Ən Yaxşı 10 Klinik Tədqiqat – 2021

Klinik tədqiqatlar ən qısa təriflə insanlar üzərində aparılan tibbi sınaqlardır. Klinik tədqiqatlar ilkin mərhələdə az sayda iştirakçı (10-50 nəfər) ilə başlayır və sınanan üsulun təhlükəsizliyi yoxlanılır. İkinci və üçüncü mərhələlərdə 100-dən 1000-ə qədər iştirakçı ilə müalicənin effektivliyi qiymətləndirilir. Hazırda təsdiqlənmiş şəkildə istifadə olunan müalicələr klinik tədqiqatların nəticəsidir. Həmçinin klinik tədqiqatdan əvvəl tədqiqatçılar sınanan üsulu/dərmanı laboratoriyada və heyvanlarda uzun illər yoxlayırlar.

QEYD: Klinik "tədqiqat" əvəzinə bəzən klinik "araşdırma" və ya klinik "sınaq" termini də istifadə olunur.

Aşağıda 2021-ci ildə dərc olunan və klinik praktikanı dəyişdirmə potensialı olan ən yaxşı 10 klinik tədqiqatı ümumiləşdirmişik:

10-cu Yer: Sərhəd Şəxsiyyət Pozuntusu

Omeqa-3 yağ turşularının ümidverici əlavə müalicə ola biləcəyini göstərən tədqiqat sərhəd şəxsiyyət pozuntusunun ən populyar klinik mövzulardan birinə çevrilməsində rol oynadı. Bu yay (2022) dərc edilmiş və ümumilikdə 137 xəstəni əhatə edən 4 müxtəlif randomizə nəzarətli tədqiqatın qiymətləndirildiyi araşdırmada əlavə istifadə olunan omeqa-3 doymamış yağ turşularının sərhəd şəxsiyyət pozuntusunun əsas əlamətlərini azaltmaqda faydalı olduğu nəticəsinə gəlindi. Omeqa-3 bir tədqiqatda tək müalicə, digərlərində isə antidepressantlar, benzodiazepinlər və/və ya valporik turşu kimi dərmanlara əlavə müalicə kimi istifadə edildi. 4 tədqiqatın heç birində xəstələr antipsixotik dərman istifadə etmirdi. Omeqa-3 yağ turşuları bitki deyil, dəniz məhsulları mənşəli idi.

9-cu Yer: D Vitamini

Kolorektal xərçəng və bütün səbəblərdən ölüm üzrə araşdırmalar da aktual klinik mövzulardandır. Müşahidə tədqiqatı yüksək səviyyədə D vitamini, xüsusən qidadan qəbul edən qadınlarda erkən başlayan kolorektal xərçəng riskinin daha az olduğunu aşkar etdi (burada diqqət edilməli məqam D vitamininin qidadan alınmasıdır, əlavə şəklində deyil; bax: D vitamini və Omeqa-3 əlavələri barədə son vəziyyət!).

Tədqiqat 1991–2015-ci illərdə izlənmiş, 25-42 yaşlı 94205 qadını əhatə edirdi. Ən yüksək orta ümumi D vitamini (gündə 450 IU) qəbul edən qadınlarda gündə 300 IU qəbul edənlərlə müqayisədə risk aydın şəkildə aşağı idi. D vitamini və kolorektal xərçəng əlaqəsi illərlə sənədləşdirilib, həmçinin 10 tamamlanmış və ya davam edən klinik tədqiqatın mövzusudur. Lakin yalnız bir neçə tədqiqat D vitamini və erkən başlayan kolorektal xərçəng əlaqəsinə yönəlib.

Ciddi D vitamini çatışmazlığı zəif sümük və əzələ sağlamlığı, kalsiumun sorulması, immunitet, həmçinin yoğun bağırsaq, qan və sidik kisəsi xərçəngləri ilə yanaşı ürək funksiyaları ilə əlaqəlidir. Bu, D vitamininin aşağı konsentrasiyalarını bütün səbəblərdən ölüm artımı ilə əlaqələndirən, kişilərdə aparılmış prospektiv tədqiqata da uyğundur. Araşdırma sərbəst 25-hidroksivitamin D-nin qiymətləndirilməsinin D vitamininin qandakı əsas forması olan ümumi 25(OH)D-nin hazırkı standartına çox az əlavə fayda verdiyi nəticəsinə gəldi, çünki hər ikisinin çatışmazlığı oxşar risklə əlaqəlidir.

Tədqiqatdakı kişilər 40–79 yaşında idi və orta izləmə müddəti 12,3 il idi. Bu dövrdə iştirakçıların təxminən dörddə biri (23,5%) öldü. Bədən kütlə indeksi, siqaret, alkoqol, böyrək funksiyası, başlanğıcdakı yanaşı xəstəlik sayı və digər qarışdırıcı amillərə düzəlişdən sonra ümumi 25(OH)D səviyyəsi 20 ug/L-dən aşağı olan kişilərdə 30 ug/L-dən yüksək normal D vitamini səviyyəsi olanlara nisbətən ölüm riski əhəmiyyətli dərəcədə yüksək idi.

8-ci Yer: Semaglutid

Piylənmənin tibbi idarəsində qaydaları dəyişdirən kimi təqdim olunan dərman xəbərləri də aktual klinik mövzular arasında idi. İyunda ABŞ Qida və Dərman İdarəsi (FDA) çəki itkisi üçün qlükaqonabənzər peptid-1 (GLP-1) reseptor aqonisti semaglutidi (Wegow) dərialtı həftəlik 2,4 mg dozada təsdiqlədi. Xüsusən bu dərman forması və dozası piylənməsi olan böyüklərdə (bədən kütlə indeksi 30-dan yüksək) və ya çəki ilə əlaqəli ən azı bir yanaşı xəstəliyi olan artıq çəkililərdə (≥ 27 kg/m²) həyat tərzi dəyişikliklərinə əlavə kimi təsdiqləndi.

I faza tədqiqatında araşdırılan cagrilintide dərmanının semaglutid ilə istifadəsi tək semaglutiddən daha çox çəki itkisi yaratdı və yaxşı tolere olundu. Araşdırmanı Lone Enebo 28-ci Avropa Piylənmə Konqresində (ECO 2021) təqdim etdi və eyni vaxtda The Lancet jurnalında dərc olundu.

Sara Becerril və Gema Frühbeck mövzuya belə şərh verdilər:

“Artıq çəki və piylənmə üçün təsdiqlənmiş farmakoloji müalicə seçimləri azdır və davamlı uzunmüddətli nəticələr üçün həyat tərzi davranış dəyişiklikləri ilə bariatrik cərrahiyyə arasındakı effektivlik boşluğunu qənaətbəxş doldurmur. Tədqiqat təhlükəsizlik üçün nəzərdə tutulduğuna görə çəki itkisi nəticələri diqqətlə təhlil edilməlidir. Çəki itkisi üçün heç bir həyat tərzi müdaxiləsi təyin olunmur… Üstəlik protokol ən yüksək cagrilintid dozasını əhatə edəcək şəkildə dəyişdirilib; bu, məlumatlara əsaslanan qərar ola bilər.”

Semaglutid üçün bütün nəticələr müsbət deyildi. Başqa tədqiqatda “twincretin”in yeni dərmanı tirzepatidin tip 2 diabetli xəstələrdə 1-mg semaglutid müalicəsindən üstün olduğu aşkarlandı. SURPASS-2 tədqiqatında həftəlik dərialtı inyeksiya olunan 3 fərqli tirzepatid dozası ilə dərialtı semaglutid 1879 xəstədə müqayisə edildi. Həftədə 3 fərqli tirzepatid dozasından – 5 mg, 10 mg və ya 15 mg – hər birini alanlarda semaglutidə nisbətən HbA1c-də dozadan asılı, əhəmiyyətli dərəcədə üstün azalma görüldü. Çəki itkisi mühüm ikincili son nöqtə idi; tirzepatidin üç dozasının hər biri semaglutiddən əlavə əhəmiyyətli çəki itkisi təmin etdi. Xülasə, piylənmə müalicəsində gündəlik/həftəlik inyeksiyalar gələcəkdə mühüm rol oynayacaq kimi görünür.

7-ci Yer: CYKİ Tövsiyələri

2015-ci ildən bəri ilk dəfə ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzləri (US-CDC) cinsi yolla keçən infeksiyaların (CYKİ) skrininqi, test edilməsi və müalicəsi üzrə təlimatını yenilədi. Yenilənmiş təlimat geniş tövsiyələr və çoxsaylı dəyişikliklər ehtiva edirdi.

Təlimatlar aktual müalicə yanaşmaları ilə yanaşı xlamidiya və qonoreya diaqnostikası üçün rektal və oral testlər, genital herpes simpleks virusunun diaqnostikası üçün ikimərhələli testlər və hamiləlikdə sifilis testi üçün genişləndirilmiş risk amilləri barədə məlumat verir. ÜST-ə görə dünyada hər gün 1 milyondan çox CYKİ baş verir. ABŞ-da illik hallar ardıcıl 6 il artıb. Apreldə dərc olunan CDC hesabatında 2015–2019-cu illərdə 74% artımla 129813 sifilis halı, 279% artımla təxminən 2000 anadangəlmə sifilis halı və 128 körpə ölümü bildirildi. Həmçinin 2019-da 1,8 milyon xlamidiya halı, 4 ildə 19% sıçrayış və həmin dövrdə qonoreya hallarının 56% artaraq ümumilikdə 616392 olması bildirildi. Mütəxəssislər yeni təlimatların CYKİ dalğasının təsirini azaltmağa və gedişini dayandırmağa kömək edəcəyinə ümid edirlər.

6-cı Yer: Piylənmə və Covid

SARS-CoV-2 virusunun yaratdığı Covid-19 infeksiyası ilə xəstəxanaya yatırılmış təxminən 150000 yetkin xəstənin tədqiqatında bədən kütlə indeksi (BKİ) yüksək insanlarda ağır xəstəlik riskinin əhəmiyyətli artdığı göstərildi. İştirakçıların yarısından çoxunda (50,8%) piylənmə var idi. Mənfi nəticələr üçün ən aşağı risk sağlam çəkili insanlarda (BKİ 23,7–25,9 kg/m²) görüldü. BKİ-si 40–44,9 olanlarda reanimasiyaya yerləşdirilmə riski 6%, 45 və yuxarı olanlarda isə daha yüksək idi (16%).

Mütəxəssislər məlumatların piylənmə ilə doza-cavab əlaqəsi göstərdiyini bildirirlər. Məsələn, BKİ-si 30–34,9 olan böyüklərdə xəstəxanaya yatırılma riski 7% olduğu halda BKİ-si ən azı 45 olanlarda 33%-ə yüksəlirdi. Maraqlıdır ki, aşağı çəki də xəstəxanaya yatırılma riskini artırırdı. BKİ-si 18,5-dən aşağı Covid-19 xəstələrində sağlam BKİ diapazonunda olan Covid-19 xəstələrinə nisbətən yatırılma riski 20% yüksək idi. Narahatedici başqa nəticə BKİ-si 30–34,9 olanlarda ölüm riski 8% olduğu halda BKİ-si 45 və ya yuxarı olanlarda 61%-ə çatması idi.

5-ci Yer: Qəhvə

Ürək-damar xəstəliyi olanlarda qəhvə istehlakının araşdırılması da qəhvəni aktual tədqiqat mövzularından birinə çevirdi.

Böyük epidemioloji verilənlər bazasından istifadə edən tədqiqatçılar qəhvə içmə vərdişinin böyük ölçüdə ürək-damar sağlamlığı ilə yönləndiyini müəyyənləşdirdilər. Tədqiqat səbəb əlaqəsinə sübut vermək üçün daha yüksək qan təzyiqi və ürək döyüntüsünü əks etdirən dəyişənlər kimi genetik məlumatlardan istifadəyə imkan verən Mendel randomizasiyası adlanan strategiyadan istifadə etdi. Tədqiqatçılara görə, “ürək-damar əlamətləri olan iştirakçıların, bu əlamətləri bildirməyənlərlə müqayisədə daha az kofeinli qəhvə içmə, qəhvə vərdişi qazanmama və ya kofeinsiz qəhvə içən olma ehtimalı daha yüksək idi.”

Nəticələr insan orqanizminin davranışları nəzərə çarpmayan yollarla tənzimlədiyini göstərir. Tədqiqatçılar araşdırmanın digər müşahidə tədqiqatlarının qəhvə ilə əlaqəli sağlamlıq faydaları barədə necə yanlış təəssürat yarada bildiyini də göstərdiyini deyirlər. Əslində müəyyən vəziyyətləri olanlar təbii olaraq kofeinli qəhvədən uzaq durduğuna görə qəhvə vərdişi olanları araşdıran tədqiqatlarda bu vəziyyətləri olan insanlar az olacaq və potensial yanıltıcı sağlamlıq əlaqəsi yaranacaq. Xülasə, bu tədqiqatdan “qəhvə içənlər ürək-damar xəstəliklərinə daha az tutulur” nəticəsi çıxarıla bilməz, “ürək-damar xəstəliyi olan insanlar qəhvədən uzaq durmağa meyillidir” nəticəsi çıxarıla bilər.

4-cü Yer: Stresslə Əlaqəli Zərər

Uzunmüddətli nəzəriyyənin elmi təsdiqi və Alzheimer xəstəliyi ilə əlaqə barədə yeni araşdırmalar stressin önə çıxmasına kömək etdi.

Saçların ağarması çox vaxt zarafatla "stresslə" əlaqələndirilsə də indiyədək şəxsi təzyiq, piqment dəyişiklikləri və stress əlaqəsini sübut etmək çətin idi. Tədqiqatçılar həftəlik stress səviyyələrini gündəlikdə qeyd edən könüllülərin bir saç telindəki rəng itkisini ölçdülər. Yüksək ayırdetməli skanerlərlə 1 saatlıq böyüməni əks etdirəcək qədər kiçik saç hissələrinin görüntülərini aldılar. Saçın rəngi dəyişəndə komanda 300 zülalda fərqlər gördü. Bu, zamanla saçda nə baş verəcəyini proqnozlaşdıran riyazi model hazırlamağa və dəyişikliklərin geri dönə bildiyi nöqtəni müəyyən etməyə imkan verdi.

İnsan və heyvan epidemioloji tədqiqatlarının ayrıca icmalı uzunmüddətli stressin genetik amillərlə birlikdə Alzheimer xəstəliyinin yaranmasına töhfə verə biləcəyini aşkar etdi. Stress cavab olaraq bədənin kortizol səviyyəsini tənzimləyən hipotalamus-hipofiz-adrenal (HPA) oxunu aktivləşdirir. Tədqiqatçılar Alzheimer xəstələrində artmış kortizol səviyyəsinin tez-tez görüldüyünü və "xəstəlik prosesinə böyük töhfə verdiyini" bildirdilər. Alzheimer xəstəliyində stressin roluna cavabdeh molekulyar mexanizmlər və genetik dəyişikliklərin neyrodegenerasiyaya təsiri barədə əlavə tədqiqatlar planlaşdırılır.

Nəticə etibarilə stressin xəstəliyin yaranmasına necə töhfə verdiyini anlamaq molekulyar müalicə hədəflərinin müəyyənləşməsinə yol aça bilər. Tükənməyə səbəb olan stress pandemiyadan xeyli əvvəl həkimlər üçün problem idi. Mütəxəssislər həkimlərin özünə qayğı və gümrahlığı gündəlik həyatlarına daxil etmə ehtiyacını vurğulayırlar. Həmçinin tibb işçilərinin psixi sağlamlığını qorumağın əhəmiyyəti hər zamankından daha aydındır.

3-cü Yer: Alkoqol

Alkoqol istehlakının artdığı son dövrlərdə onun sağlamlığa təsiri barədə yeni araşdırmalar da ən çox maraq görənlərdəndir.

Alkoqol və beyin sağlamlığı üzrə indiyədək ən böyük tədqiqatlardan biri istənilən miqdarda alkoqolun daha pis beyin sağlamlığı ilə əlaqəli olduğunu aşkar edib. Hələ həmkar ekspertizasından keçməmiş tədqiqata 691 heç içməyən, 617 keçmiş içici və 24069 hazırkı içici daxil olmaqla 25000-dən çox yetkin insan daxil edildi. Bütün məlum potensial dəyişənlərə düzəlişdən sonra həftəlik daha çox alkoqol istehlakı demək olar bütün beyin bölgələrində daha az boz maddə ilə əlaqəli idi. Alkoqol istehlakı ilə qiymətləndirilmiş bütün ağ maddə quruluş ölçüləri arasında da geniş mənfi əlaqələr tapıldı. Nəticələri şərh edən mütəxəssislər beyin həcmində kiçik azalmaların nə dərəcədə zərərli olmasının qeyri-müəyyən qaldığını vurğulayırlar.

Ürək sağlamlığı xəbərlərində hətta bir alkoqollu içkinin bir neçə saat ərzində atrial fibrilasiya (AF) tutması ehtimalını artırdığı aşkarlandı; alkoqol artdıqca risk də artır. Tədqiqat istənilən alkoqollu içkinin sonrakı 4 saatda AF hadisəsi ehtimalının iki dəfədən çox artması, iki və ya daha çox içkinin isə üç dəfədən yüksək risklə əlaqəli olduğunu göstərdi. Ən yüksək risk içkidən sonrakı ilk 3-4 saatda görülsə də təsirlər təxminən 9 saat davam etdi.

Eyni tədqiqatçıların başqa araşdırması bioloji baxımdan bir qədər daha ağlabatan izah verir. Alkoqol içən AF-li xəstələrdə ağciyər venası-atrial effektiv refrakter dövrün əhəmiyyətli qısaldığını və bunun ehtimalən qulaqcıqları fibrilasiyaya daha meyilli etdiyini göstərib. Tədqiqatlar AF-li içicilərə alkoqoldan uzaq durmağı tövsiyə etməyin daha az AF tutması ilə nəticələndiyini də göstərib.

2-ci Yer: Bir Doza Peyvənd

Ən populyar klinik mövzuların ikincisi martın əvvəlindən dünyada peyvəndləmə sürətləndikcə birdozalı tətbiqə marağın artması, bir doza Pfizer/BioNTech peyvəndinin effektivliyinə dair FDA-ya təqdim edilən məlumatlar və bir doza Moderna barədə əvvəlki nəticələrin böyük maraq doğurması idi. The New England Journal of Medicine-də dərc olunan Pfizer peyvəndi yazısında deyilirdi: "Tövsiyə olunduğu kimi ilk dozadan sonrakı 1 ayda ikinci dozanın verilməsi qısa müddətdə çox az əlavə fayda verdiyi halda məhdud peyvənd ehtiyatından ilk dozanı ala biləcək yüksək riskli insanlar tam qorunmasız qalır." The Lancet jurnalında dərc edilmiş, İsraildən məlumatları ehtiva edən yazıda 9000-dən çox tibb işçisinin təhlili bir doza Pfizer peyvəndini simptomlu Covid-19-a qarşı 85% qorunma ilə əlaqələndirdi.

19 fevral Ağ Ev brifinqində Dr. Anthony Fauci ABŞ-ın həm Pfizer, həm də Moderna üçün ikidozalı strategiyaya sadiq qalacağını açıqladı. "Səbəb budur ki, bir dozadan sonra aydın qorunma əldə etsəniz belə bu, qətiyyən davamlı deyil. Davamlılığın gücləndirici doza ilə əldə olunacaq qədər olmadığını bilirik." Fauci və digər mütəxəssislər klinik sınaqlarda yoxlanılan rejimdən ayrılmadan əvvəl daha çox məlumat lazım olduğunu bildirirlər.

Hazırda isə ən azı Türkiyədə artıq peyvənd ehtiyatı problemi yoxdur və bütün böyüklərə 4 doza mRNA peyvəndi tövsiyə edilir.

1-ci Yer: Yoğun Bağırsaq Xərçəngi

2021 Avropa Tibbi Onkologiya Cəmiyyətinin (ESMO) Dünya Mədə-bağırsaq Xərçəngi Konqresində təqdim olunan nəticələr antibiotiklərə məruz qalmanın yoğun bağırsaq (düz bağırsaq deyil) xərçənginin yaranması ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərdi. Bu, yoğun bağırsaq xərçəngini 2021-ci ilin ən aktual mövzusuna çevirdi.

Hal-nəzarət tədqiqatı Şotlandiyadan təxminən 8000 kolorektal xərçəng (KRK) halı və nəzarət qrupunda 30000-dən çox sağlam insanın ilkin tibbi yardım məlumatlarından istifadə etdi. İstənilən antibiotik istifadəsi 50 yaş və yuxarı xəstələrdəki 1,09 (P=0,029) ilə müqayisədə 50 yaşdan kiçiklərdə 1,49 (P=0,018) düzəliş edilmiş yoğun bağırsaq xərçəngi odds nisbəti ilə əlaqəli idi.

Dr. Alberto Sobrero şərhində antibiotiklərin səbəb amili olduğu nəticəsinə gəlməyin hələ tez olduğunu bildirərək əlavə etdi: "Antibiotiklərin bağırsaq florasına mənfi təsirini düşünməzdən əvvəl mikrobiomun bağırsaq xərçəngində mümkün rolunu daha yaxşı anlamalıyıq." Nəticələrin xatırlatma olduğunu vurğulayaraq davam etdi: "Həqiqətən lazım olmadıqca antibiotik verilməməli və lazımsız istifadənin insanları daha yüksək xərçəng riskinə məruz qoya biləcəyini unutmamalıyıq."

Yoğun və düz bağırsaq xərçənginin daha yaxşı məlum risk amili olan çox qırmızı ət və az tərəvəz istehlakının əhəmiyyəti artıq daha yaxşı anlaşılır. Yeni tədqiqat artmış risklə əlaqəli mexanizmi potensial olaraq müəyyənləşdirdi. Tədqiqatçılar normal və xərçəngli yoğun bağırsaq toxumasında DNA zədəsini göstərən alkilləşdirici mutasiya izi aşkar etdilər. Bu imza kolorektal xərçəng diaqnozundan əvvəl yüksək qırmızı ət istehlakı ilə əhəmiyyətli əlaqəli idi, lakin quş əti və ya balıq istehlakının artması və digər həyat tərzləri ilə əlaqəli deyildi. Həmçinin alkilləşmə zədəsi ən yüksək şişləri olanlarda aşağı səviyyəli xəstələrə nisbətən kolorektal xərçəngdən ölüm riski 47% çox idi.