واقعیت‌های واکسن سرطان کوبا چیست؟

"درمان سرطان پیدا شد!" در این روزگار که جمله‌های آغازشده با چنین عباراتی پایان ندارند، خبری با پیشینه‌ای چندین‌ساله که هر سال دوباره مطرح می‌شود، بر سر زبان‌هاست: واکسن سرطان!

تصمیم گرفتیم واکسن سرطانی را که در این حوزه تقریباً با کوبا مترادف شده است، از همه جنبه‌ها بررسی کنیم. زیرا واکسن کوبا یکی از پرسش‌هایی است که ذهن بیماران مبتلا به سرطان و نزدیکان آن‌ها را بیش از همه مشغول می‌کند. پس واکسن سرطان چیست؟ آیا واقعاً امیدی برای درمان سرطان است؟ با وجود انجام پژوهش‌های واکسن سرطان از دهه 1960، چرا واکسن کوبایی‌ها این‌قدر توجه جلب کرده است؟ فکر می‌کنم در این نوشته پاسخ‌های رضایت‌بخشی برای همه پرسش‌های خود در این زمینه خواهید یافت.

آغاز بحث‌های واکسن سرطان کوبا

مردم در سال 2013 از طریق خبرهایی با القای این تصور که «واکسن سرطان پیدا شد» با واکسن سرطان کوبا آشنا شدند. در پژوهش مربوط به واکسن که همان سال به کنگره سرطان آمریکا ارائه شد، 176 بیمار به دو گروه تقسیم شدند. در مطالعه، برای بیماران مبتلا به سرطان ریه سلول غیرکوچک مرحله چهارم، داروهای شیمی‌درمانی‌ای به کار رفت که دیگر در کلینیک‌ها برای این گروه ترجیح داده نمی‌شوند. پاسخ‌دهندگان به دو گروه تقسیم شدند و به یک گروه واکسن داده شد. مشخص شد بقای گروه واکسن‌گرفته نسبت به گروه بدون درمان، 2 ماه بیشتر بود. پیش از انتشار مقاله‌های حاوی داده‌های جامع مطالعه در مجله‌ای علمی، قدرت خبرهای رسانه‌ای این تصور را ایجاد کرد که واکسن تقریباً در تمام سرطان‌ها مؤثر است و بیمار را شفا می‌دهد. تصویر بی‌آلایش کوبا نیز در این روند مؤثر بود و شمار زیادی از بیماران با انواع سرطان برای شفا در پی سفر به کوبا برآمدند. گروهی در این راه با مختل کردن درمان خود تا مرز از دست دادن سلامت پیش رفتند. واقعیت این بود که واکسن تنها در سرطان ریه مرحله چهارم قابل استفاده بود و داده‌های علمی هنوز نشان می‌دادند حتی برای این سرطان نیز کافی نیست.

آیا واکسن کوبا کاربردی دارد؟

نتیجه علمی مقاله این واکسن که در سال 2014 در Clinical Cancer Research منتشر شد، این است که واکسن بیشتر از آنکه درمان سرطان ریه مرحله چهارم باشد، می‌تواند در کارآزمایی‌های بالینی آزمایش شود. این واقعیت شناخته‌شده‌ای است که پزشکان خدمت‌رسان به بیماران سرطانی در کلینیک‌های انکولوژی ترکیه، تمام تلاش انسانی خود را در چارچوب علمی به کار می‌گیرند. با در نظر گرفتن این واقعیت، خودداری از انتشار خبرهای گمراه‌کننده مانع از آن خواهد شد که بیماران وارد حالتی روانی شوند که روند درمانشان را مختل کند.

جایگاه کوبا در پژوهش‌های سلامت کجاست؟

با سرمایه‌گذاری‌های زیست‌فناوری که از دهه 1960 در کوبا آغاز شد، این کشور توانست 80 درصد نیاز دارویی خود را تأمین کند و صادرات محصولات زیست‌فناوری را در سال 2005 به 300 میلیون دلار برساند. بدین‌ترتیب صنعت زیست‌فناوری کوبا توسعه واکسن‌های نوآورانه را آغاز کرد. برای مثال، واکسن هپاتیت B توسعه‌یافته در این کشور در سال 2001 پیش‌صلاحیت FDA را دریافت کرد و اکنون در بیش از 30 کشور فروخته می‌شود. واکسن مننژیت به کشورهای آمریکای لاتین فرستاده می‌شود. پس از سال 2000، کوبا شمار قابل توجهی درخواست ثبت اختراع درباره واکسن‌های سرطان ارائه کرد. اما داده‌های واکسن‌هایی که ادعا می‌شد سودمندی آن‌ها ثابت شده است، جامعه علمی بین‌المللی را قانع نکرد و در هیچ کشور غربی، از جمله کشور ما، تأیید نگرفتند.

چرا دستیابی به همان موفقیت در واکسن سرطان این‌قدر دشوار است؟

زیرا سرطان یک بیماری واحد نیست. هنگام مبارزه با سلول سرطانی، هم‌زمان مشکلات متعددی وجود دارند که در این فرایند نقش فعال دارند.

دشواری‌های درمان سرطان را می‌توان چنین خلاصه کرد:

1. این گروه بیماری، که بخشی از سازوکارهای آن هنوز روشن نشده‌اند، دارای  هزاران  سازوکار مولکولی و ژنتیکی از نظر تعداد و تنوع است،
2. سرطان‌ها در بدن انسان در یک  ریز‌محیط تومور  پیچیده سازمان می‌یابند؛ و
3. سلول‌های سرطانی، تقریباً مانند موجودی هوشمند رفتار کرده، خود را به‌سرعت با شرایط محیط سازگار می‌کنند و در نتیجه  مقاومت به داروها ایجاد می‌کنند.

تنها کوبا نیست که در واکسن سرطان ریه با دشواری روبه‌رو است. تا کنون کارآزمایی‌های بالینی گسترده واکسن‌های سرطان ریه که به‌ویژه علیه پروتئین‌های سطح سلول سرطانی ریه به نام‌های MAGE-A3، MUC-1، BLP25 و tecemotide توسعه یافته بودند نیز شکست خورده‌اند.

واکسن کوبا چگونه کار می‌کند؟

در حال حاضر 2 نوع واکسن کوبا فعالانه بازاریابی می‌شوند: CimaVax-EGF و Vaxira.

CimaVax یک واکسن پپتیدی / آنتی‌ژنی است. واکسن‌های پپتیدی با استفاده از پروتئین‌های مشخص یا بخش‌هایی از پروتئین‌های سطح سلول سرطانی، فعال کردن دستگاه ایمنی را هدف می‌گیرند. آنتی‌ژن‌های سرطان با مولکول‌هایی که عملکرد واکسن را بهتر می‌کنند نیز ترکیب می‌شوند. این مولکول‌ها ادجوانت نام دارند. ادجوانت‌ها به بدن کمک می‌کنند سلول‌ها را بیگانه شناسایی کرده و پاسخ ایمنی ایجاد کند. سیتوکین‌ها، مانند اینترلوکین 2، نمونه‌ای از ادجوانت‌ها هستند.

وقتی از واکسن کوبا سخن گفته می‌شود، نخست CimaVax به ذهن می‌آید. در این واکسن، مولکولی به نام EGF، یعنی آنتی‌ژن با ساختار پپتیدی، با ادجوانت‌ها غنی و به بیمار تزریق می‌شود. هدف آن است که در پاسخ، از طریق سلول‌های ارائه‌کننده آنتی‌ژن و سلول‌های B تولیدکننده پادتن، پاسخ ایمنی ایجاد شود. EGF به گیرنده خود (EGFR) متصل می‌شود که به‌ویژه روی سطح برخی سلول‌های سرطانی به مقدار زیاد وجود دارد. تلاش می‌شود پادتن‌هایی که تولیدشان در اثر واکسن تحریک شده، به این EGF متصل شوند و از ارسال پیام رشد و تکثیر توسط گیرنده EGFR به سلول سرطانی جلوگیری کنند.

Varixa در واکسن، جزء غشای سلولی NeuGcGM3 که در سلول‌های سرطان ریه به‌وفور وجود دارد هدف قرار گرفته و پادتن ساخته‌شده علیه این هدف مولکولی، به نام racotumomab، به بیمار تزریق می‌شود.

درباره اثربخشی واکسن کوبا

با وجود گذشت حدود 10 سال، هیچ انتشار علمی نشان نداده است این واکسن‌ها در بیماران مبتلا به سرطان ریه یا هر سرطان دیگر، افزایش معناداری در طول عمر ایجاد می‌کنند. در همین راستا، تا کنون از مرجع سلامت هیچ کشوری تأیید مصرف نگرفته‌اند. در حال حاضر مشابه محصولات طب جایگزین بازاریابی می‌شوند و تقریباً به ابزاری برای گردشگری سلامت تبدیل شده‌اند.

پاسخ ایمنی واکسن‌های کوبا از طریق سلول‌های اصلی دستگاه ایمنی، یعنی سلول T، سلول‌های NK و ماکروفاژها، نیست، بلکه از راه پادتن‌هاست؛ به همین دلیل سودی بسیار کوتاه‌مدت مشاهده می‌شود. همچنین پاسخ ایمنی ضعیفی ایجاد می‌کنند. افزون بر این، سرطان ریه سلول غیرکوچک آنتی‌ژن‌های متعددی دارد؛ بنابراین اثر درمانی واکسنی که تنها یک آنتی‌ژن را هدف می‌گیرد کم است. سرطان‌های ریه از انواعی هستند که ریزمحیط تومور در آن‌ها بسیار مؤثر است. سلول‌های مختلف در ریزمحیط تومور باعث سرکوب دستگاه ایمنی می‌شوند. این امر اثر واکسن‌های سرطانی را که فعالیت دستگاه ایمنی را افزایش می‌دهند کاهش می‌دهد.

آیا واکسن‌درمانی سرطان ریه کاملاً کنار گذاشته شده است؟

پس از مطالعات واکسن، به‌ویژه با موفقیت‌های ایمنی‌درمانی، رابطه سلول سرطانی و سلول‌های دفاعی بهتر درک شد. پیش‌تر هدف، به حرکت درآوردن سلول‌های دفاعی بدن با واکسن سرطانی بود که به‌سادگی توسعه داده می‌شد؛ اکنون سازوکارهای ترمز در سلول‌های دفاعی بیمار سرطانی شناسایی شده‌اند. شاید ترکیب واکسن‌ها با داروهای جدیدی که سازوکار ترمز را از میان می‌برند، نتیجه مورد جست‌وجوی پزشکان را فراهم کند. بااین‌حال، درمان بیمار بدون شواهد علمی و بر اساس فرضیه امکان‌پذیر نیست.

آیا بیماران سرطان ریه مرحله چهارم می‌توانند این واکسن را دریافت کنند؟

این مطالعه از نظر علمی بسیار ضعیف است. در مطالعه معتبر باید درمان‌های به‌روز و اثبات‌شده به کار روند و دارو یا واکسن جدید، نه با گروهی تضعیف‌شده، یعنی بدون درمان، بلکه با گروه دریافت‌کننده درمانی با اثربخشی ثابت‌شده در کار روزمره مقایسه شود. می‌بینیم بقای حدود 8 ماه در مطالعه واکسن کوبا، بسیار کمتر از مدت بقای حاصل از درمان‌های مدرن است و با داده‌های درمانی سال‌های 1980-1990 هم‌خوانی دارد. امروزه در سرطان ریه مرحله چهارم، هرچند به موفقیت سرطان پستان نرسیده‌ایم، پیشرفت چشمگیری رخ داده است. در 15 سال اخیر سرطان ریه بسیار بهتر شناخته شده، زیرگروه‌های آن بهتر مشخص شده‌اند و امکان دسترسی به پزشکی دقیق، یعنی درمان ویژه فرد و تومور، فراهم شده است. دیدن بیماران سرطان ریه مرحله چهارم با بقای 2-5 سال یا حتی بیشتر، که پیش‌تر دیده نمی‌شد، برای پزشکان نیز امیدوارکننده و شادی‌بخش است. بر پایه تمام این دلایل، واکسن‌های سرطان ریه مورد ادعای همکاران کوبایی را به بیماران خود توصیه نمی‌کنیم.

کوبا در زیست‌فناوری موفق است. واکسن هپاتیت B تأیید FDA را گرفت. واکسن مننژیت به کشورهای آمریکای لاتین فرستاده می‌شود.

داده‌های واکسنی که ادعا می‌شود سودمندی آن ثابت شده، جامعه علمی را قانع نکرد. از کشورهای غربی، از جمله کشور ما، تأیید نگرفت.

بیمار ترک دریافت‌کننده واکسن امید جان باخت

Burhanettin Çevik که پس از ابتلا به سرطان در 2013 به کوبا رفت و واکسن زد، 7 ماه پس از دریافت واکسن کوبا درگذشت. همسر داغدار او، Behice Çevik، که به خبرهای ادعاکننده بهبود همسرش با واکسن اعتراض داشت، این روند را چنین شرح داد: پزشکان در کوبا 6 دوز واکسن به همسرم دادند. دو دوز را همان‌جا تزریق کردیم. چهار واکسن دیگر در ترکیه تزریق شدند. پزشکان گفتند شیمی‌درمانی را ادامه دهیم. پس از واکسن، همسرم حتی از پیش از ابتلا به سرطان سرحال‌تر و سالم‌تر به نظر می‌رسید. اما واکسن گسترش سرطان را متوقف نکرد. فقط درد و تورم بدنش کم شد. پس از 5 ماه، اثر مقاومت دارو شکست. سرطان در تمام بدنش پخش شد. یک ماه در مراقبت‌های ویژه بود. آخرین آرزویش دیدن دخترش در لباس عروس بود. روز پس از عروسی Burhanettin را از دست دادیم. با وجود گذشت یک سال از مرگش، هنوز خبرهایی درباره مؤثر بودن دارو در همسرم منتشر می‌شوند. واکسن به‌هیچ‌وجه مانع سرطان نمی‌شود. فقط برای کسانی که می‌خواهند کمی بیشتر زندگی کنند، دوره‌ای بدون درد فراهم می‌کند.