Metastatik xərçəng xəstəsində sağalma üçün atılmış ən böyük addım

Son illərdə genetika elmi ilə xərçəng müalicəsində inanılmaz yeniliklərə şahid olmağın həyəcanını yaşayırıq. Xərçəngin başqa orqanlara yayılmasını ifadə edən metastazıhədəfləyən müalicələr bunların başındadır. Tədqiqatçılar yeni nəsil gen ardıcıllığı təyini (sekvensləmə) üsulları ilə fərdiləşdirilmiş xərçəng peyvəndlərihazırlamağa nail oldular. Gəlin xərçəng müalicəsində inqilab yarada biləcək peyvəndləri tanıyaq.

Xərçəng hüceyrələri davamlı mutasiya keçirmək qabiliyyətinə malikdir. Bu mutasiyalar nəticəsində neoantigen istehsal etməyə başlayırlar. Neoantigenlər immun sistemi tərəfindən əvvəllər tanınmamış şişə aid molekullardır. Bunları immun sistemimizin T hüceyrələri tanıyır və immun cavab yaranır. Hazırda istifadə edilən immunoterapiyaların effektivliyində bunun töhfəsi böyükdür. Lakin şişdə mutasiya çox olduqda immunoterapiyanın effektivliyi azalır. Başqa sözlə, yalnız az sayda mutasiyaya immun cavab yaranır. Həmçinin xərçəngdəki mutasiyaların çoxu şəxsə xasdır. Yəni eyni xəstənin şiş toxumasında müxtəlif genetik quruluşlu hüceyrələr vardır. Buna görə fərdiləşdirilmiş yanaşmalar əhəmiyyət qazanır. Xəstənin şiş quruluşuna uyğun fərdiləşdirilmiş xərçəng peyvəndləri hazırlanmağa çalışılır.

Fərdiləşdirilmiş xərçəng peyvəndləri: mutanom peyvəndlər

Genetik testlərin ən mühüm üstünlüyü xəstənin şişinin molekulyar quruluşunu ətraflı göstərməsidir. Fərdiləşdirilmiş xərçəng peyvəndlərinin hazırlanmasında da oxşar üsul izlənir. Şiş toxumasından nümunələr götürülür, bütün ekzomun sekvenslənməsi və RNA sekvenslənməsi edilir. Bütün ekzomun sekvenslənməsi yalnız zülal istehsal edən genlərin araşdırılmasını əhatə edir. Beləliklə xərçəngləşməyə birbaşa təsir edən bölgələri müəyyən edirik. Sonra xəstənin sağlam hüceyrələri də sekvenslənərək müqayisə olunur. Bütün fərqlərdən istifadə edilərək “fərdiləşdirilmiş peyvəndlər” hazırlanır. Bunlara mutanom peyvəndlər də deyilir.

Fərdiləşdirilmiş xərçəng peyvəndlərinin əsas prinsipi:

Xəstənin şişinin genetik quruluşuna uyğun peyvənd hazırlamaq və beləliklə effektiv immun cavab təmin etməkdir.

Fərdiləşdirilmiş xərçəng peyvəndlərinin insanlarda ilk klinik tətbiqləri aparılmışdır.

İlk tədqiqat Almaniyada türk alimi Özlem Türeci və komandası tərəfindən aparılmışdır. Tədqiqata 3. və 4. mərhələli melanoma (dəri xərçəngi) diaqnozu qoyulmuş 13 xəstə daxil edilmiş, ekzom sekvenslənməsi aparılaraq genetik quruluşlarına uyğun peyvəndləmə edilmişdir. Nəticələrə görə:

• Xəstələrin hamısında peyvənddən sonra şiş antigenlərinə qarşı immun cavab müşahidə edilmişdir.
• Peyvənd dövründə aydın şiş lezyonları olan 8 xəstədə 2 ilə qədər xəstəlik təkrarlanmamışdır. Təkrarlanan metastatik xərçəngi olan 5 xəstədən 2-də immun cavab görülmüşdür. İkinci tədqiqat Harvard Universitetinin Dana Farber Xərçəng İnstitutunda aparılmışdır.

Dəri xərçəngi maliqn melanoma xəstələrində aparılan tədqiqatda şiş profillərindən əldə edilmiş “20 neoantigenə” qarşı peyvənd hazırlanmışdır. Peyvənd olunmuş 6 xəstənin 4-də 25 ay xəstəlik təkrarlanmamışdır. Təkrarlanan xərçəngi olan digər 2 xəstəyə peyvənddən sonra immunoterapiya dərmanları verilmiş və şiş böyüməsində geriləmə görülmüşdür.

Xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, bunlar peyvəndin effektivliyinin sınaqdan keçirildiyi ilk tədqiqatlardır. Lakin nəticələr böyük ümid vəd edir.

Bəs bu nəticələr xərçəng müalicəsi üçün nə ifadə edir?

• Genetika elminin inkişafı ilə fərdiləşdirilmiş dərmanların kəşfi sürətlənmişdir.
• Bunlar “fərdiləşdirilmiş” xərçəng peyvəndlərinin insanlarda ilk tətbiqləridir.
• Belə peyvəndlər yüksək riskli xəstələrdə təkrarlanmanın qarşısını ala bilər.
• Fərdiləşdirilmiş peyvənd və immunoterapiya kombinasiyaları gələcəkdə effektiv müalicə təqdim edə bilər.
• Fərdiləşdirilmiş peyvəndlər mutasiyası çox yüksək olan xərçəng hüceyrələrinə qarşı effektiv müalicə imkanı verir. Beləliklə xərçəng hüceyrələrinə qarşı effektiv immun cavab yaranır.

Oxucuların ağlına dərhal Kuba ağciyər xərçəngi peyvəndi və burada bəhs edilən peyvəndin Kuba peyvəndlərindən fərqlənib-fərqlənmədiyi gələcək. Fərdiləşdirilmiş xərçəng peyvəndləri son illərdə tez-tez müzakirə edilən, təəssüf ki, bəyənmədiyimiz şəkildə sanki ümid alveri ilə satılan Kuba xərçəng peyvəndlərindən çox fərqlidir və bu erkən klinik tədqiqatlara görə daha effektiv görünür. Fərdiləşdirilmiş peyvənd xəstənin şişinin genetik profilinə uyğun hazırlanır. Kuba peyvəndlərində isə tək antigenə qarşı immun cavab yaratmağa çalışılır. Əksinə, fərdiləşdirilmiş peyvəndlə minlərlə şiş antigeninə qarşı cavab yarada bilərsiniz. Beləliklə həm daha güclü, həm də xəstənin xərçənginə xas immun cavab yaranır.