Kuba xərçəng peyvəndi haqqında həqiqətlər nədir?

"Xərçəngin çarəsi tapıldı!" ifadələri ilə başlayan cümlələrin ardı-arası kəsilmədiyi bu dövrdə keçmişi illər əvvələ uzanan və hər il yenilənən yeni bir məlumat gündəmdədir: Xərçəng peyvəndi!

Xərçəng sahəsində Kuba ilə sanki eyniləşən xərçəng peyvəndini hər tərəfdən araşdırmaq qərarına gəldik. Çünki Kuba peyvəndi xərçəng xəstələri və yaxınlarının ən çox düşündükləri suallardan biridir... Bəs xərçəng peyvəndi nədir? Həqiqətən xərçəng müalicəsində ümiddirmi? Xərçəngdə peyvənd tədqiqatları 1960-cı illərdən aparıldığı halda kubalıların peyvəndi niyə bu qədər diqqət çəkmişdir? Bu mövzuda ağlınızdakı bütün suallara bu yazıda qənaətbəxş cavablar tapacağınızı düşünürəm.

Kuba xərçəng peyvəndi müzakirələrinin başlanğıcı

İnsanlar Kuba xərçəng peyvəndi ilə 2013-də “xərçəngin peyvəndi tapıldı” təsəvvürü yaradan xəbərlər sayəsində tanış oldu. Həmin il Amerika Xərçəng Konqresinə təqdim olunan və peyvəndlə bağlı aparılan tədqiqatda 176 xəstə iki qrupa ayrıldı. Tədqiqatda dördüncü mərhələli və kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngli xəstələrə artıq klinikalarda bu xəstə qrupunda üstünlük verilməyən kimyaterapiya dərmanları istifadə edildi. Cavab alınanlar iki qrupa ayrılaraq bir qrupa peyvənd tətbiq olundu. Peyvənd alan qrupun ömür müddətinin müalicəsiz qalan qrupa qarşı 2 ay üstünlük verdiyi müəyyən edildi. Hələ tədqiqatın ətraflı məlumatlarını ehtiva edən yazılar elmi jurnalda dərc olunmadan mətbuat xəbərlərinin gücü ilə sanki hər xərçəng növünə təsir edən və xəstələrə şəfa verən təsəvvür yaradıldı. Kubanın məsumluq təsəvvürünün də təsiri ilə bu prosesdə çox sayda və hər növdən xərçəng xəstəsi şəfa məqsədilə Kubaya getməyə çalışdı. Bir qrup xəstə bu yolda müalicələrini aksadaraq sağlamlığını itirmək həddinə gəldi. Əslində həqiqət bu idi: peyvənd yalnız dördüncü mərhələli ağciyər xərçəngində istifadə oluna bilirdi və elmi məlumatlar hələ bu xərçəng növündə belə yetərli olmadığına işarə edirdi.

Kuba peyvəndinin tətbiq sahəsi varmı?

Bu peyvəndin 2014 ilində Clinical Cancer Research jurnalında dərc edilən məqaləsindən çıxarılan elmi nəticə peyvəndin dördüncü mərhələli ağciyər xərçənginin müalicəsindən çox klinik tədqiqatlarda sınaqdan keçirilə bilməsidir. Türkiyədə onkologiya klinikalarında xərçəng xəstələrinə xidmət göstərən həkimlərin elmi çərçivədə insani səylərinin bütün imkanlarını səfərbər etdikləri məlum həqiqətdir. Bu həqiqət nəzərə alınaraq yanlış anlaşılmaya səbəb olacaq xəbərlərə yer verilməməsi xəstələrin də müalicə proseslərinə mənfi təsir edə biləcək ruh halına düşməsinin qarşısını alacaqdır.

Kuba səhiyyə tədqiqatlarında haradadır?

1960-cı illərdə Kubada başlayan biotexnologiya sərmayələri ilə öz tibbi dərman ehtiyacının 80 faizini qarşılaya bilən Kuba biotexnologiya məhsullarının ixrac rəqəmini 2005 ilində 300 milyon dollara çatdırmışdır. Beləliklə, Kubadakı biotexnologiya sənayesi innovativ peyvəndlər hazırlamağa başlamışdır. Məsələn, bu ölkədə hazırlanan Hepatit B peyvəndi FDA tərəfindən 2001 ilində pre-qualification aldı, hazırda 30-dan çox ölkədə satılır. Meningit peyvəndi Latın Amerikası ölkələrinə göndərilir. 2000 ilindən sonra Kuba xərçəng peyvəndləri ilə bağlı az sayılmayacaq nisbətdə patent müraciəti etdi. Lakin faydasının sübut olunduğu iddia edilən peyvəndlərin məlumatları beynəlxalq elm ictimaiyyətini inandıra bilmədi və ölkəmiz daxil olmaqla heç bir Qərb ölkəsində təsdiq ala bilmədi.

Xərçəng peyvəndində eyni uğuru əldə etmək niyə bu qədər çətindir?

Çünki xərçəng tək bir xəstəlik deyil. Xərçəng hüceyrəsi ilə mübarizə apararkən eyni zamanda prosesdə fəal rol oynayan bir neçə problem də yaşanır.

Xərçəng müalicəsində çətinlikləri belə ümumiləşdirmək olar:

1. Bu xəstəliklər qrupunun hələ bir qismi dəqiqləşməmiş minlərlə sayda və növdə molekulyar və genetik mexanizm ehtiva etməsi,
2. Xərçənglərin insan bədənində mürəkkəb bir şiş mikromühiti daxilində təşkilatlanması və
3. Xərçəng hüceyrələrinin sanki ağıllı orqanizm kimi davranaraq özlərini ətraf mühit şəraitinə sürətlə uyğunlaşdırması və buna bağlı olaraq dərmanlara davamlılıq inkişaf etdirməsi.

Ağciyər xərçəngi peyvəndində çətinliyi yalnız Kuba yaşamır. İndiyədək xüsusilə ağciyər xərçəngi hüceyrələrinin səthində olan MAGE-A3, MUC-1, BLP25, tecemotide adlı zülallara qarşı hazırlanmış ağciyər xərçəngi peyvəndləri ilə aparılan genişmiqyaslı klinik tədqiqatlar da uğursuz olmuşdur.

Kuba peyvəndi necə işləyir?

Hazırda fəal bazarlandığı məlum olan 2 növ Kuba peyvəndi vardır: CimaVax-EGF və Vaxira.

CimaVax bir peptid / antigen peyvəndi-dir. Peptid peyvəndləri xərçəng hüceyrələrinin səthlərində müəyyən zülallardan və ya zülal hissələrindən istifadə edərək immun sisteminin aktivləşməsini hədəfləyir. Xərçəng antigenləri eyni zamanda peyvəndin daha yaxşı işləməsini təmin edən molekullarla qarışdırılır. Bu molekullara adyuvant deyilir. Adyuvantlar bədənin hüceyrələri yad kimi tanımasına və immun cavab yaratmasına kömək edir. Adyuvantlara misal kimi sitokinlər (interleykin 2) göstərilə bilər.

Kuba peyvəndi deyildikdə ilk olaraq CimaVax yada düşür. Bu peyvənddə EGF adlı molekul (peptid quruluşlu antigen) adyuvantlarla zənginləşdirilib xəstəyə inyeksiya edilir. Bunun müqabilində xəstədə antigen təqdim edən hüceyrələr və anticisim istehsal edən B hüceyrələri vasitəsilə immun cavabın yaradılması hədəflənir. EGF xüsusilə müəyyən xərçəng hüceyrələrinin səthində sıx şəkildə olan öz reseptoruna (EGFR) bağlanır. Peyvənd nəticəsində yaranması stimullaşdırılan anticisimlərin bu EGF-ni bağlaması və EGFR reseptorunun xərçəng hüceyrəsinə böyümə və çoxalma siqnalı verməsinin qarşısının alınması məqsəd qoyulur.

Varixa peyvəndində isə ağciyər xərçəngi hüceyrələrində sıx şəkildə olan hüceyrə membranı elementi NeuGcGM3 hədəflənmişdir və xəstəyə bu molekulyar hədəfə qarşı hazırlanmış racotumomab adlı anticisim inyeksiya olunur.

Kuba peyvəndinin effektivliyi haqqında

Bu peyvəndlərin ağciyər xərçəngi və ya başqa hər hansı xərçəngi olan xəstələrdə ömür müddətinə əhəmiyyətli töhfə verdiyi aradan təxminən 10 il keçməsinə baxmayaraq hər hansı elmi nəşrlə göstərilmədi. Buna paralel olaraq indiyədək hər hansı ölkənin səhiyyə orqanından istifadə təsdiqi almadı. Hazırda alternativ tibb məhsullarına bənzər şəkildə bazarlanır və sanki sağlamlıq turizmi vasitəsi kimi istifadə olunur.

Kuba peyvəndlərinin verdiyi immun cavab immun sisteminin əsas hüceyrələri (T-hüceyrə, NK-lar və makrofaqlar) vasitəsilə deyil, anticisimlər vasitəsilədir, bu səbəblərlə olduqca qısamüddətli fayda müşahidə olunur. Həmçinin zəif immun cavab verir. Bununla yanaşı, kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçənginin çox sayda antigeni vardır. Buna görə tək bir antigeni hədəfləyən bu peyvəndin müalicədə təsiri aşağı olur. Ağciyər xərçəngləri şiş mikromühitinin olduqca təsirli olduğu xərçəng növləridir. Şiş mikromühitindəki müxtəlif hüceyrələr immun sisteminin basdırılmasını təmin edir. Bu da immun sisteminin aktivliyini artıran xərçəng peyvəndlərinin təsirinin azalmasına səbəb olur.

Ağciyər xərçəngində peyvənd müalicəsi tamamilə kənara qoyuldumu?

Peyvənd tədqiqatlarından sonra xüsusilə immunoterapiyalarda əldə edilən uğur əsasında xərçəng hüceyrəsi ilə müdafiə hüceyrələri arasındakı əlaqə artıq daha yaxşı anlaşıldı. Əvvəllər sadə şəkildə hazırlanmış xərçəng peyvəndi ilə bədəndəki müdafiə hüceyrələrinin hərəkətə gətirilməsi hədəflənirdisə, indi xərçəngli xəstənin müdafiə hüceyrələrindəki əyləc mexanizmləri müəyyən edildi. Yeni hazırlanmış, əyləc mexanizmini aradan qaldıran dərmanlarla peyvənd kombinasiyaları bəlkə də axtarılan nəticəni həkimlərə təqdim edəcəkdir. Lakin xəstənin müalicəsi elmi sübutlar olmadan fərziyyələrlə aparıla bilməz.

Dördüncü mərhələli ağciyər xərçəngi xəstələri bu peyvəndi oluna bilərmi?

Aparılan tədqiqat elmi baxımdan olduqca zəifdir. Etibarlı tədqiqatda aktual, sübut olunmuş müalicələr istifadə edilməli və yeni sınaqdan keçiriləcək dərman və ya peyvənd zəiflədilmiş, yəni müalicəsiz buraxılmış qrupa qarşı deyil, gündəlik praktikada istifadə olunan və effektivliyi sübut olunmuş müalicə qrupuna qarşı müqayisə edilməlidir. Kuba peyvəndi ilə aparılan tədqiqatda əldə edilən təxminən 8 aylıq ömür müddətinin müasir müalicələrlə əldə etdiyimiz müalicə müddətlərindən xeyli geri qaldığını, 1980-1990 illərinə aid müalicə məlumatları ilə uyğunlaşdığını görürük. Hazırda dördüncü mərhələli ağciyər xərçəngində süd vəzi xərçəngindəki uğur əldə edilməsə də, ciddi irəliləyiş olmuşdur. Son 15 ildə ağciyər xərçəngi daha yaxşı tanınmış, alt qrupları daha yaxşı müəyyən edilmiş və dəqiq tibb deyilən, şəxsə və şişə xas müalicələrlə qovuşdurulmuşdur. Əvvəllər heç görülməyən, 2-5 il, hətta daha uzun yaşayan dördüncü mərhələli ağciyər xərçəngi xəstələrini görmək həkimlər üçün də ümidverici və sevindiricidir. Bütün bu əsaslarla kubalı həmkarlarımızın iddia etdikləri ağciyər xərçəngi peyvəndlərini xəstələrimizə tövsiyə etmirik.

Kuba biotexnologiyada uğurludur. Hepatit B peyvəndi FDA-dan təsdiq aldı. Meningit peyvəndi Latın Amerikası ölkələrinə göndərilir.

Faydasının sübut olunduğu iddia edilən peyvəndin məlumatları elm ictimaiyyətini inandıra bilmədi. Ölkəmiz daxil olmaqla Qərb ölkələrindən təsdiq ala bilmədi.

Ümid peyvəndi olunan türk xəstə həyatını itirdi

2013-də xərçəngə tutulanda Kubaya gedən və peyvənd olunan Burhanettin Çevik Kuba peyvəndindən 7 ay sonra həyatını itirdi. Ərinin peyvəndlə sağaldığı yönündəki xəbərlərə etiraz edən kədərli həyat yoldaşı Behice Çevik yaşadıqları prosesi belə açıqladı: Kubada həkimlər ərimə 6 doza peyvənd verdilər. İkisini orada etdirdik. Digər dörd peyvənd isə Türkiyədə edildi. Həkimlər kimyaterapiyaya davam etməyimizi söylədilər. Peyvənddən sonra ərim xərçəngə tutulmazdan əvvəlki halından belə daha gümrah və sağlam görünürdü. Lakin peyvənd xərçəngin yayılmasını dayandırmadı. Yalnız ağrılar və bədənindəki şişkinliklər azaldı. 5 ay sonra dərmanın davamlılığı qırıldı. Xərçəng bütün bədəninə yayıldı. Bir ay intensiv terapiyada qaldı. Son arzusu qızını gəlinlikdə görmək idi. Toyun ertəsi günü də Burhanettini itirdik. Ölümündən bir il keçməsinə baxmayaraq, hələ də dərmanın ərimdə təsirli olduğu barədə xəbərlər hazırlanır. Peyvənd xərçəngin qarşısını qətiyyən almır. Yalnız bir az daha yaşamaq istəyənlər üçün ağrısız dövr imkanı verir.