آیا سرطان و درمان آن بر عملکردهای ذهنی‌شناختی اثر می‌گذارند؟

در افرادی که شیمی‌درمانی دریافت می‌کنند، کاهش عملکردهای ذهنی در سطوح متفاوت شایع است؛ مغز شیمی‌درمانی نام این وضعیت است که از دست دادن توجه، اختلال تمرکز، حافظه کاری و اختلال در کارکرد استدلال را در بر می‌گیرد. کاهش عملکردهای ذهنی ممکن است دائمی یا موقت باشد. اگرچه شیمی‌درمانی یکی از نخستین عواملی است که در برابر این مشکل در بیماران سرطانی مقصر شناخته می‌شود، در مطالعه Dr. Tim A. Ahles و همکارانش دیده شد عوامل بسیاری در این فرایند بر عملکردهای ذهنی اثر می‌گذارند.

طبق مطالعه Dr. Ahles و همکارانش که وضعیت عصب‌روان‌شناختی شامل تغییرات ذهنی پیش و پس از درمان، تصویربرداری مغز، زمینه ژنتیکی و مطالعات حیوانی را بررسی کردند، دیده شد سن، هورمون‌درمانی (به‌تنهایی یا همراه شیمی‌درمانی)، جراحی، بیهوشی عمومی مرتبط با جراحی، پرتودرمانی، دوز و زمان‌بندی درمان و خود سرطان بر عملکردهای ذهنی اثر دارند.

در این صورت، نامیدن عملکردهای ذهنی مرتبط با سرطان به‌عنوان مغز شیمی‌درمانی شاید بیانی نادرست یا ناقص باشد.

داروهای مهارکننده هورمون مورد استفاده در درمان سرطان پستان، مانند تاموکسیفن یا آناستروزول ، به‌سرعت و به‌طور مؤثر سطح استروژن بدن را تغییر می‌دهند. در برخی زنان، اگرچه عملکردهای ذهنی تنها با دریافت شیمی‌درمانی چندان تحت تأثیر قرار نمی‌گیرند، هورمون‌درمانی می‌تواند اثر بگذارد یا هر دو با هم مؤثر باشند.

یافته شگفت‌آور دیگر مطالعات این حوزه آن است که در ارزیابی‌های مقدماتی پیش از درمان، عملکردهای ذهنی افراد مبتلا به سرطان پستان کمتر از حد انتظار مشاهده شده است. این نیز مطرح می‌کند که خود سرطان اثر مستقیم دارد.

علاوه بر این‌ها، عوامل ژنتیکی نیز بر عملکردهای ذهنی اثر می‌گذارند. برای مثال، سازوکارهای ترمیم DNA بسیاری از عوامل و آسیب‌های ژنتیکی را ترمیم می‌کنند؛ افرادی که سازوکار ترمیم DNA ضعیفی دارند بیشتر مستعد ایجاد سرطان هستند. در عین حال احتمال بروز بیماری‌های آلزایمر یا پارکینسون نیز افزایش می‌یابد. یعنی در نتیجه یک اختلال ژنتیکی زمینه‌ای، هم سرطان و هم بیماری‌های موجب اختلال عملکرد ذهنی ممکن است ایجاد شوند.

شاید برایتان جالب باشد:

• زوال عقل - دمانس برابر با سالمندی نیست! پیش از از دست دادن سلامت ذهنمان چه می‌توانیم بکنیم؟

افسردگی، استرس، اضطراب، حتی عوامل جسمی مانند اختلال خواب و خستگی نیز بر عملکردهای ذهنی اثر می‌گذارند. با در نظر گرفتن مطالعات گذشته، در افراد تحت درمان سرطان پستان اختلال عملکردهای ذهنی در دامنه گسترده‌ای مانند %17-75 دیده می‌شود. یکی از علت‌های این تفاوت زیاد میان مطالعات، در نظر نگرفتن وضعیت‌های روانی‌اجتماعی مانند افسردگی، نگرانی و استرس در برخی مطالعات است.

بیشتر مطالعات عملکرد ذهنی درباره زنان و سرطان پستان هستند. کاملاً روشن نیست اطلاعات حاصل از این مطالعات تا چه حد به سایر انواع سرطان و درمان‌هایشان قابل تعمیم است. اما تصور می‌شود در درمان سرطان پروستات نیز روش مهار هورمون تستوسترون (ابلیشن آندروژن) بر عملکردهای ذهنی اثر بگذارد. زیرا همانند استروژن در زنان، تستوسترون نیز در مردان برای عملکرد ذهنی مهم است. استروژن بر مهارت‌های حافظه کلامی و نوشتاری اثر دارد، در حالی که تستوسترون برای مهارت‌های دیداری و فضایی (3 بُعد) مهم است.

شایع‌ترین مشکلات

تقریباً تمام بیماران از افت حافظه کوتاه‌مدت شکایت دارند. اما وقتی حافظه کوتاه‌مدت این افراد را آزمایش می‌کنیم، مشاهده می‌کنیم کاملاً طبیعی است.

همچنین دیده شده افراد دارای تحصیلات بالاتر و ذخیره شناختی گسترده‌تر، کمتر تحت تأثیر شیمی‌درمانی یا تروما قرار می‌گیرند.

تفاوت‌های جنسیتی

چون بیشتر مطالعات این حوزه درباره سرطان پستان انجام شده‌اند، تعیین درصد دقیق تأثیر در مردان دشوار است. اما در برخی مطالعات لنفوم، لوسمی و سرطان پروستات مشاهده شده عملکردهای ذهنی مردان نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند.

ارزیابی خطر

اگرچه اکنون اطلاعات روشنی نداریم که کاهش عملکرد ذهنی در کدام افراد بیشتر دیده می‌شود یا چگونه می‌توانیم از خود محافظت کنیم، سازوکار کاهش عملکرد ذهنی، افراد دارای خطر بیشتر و میزان بروز آن از موضوعات پژوهشی روز هستند.

کاهش عملکردهای ذهنی مرتبط با سرطان چگونه درمان می‌شود؟

در برخی مطالعات، برای تقویت حافظه، اختلال توجه و بی‌خوابی، مودافینیل اثرات مثبتی نشان داده است. همچنین دیده شده مدیلفنیدات نیز در تقویت حافظه و افزایش تمرکز مؤثر است. تمرین‌های آنلاین مغز نیز در مطالعات مربوط به خود نتایج امیدبخشی داشته‌اند.

مطالعاتی که در آن‌ها از روش‌های تصویربرداری پیشرفته باکیفیت استفاده می‌شود و تغییرات فعالیت ذهنی پیش و پس از درمان مشاهده می‌شوند، ادامه دارند. اگرچه در حال حاضر رویکردهای بالینی قطعی وجود ندارند، امید می‌رود در آینده پیشرفت‌هایی رخ دهند که بتوانند وارد مراقبت بالینی شوند.