بزرگ‌ترین گام برای شفا در بیمار مبتلا به سرطان متاستاتیک

در سال‌های اخیر گویی از مشاهده پیشرفت‌های شگفت‌انگیز درمان سرطان به کمک ژنتیک سرمستیم. از مهم‌ترین آن‌ها درمان‌هایی است که گسترش سرطان به دیگر اندام‌ها، یعنی متاستازرا هدف می‌گیرند. پژوهشگران با روش‌های نسل جدید توالی‌یابی ژن توانسته‌اند انواع شخصی‌سازی‌شده واکسن سرطانبسازند. بیایید واکسن‌هایی را بشناسیم که شاید درمان سرطان را دگرگون کنند.

سلول‌های سرطانی پیوسته توان ایجاد جهش دارند و در پی این جهش‌ها، نئوآنتی‌ژن تولید می‌کنند. نئوآنتی‌ژن‌ها مولکول‌های توموری‌اند که قبلاً توسط سیستم ایمنی شناسایی نشده‌اند و متعلق به تومورند. سلول‌های T سیستم ایمنی این مولکول‌ها را می‌شناسند و پاسخ ایمنی می‌سازند. این وضعیت سهم بزرگی در اثربخشیِ ایمنی‌درمانی‌های مورد استفاده امروز دارد. اما اگر جهش‌های تومور بسیار زیاد باشند، اثربخشی ایمنی‌درمانی کم می‌شود. به بیان دیگر، فقط برای تعداد کمی جهش پاسخ ایمنی ایجاد می‌شود. بیشتر جهش‌های سرطان نیز ویژه هر فردند و حتی در یک بافت تومور از یک بیمار، سلول‌هایی با ژنتیک متفاوت وجود دارد. از این رو رویکرد شخصی‌سازی اهمیت دارد و تلاش می‌شود متناسب با ساختار تومور بیمار، واکسن‌های شخصی‌سازی‌شده سرطان ساخته شود.

واکسن‌های شخصی‌سازی‌شده سرطان: واکسن‌های موتانوم

مزیت اصلی آزمایش ژنتیک، نمایش دقیق ساختار مولکولی تومور است. در ساخت واکسن شخصی نیز همین مسیر طی می‌شود. از بافت تومور نمونه می‌گیرند و توالی‌یابی کل اگزوم و RNA انجام می‌دهند. توالی‌یابی کل اگزوم فقط ژن‌های تولیدکننده پروتئین را بررسی می‌کند تا نواحی مؤثر مستقیم بر سرطانی شدن مشخص شود. سپس سلول‌های سالم بیمار هم توالی‌یابی و مقایسه می‌شوند. از این تفاوت‌ها واکسن شخصی‌سازی‌شده ساخته می‌شود که آن را واکسن موتانوم نیز می‌نامند.

اصل پایه واکسن شخصی‌سازی‌شده سرطان؛

طراحی متناسب با ژنتیک تومور بیمار و در نتیجه ایجاد پاسخ ایمنی مؤثر است.

نخستین کاربردهای بالینی این واکسن‌ها در انسان انجام شده‌اند.

نخستین مطالعه در آلمان توسط دانشمند ترک، اوزلم تورجی، و تیم او انجام شد. بیماران دارای تشخیص مرحله 3 و 4 از ملانوم، سرطان پوست، به تعداد 13 نفر وارد شدند؛ اگزوم آن‌ها توالی‌یابی و واکسیناسیون متناسب با ژنتیکشان انجام شد. بر اساس نتایج؛

• در همه بیماران پس از واکسیناسیون، پاسخ ایمنی علیه آنتی‌ژن‌های تومور مشاهده شد.
• در 8 بیمار که هنگام واکسیناسیون ضایعات توموری آشکار داشتند، تا 2 سال عود دیده نشد. از 5 بیمار دارای سرطان متاستاتیک عودکرده، در 2 نفر پاسخ ایمنی مشاهده شد. مطالعه دوم در مؤسسه سرطان دانا فاربر دانشگاه هاروارد انجام شد.

در مطالعه بیماران ملانوم بدخیم پوست، واکسنی علیه 20 نئوآنتی‌ژنِ به‌دست‌آمده از پروفایل تومور ساخته شد. از 6 بیمار واکسینه‌شده، در 4 نفر به مدت 25 ماه عود دیده نشد. به 2 بیمار دیگر با سرطان عودکرده، پس از واکسن داروی ایمنی‌درمانی دادند و پسرفت رشد تومور مشاهده شد.

باید تأکید کرد این‌ها نخستین مطالعات آزمودن اثربخشی واکسن‌اند، اما نتایج بسیار امیدبخش‌اند.

این نتایج برای درمان سرطان چه معنایی دارند؟

• با پیشرفت ژنتیک، کشف داروهای شخصی‌سازی‌شده سرعت گرفته است.
• این مطالعات نخستین کاربردهای واکسن‌های شخصی سرطان در انسان‌اند.
• این واکسن‌ها ممکن است از عود در بیماران پرخطر پیشگیری کنند.
• ترکیب واکسن شخصی و داروی ایمنی‌درمانی شاید در آینده درمان مؤثری ارائه کند.
• واکسن‌های شخصی برای سلول‌های سرطانیِ دارای جهش بسیار زیاد، امکان درمان مؤثر می‌دهند و پاسخ ایمنی مؤثری علیه آن‌ها ایجاد می‌کنند.

ممکن است خواننده فوراً به یاد واکسن سرطان ریه کوبا بیفتد و بپرسد آیا واکسن این مقاله با واکسن کوبایی فرق دارد. واکسن‌های شخصی با واکسن‌های کوبا که در سال‌های اخیر بحث‌برانگیز و متأسفانه به شکلی نامطلوب مانند امیدفروشی بازاریابی شده‌اند، بسیار متفاوت‌اند و طبق مطالعات اولیه بالینی مؤثرتر به نظر می‌رسند. واکسن شخصی با پروفایل ژنتیکی تومور بیمار طراحی می‌شود. در واکسن کوبایی تلاش می‌شود علیه یک آنتی‌ژن پاسخ ایجاد شود، اما در واکسن شخصی می‌توان علیه هزاران آنتی‌ژن تومور پاسخ ساخت؛ پاسخی قوی‌تر و اختصاصی سرطان همان بیمار.