10 مطالعه بالینی برتر در 2021

مطالعات بالینی، در کوتاه‌ترین تعریف، آزمایش‌های پزشکی روی انسان‌ها هستند. مطالعات بالینی در مرحله نخست با شمار کمی شرکت‌کننده، یعنی 10-50 نفر، آغاز می‌شوند و ایمنی روش مورد آزمایش بررسی می‌شود. در مرحله دوم و سوم، اثربخشی درمان با 100 تا 1000 شرکت‌کننده ارزیابی می‌شود. درمان‌هایی که اکنون با تأیید رسمی استفاده می‌شوند، محصول مطالعات بالینی‌اند. پژوهشگران پیش از مطالعات بالینی نیز روش یا داروی مورد آزمایش را سال‌های طولانی در آزمایشگاه و روی حیوانات بررسی می‌کنند.

نکته: گاهی به‌جای اصطلاح «مطالعه» بالینی، از «پژوهش» یا «آزمایش» بالینی نیز استفاده می‌شود.

در ادامه، 10 مطالعه بالینی برتر منتشرشده در 2021 را که توان تغییر عملکرد بالینی را دارند، خلاصه کرده‌ایم:

رتبه 10: اختلال شخصیت مرزی

مطالعه‌ای که نشان داد اسیدهای چرب Omega-3 می‌توانند درمان کمکی امیدوارکننده‌ای باشند، در تبدیل اختلال شخصیت مرزی به یکی از موضوعات بالینی پرطرفدار نقش داشت. در پژوهشی منتشرشده در تابستان امسال (2022)، 4 کارآزمایی تصادفی کنترل‌شده با مجموع 137 بیمار بررسی شد و نتیجه گرفته شد اسیدهای چرب غیراشباع omega-3 به‌عنوان درمان کمکی، برای کاهش نشانه‌های اصلی اختلال شخصیت مرزی مفیدند. اسیدهای چرب Omega-3 در یک مطالعه به‌تنهایی و در مطالعات دیگر همراه عواملی مانند ضدافسردگی‌ها، بنزودیازپین‌ها و/یا اسید والپروئیک استفاده شدند. در هر 4 مطالعه، هیچ بیماری داروی ضدروان‌پریشی مصرف نمی‌کرد. اسیدهای چرب Omega-3 از منابع دریایی بودند، نه گیاهی.

رتبه 9: ویتامین D

پژوهش‌های سرطان کولورکتال و مرگ ناشی از همه علل نیز از موضوعات بالینی پرطرفدارند. مطالعه‌ای مشاهده‌ای نشان داد زنانی که ویتامین D بیشتری، به‌ویژه از غذا، مصرف می‌کردند خطر کمتری برای ابتلا به سرطان کولورکتال زودرس داشتند (نکته مهم، دریافت ویتامین D از غذاست، نه مکمل؛ نگاه کنید به تازه‌ترین وضعیت شواهد درباره مکمل‌های ویتامین D و Omega-3!).

این مطالعه شامل 94205 زن 25-42 ساله بود که بین 1991 و 2015 پیگیری شدند. زنانی با بیشترین میانگین مصرف کل ویتامین D، یعنی روزانه 450 IU، در مقایسه با مصرف‌کنندگان روزانه 300 IU، کاهش آشکاری در خطر داشتند. ارتباط ویتامین D و سرطان کولورکتال طی سال‌ها مستند شده و اکنون نیز موضوع 10 مطالعه بالینی پایان‌یافته یا در حال اجرا بوده است. با این حال، فقط چند مطالعه بر ارتباط ویتامین D و سرطان کولورکتال زودرس تمرکز کرده‌اند.

کمبود شدید ویتامین D با ضعف سلامت استخوان و عضله، جذب کلسیم، ایمنی و نیز عملکرد قلب و سرطان‌های کولون، خون و مثانه ارتباط دارد. این با مطالعه آینده‌نگری روی مردان نیز همخوان است که غلظت پایین ویتامین D را با افزایش مرگ ناشی از همه علل مرتبط دانست. پژوهش نتیجه گرفت سنجش 25-هیدروکسی‌ویتامین D آزاد، سود اندکی بر استاندارد کنونی سنجش کل 25(OH)D، شکل عمده ویتامین D در گردش خون، می‌افزاید؛ زیرا کمبود هرکدام با خطری مشابه ارتباط داشت.

مردان مطالعه 40 تا 79 سال داشتند و میانگین پیگیری 12,3 سال بود. در این مدت، نزدیک یک‌چهارم شرکت‌کنندگان (23,5%) جان باختند. پس از تعدیل عوامل مخدوش‌کننده اصلی، شامل شاخص توده بدنی، سیگار، الکل، عملکرد کلیه، تعداد بیماری‌های همراه اولیه و عوامل دیگر، مردانی با کل 25(OH)D کمتر از 20 ug/L، در مقایسه با افراد دارای سطح طبیعی ویتامین D که بیشتر از 30 ug/L تعریف شده بود، خطر مرگ به‌طور معناداری بیشتری داشتند.

رتبه 8: سماگلوتاید

خبرهای دارویی که تغییردهنده قواعد درمان پزشکی چاقی توصیف شد نیز از موضوعات بالینی پرطرفدار بود. در ژوئن، سازمان غذا و داروی ایالات متحده (FDA) برای کاهش وزن، آگونیست گیرنده پپتید شبه‌گلوکاگون-1 یا GLP-1، یعنی سماگلوتاید (Wegow) را با دوز تزریق زیرجلدی هفتگی 2,4 mg تأیید کرد. این شکل و دوز دارو، به‌طور مشخص به‌عنوان مکمل تغییر سبک زندگی برای بزرگسالان چاق با شاخص توده بدنی بیشتر از 30، یا افراد دارای اضافه‌وزن (≥ 27 kg/m²) و دست‌کم یک بیماری همراه مرتبط با وزن، تأیید شد.

در مطالعه فاز I، استفاده از عامل در دست بررسی cagrilintide همراه سماگلوتاید در مقایسه با سماگلوتاید تنها، کاهش وزن بیشتری ایجاد کرد و به‌خوبی تحمل شد. Lone Enebo پژوهش را در بیست‌وهشتمین، یعنی 28. کنگره اروپایی چاقی (ECO 2021) ارائه کرد و هم‌زمان در The Lancet منتشر شد.

Sara Becerril و Gema Frühbeck چنین اظهار نظر کردند:

«گزینه‌های دارویی تأییدشده برای اضافه‌وزن و چاقی اندک‌اند و نمی‌توانند شکاف اثربخشی بین تغییر رفتار سبک زندگی و جراحی چاقی را برای دستیابی به نتایج پایدار درازمدت به‌طور رضایت‌بخش پر کنند. چون مطالعه برای ایمنی طراحی شده بود، نتایج کاهش وزن باید با احتیاط تحلیل شوند. هیچ مداخله سبک زندگی برای کاهش وزن تجویز نشده است... افزون بر این، پروتکل برای گنجاندن بالاترین دوز cagrilintid تغییر کرده است که ممکن است مبتنی بر داده‌ها باشد.»

همه یافته‌های سماگلوتاید مثبت نبودند. مطالعه‌ای نشان داد تیرزپاتاید، عامل تازه «twincretin»، در بیماران دیابت نوع 2 از درمان سماگلوتاید 1-mg برتر است. در مطالعه SURPASS-2، در 1879 بیمار، 3 دوز متفاوت تیرزپاتاید با تزریق زیرجلدی هفتگی با سماگلوتاید زیرجلدی مقایسه شدند. دریافت‌کنندگان هریک از 3 دوز هفتگی تیرزپاتاید، یعنی 5 mg، 10 mg یا 15 mg، کاهش وابسته به دوز HbA1c به‌طور معناداری بیشتری از سماگلوتاید نشان دادند. کاهش وزن، نقطه پایانی ثانویه مهم بود؛ هر سه دوز تیرزپاتاید کاهش وزن معناداری فراتر از سماگلوتاید ایجاد کردند. به‌طور خلاصه، آمپول‌های روزانه یا هفتگی در درمان چاقی ظاهراً در آینده نقش مهمی خواهند داشت.

رتبه 7: توصیه‌های عفونت‌های منتقل‌شونده از راه جنسی (CYBE)

برای نخستین بار از 2015، مراکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های ایالات متحده (US-CDC)، راهنمای عفونت‌های منتقل‌شونده از راه جنسی (CYBE) را برای غربالگری، آزمایش و درمان به‌روز کرد. راهنمای جدید توصیه‌های جامع و تغییرات متعددی داشت.

راهنماها افزون بر رویکردهای درمانی روز، اطلاعاتی درباره آزمایش‌های مقعدی و دهانی تشخیص کلامیدیا و سوزاک، آزمایش دومرحله‌ای تشخیص ویروس هرپس سیمپلکس تناسلی و عوامل خطر گسترده‌تر برای آزمایش سیفلیس بارداری دارند. به‌گفته سازمان جهانی بهداشت، روزانه بیش از 1 میلیون عفونت منتقل‌شونده از راه جنسی در جهان رخ می‌دهد. موارد سالانه در ایالات متحده طی 6 سال پیاپی افزایش یافت. گزارش CDC در آوریل، 129813 مورد سیفلیس با افزایش 74% از 2015 تا 2019 و حدود 2000 مورد سیفلیس مادرزادی با افزایش 279% و مرگ 128 نوزاد را گزارش کرد. همچنین در 2019، 1,8 میلیون مورد کلامیدیا با جهش 19% طی 4 سال و مجموع 616392 مورد سوزاک با افزایش 56% در همین مدت گزارش شد. متخصصان امیدوارند راهنماهای تازه به کاهش اثر موج این عفونت‌ها و مهار آن کمک کنند.

رتبه 6: چاقی و کووید

مطالعه‌ای در حدود 150000 بزرگسال بستری به‌دلیل عفونت Covid-19 ناشی از SARS-CoV-2 نشان داد شاخص توده بدنی بالا (VKİ)، خطر بیماری شدیدتر را به‌طور معناداری افزایش می‌دهد. بیش از نیمی از بیماران (50,8%) چاق بودند. کمترین خطر پیامد نامطلوب در افراد با وزن سالم و VKİ بین 23,7 و 25,9 kg/m² دیده شد. خطر بستری در مراقبت‌های ویژه در VKİ بین 40 – 44,9 برابر 6% بود و در VKİ برابر 45 و بیشتر، بالاتر بود (16%).

متخصصان می‌گویند داده‌ها رابطه دوز و پاسخ با چاقی را نشان می‌دهند. برای نمونه، خطر بستری بزرگسالان با VKİ بین 30 – 34,9 برابر 7% بود، اما در VKİ دست‌کم 45 تا 33% بالا می‌رفت. جالب اینکه کمبود وزن نیز خطر بستری را افزایش می‌داد. بیماران Covid-19 با VKİ کمتر از 18,5 در مقایسه با بیماران Covid-19 دارای VKİ سالم، 20% خطر بستری بیشتری داشتند. یافته نگران‌کننده دیگر، خطر مرگ 8% در VKİ بین 30 – 34,9 بود که در VKİ برابر 45 یا بیشتر به 61% می‌رسید.

رتبه 5: قهوه

پژوهشی درباره مصرف قهوه در افراد دارای بیماری قلبی‌عروقی نیز قهوه را به یکی از موضوعات پژوهشی پرطرفدار تبدیل کرد.

پژوهشگران با یک پایگاه بزرگ داده‌های همه‌گیرشناسی دریافتند عادت نوشیدن قهوه تا حد زیادی تحت تأثیر سلامت قلب و عروق است. برای فراهم کردن شواهد رابطه علّی، مطالعه از راهبردی استفاده کرد که داده‌های ژنتیکی، مانند متغیرهای نشان‌دهنده فشار خون و ضربان قلب بالاتر را به‌کار می‌گیرد و تصادفی‌سازی مندلی نام دارد. به‌گفته پژوهشگران، «شرکت‌کنندگان دارای نشانه‌های قلبی‌عروقی در مقایسه با افراد بدون این نشانه‌ها، بیشتر احتمال داشت قهوه کافئین‌دار کمتری بنوشند و احتمال بیشتری داشت قهوه‌نوش نباشند یا قهوه بدون کافئین بنوشند.»

یافته‌ها نشان می‌دهند بدن رفتارها را به شیوه‌هایی تنظیم می‌کند که ممکن است متوجهشان نشویم. پژوهشگران می‌گویند این مطالعه نشان می‌دهد مطالعات مشاهده‌ای دیگر چگونه می‌توانند درباره فواید سلامتی مرتبط با قهوه تصور نادرست ایجاد کنند. چون افراد دارای برخی وضعیت‌ها ظاهراً به‌طور طبیعی از قهوه کافئین‌دار پرهیز می‌کنند، پژوهش روی قهوه‌نوشان افراد کمتری با این وضعیت‌ها دارد و ممکن است رابطه‌ای گمراه‌کننده با سلامت نشان دهد. به‌طور خلاصه، از این مطالعه نمی‌توان نتیجه گرفت «قهوه‌نوشان کمتر دچار بیماری قلبی‌عروقی می‌شوند»؛ می‌توان نتیجه گرفت «افراد دارای بیماری قلبی‌عروقی به پرهیز از قهوه تمایل دارند».

رتبه 4: آسیب ناشی از استرس

تأیید علمی نظریه‌ای دیرینه و پژوهش‌های تازه درباره ارتباط با بیماری آلزایمر، به برجسته شدن استرس کمک کردند.

هرچند موی خاکستری را اغلب به شوخی به «استرس» نسبت می‌دهند، تا امروز اثبات ارتباط فشارهای فردی و تغییر رنگدانه با استرس دشوار بود. پژوهشگران کاهش رنگ یک تار موی داوطلبانی را سنجیدند که سطح هفتگی استرس خود را در دفترچه ثبت می‌کردند. با اسکنرهای وضوح‌بالا، از بخش‌هایی آن‌قدر کوچک عکس گرفتند که نماینده 1 ساعت رشد مو بود. هنگام تغییر رنگ مو، در 300 پروتئین تفاوت دیدند. این به ساخت مدلی ریاضی برای پیش‌بینی تغییرات مو در گذر زمان و شناسایی نقطه برگشت‌پذیر بودن این تغییرات کمک کرد.

مرور جداگانه مطالعات همه‌گیرشناسی انسان و حیوان نشان داد استرس طولانی همراه عوامل ژنتیکی می‌تواند در ایجاد آلزایمر نقش داشته باشد. استرس محور هیپوتالاموس، هیپوفیز و فوق‌کلیه (HPA) را فعال می‌کند که در پاسخ، سطح کورتیزول بدن را تنظیم می‌کند. پژوهشگران گفتند کورتیزول بالا اغلب در بیماران آلزایمر دیده می‌شود و «نقش بزرگی در روند بیماری دارد». پژوهشگران قصد دارند سازوکارهای مولکولی مسئول نقش استرس در آلزایمر و تأثیر تغییرات ژنتیکی بر تخریب عصبی را بیشتر بررسی کنند.

در نتیجه، شناخت نقش استرس در ایجاد بیماری می‌تواند به شناسایی اهداف درمان مولکولی منجر شود. استرس منجر به فرسودگی، مدت‌ها پیش از همه‌گیری نیز مشکلی برای پزشکان بود. متخصصان همچنان بر گنجاندن خودمراقبتی و تندرستی در برنامه آینده پزشکان تأکید دارند. اهمیت حفظ سلامت روان کارکنان سلامت نیز بیش از همیشه آشکار است.

رتبه 3: الکل

در دوره اخیر که مصرف الکل افزایش یافته است، پژوهش‌های تازه درباره اثرات الکل بر سلامت نیز از پرمخاطب‌ترین موضوعات بودند.

یکی از بزرگ‌ترین مطالعات الکل و سلامت مغز نشان داد مصرف هر مقدار الکل با سلامت نامطلوب‌تر مغز ارتباط دارد. مطالعه که هنوز داوری همتایان نشده بود، بیش از 25000 بزرگسال شامل 691 فرد هرگزنوشنده، 617 فرد با سابقه مصرف و 24069 مصرف‌کننده کنونی را دربرگرفت. پس از تعدیل همه متغیرهای احتمالی شناخته‌شده، مصرف هفتگی بیشتر الکل با ماده خاکستری کمتر در تقریباً تمام نواحی مغز ارتباط داشت. همچنین بین مصرف الکل و همه سنجه‌های ساختار ماده سفید بررسی‌شده، روابط منفی گسترده دیده شد. متخصصان در تفسیر نتایج تأکید می‌کنند هنوز روشن نیست کاهش اندک حجم مغز تا چه حد زیان‌بار است.

در خبرهای سلامت قلب، حتی یک نوشیدنی الکلی احتمال حمله فیبریلاسیون دهلیزی (AF) در چند ساعت بعد را بیشتر می‌کرد؛ هرچه الکل بیشتر، خطر بالاتر بود. مصرف هر نوشیدنی الکلی با بیش از دو برابر شدن احتمال رویداد AF در 4 ساعت بعد و دو نوشیدنی یا بیشتر با خطری بیش از سه برابر ارتباط داشت. هرچند بیشترین خطر در 3-4 ساعت نخست بود، اثرات حدود 9 ساعت ادامه داشتند.

مطالعه دیگر همین پژوهشگران، توجیه زیستی بیشتری ارائه می‌کند. در بیماران AF مصرف‌کننده الکل، دوره تحریک‌ناپذیری مؤثر دهلیزی ورید ریوی به‌طور معناداری کاهش یافته بود و احتمالاً دهلیزها را مستعدتر به فیبریلاسیون می‌کرد. مطالعات همچنین نشان داده‌اند توصیه پرهیز از الکل به مصرف‌کنندگان دارای AF، حمله‌های AF را کمتر می‌کند.

رتبه 2: واکسن تک‌دوز

دومین روند بالینی پرطرفدار، با شتاب گرفتن واکسیناسیون جهانی از اوایل مارس و افزایش علاقه به تک‌دوزها، توجه فراوان به داده‌های ارائه‌شده به FDA درباره اثربخشی یک دوز Pfizer/BioNTech و یافته‌های قبلی یک دوز Moderna بود. در The New England Journal of Medicine ، مطلبی درباره واکسن Pfizer چنین بیان کرد: «تزریق دوز دوم در فاصله 1 ماه از دوز نخست، مطابق توصیه، در کوتاه‌مدت سود اضافی اندکی دارد، در حالی که افراد پرخطری که با همین ذخیره محدود واکسن می‌توانستند دوز نخست بگیرند، کاملاً بی‌محافظ می‌مانند.» The Lancet در مطلبی شامل داده‌های اسرائیل، مطالعه‌ای با تحلیل بیش از 9000 کارمند سلامت گزارش کرد که یک دوز Pfizer با 85% محافظت در برابر Covid-19 علامت‌دار مرتبط بود.

در نشست خبری کاخ سفید در 19 فوریه، دکتر Anthony Fauci اعلام کرد ایالات متحده برای هر دو واکسن Pfizer و Moderna واقعاً به راهبرد دو دوز پایبند خواهد ماند. «دلیلش این است که گرچه پس از یک دوز محافظت آشکاری به دست می‌آید، قطعاً پایدار نیست. می‌دانیم دوام آن به اندازه دوامی نیست که با دوز تقویتی به دست می‌آورید.» Fauci و دیگر متخصصان معتقدند پیش از فاصله گرفتن از رژیم آزموده‌شده در کارآزمایی‌های بالینی، داده بیشتری لازم است.

اکنون، دست‌کم در ترکیه، دیگر کمبود ذخیره واکسن وجود ندارد و برای همه بزرگسالان 4 دوز واکسن mRNA توصیه می‌شود.

رتبه 1: سرطان کولون

یافته‌های ارائه‌شده در کنگره جهانی سرطان گوارش 2021 انجمن اروپایی انکولوژی پزشکی (ESMO) نشان دادند مواجهه با آنتی‌بیوتیک‌ها ممکن است با ایجاد سرطان کولون، نه رکتوم، ارتباط داشته باشد. این، سرطان کولون را به پرطرفدارترین موضوع 2021 تبدیل کرد.

مطالعه موردشاهدی از داده‌های مراقبت اولیه اسکاتلند استفاده کرد؛ شامل حدود 8000 مورد سرطان کولورکتال (KRK) و گروه کنترل با بیش از 30000 فرد سالم. هرگونه مصرف آنتی‌بیوتیک با نسبت شانس تعدیل‌شده سرطان کولون 1,49 (P=0,018) در بیماران زیر 50 سال ارتباط داشت، در مقایسه با 1,09 (P=0,029) در بیماران 50 ساله و بزرگ‌تر.

دکتر Alberto Sobrero در تفسیر مطالعه گفت برای نتیجه‌گیری علّی بودن آنتی‌بیوتیک‌ها هنوز بسیار زود است و افزود: «پیش از اندیشیدن به اثر منفی آنتی‌بیوتیک بر فلور روده، باید نقش احتمالی میکروبیوم در سرطان روده را بهتر بشناسیم.» او تأکید کرد یافته‌ها یادآور این نکته‌اند: «آنتی‌بیوتیک نباید جز در ضرورت واقعی تجویز شود و نباید احتمال قرار گرفتن افراد در معرض خطر بیشتر سرطان بر اثر مصرف غیرضروری آنتی‌بیوتیک را از یاد ببریم.»

اهمیت مصرف زیاد گوشت قرمز و کم سبزی، به‌عنوان عامل خطر شناخته‌شده‌تر سرطان کولون و رکتوم، اکنون روشن‌تر شده است. مطالعه‌ای تازه احتمالاً ارتباط سازوکاری این افزایش خطر را شناسایی کرد. پژوهشگران رد جهش آلکیله‌کننده‌ای نشان‌دهنده آسیب DNA در بافت طبیعی و سرطانی کولون یافتند. این امضای جهشی با مصرف زیاد گوشت قرمز پیش از تشخیص سرطان کولورکتال به‌طور معناداری مرتبط بود، اما با مصرف بیشتر مرغ یا ماهی یا دیگر سبک‌های زندگی ارتباط نداشت. خطر مرگ ناشی از سرطان کولورکتال در بیماران با بیشترین آسیب آلکیلاسیون تومور، 47% بیشتر از افراد دارای سطوح پایین بود.