicələri ürəyə mənfi təsir göstərə bilər. Xərçəng müalicəsi alarkən ürək sağlamlığının izlənməsi vacibdir.

Xərçəng xəstələri və xərçəngi geridə qoymuş şəxslər müntəzəm olaraq kardioloqla görüşməlidirlər. Ürək xəstəliyi ilə əlaqəli əlamətlər barədə məlumatlı olmaq və təcili hallarda dərhal tibbi yardım almaq lazımdır. Xərçənglə əlaqəli ürək xəstəliklərinin müalicəsi risk amillərinə görə planlaşdırılır. Həyat tərzinin dəyişdirilməsi infarkt riskini azaltmağa kömək edəcək.