واکسن تازهٔ سرطان برای سرطان پیشرفتهٔ ریه امیدبخش است

تلاش برای درمان سرطان با واکسن، حدود 130 سال سابقه دارد. نخستین عوامل استفاده‌شده برای این هدف باکتری‌ها بودند (بنگرید به سموم کولی). اما پاسخ‌های منسجم، معنی‌دار و قابل پیش‌بینی به واکسن‌های درمانی سرطان تا دههٔ 2010 حاصل نشد. بااین‌حال، واکسن درمانی برای شمار اندکی از سرطان‌ها تأیید FDA گرفته است (برای ملانوما، Lmlygic و برای سرطان پروستات، Provenge). 

هدف واکسن‌های سرطان که تاکنون آزموده شده‌اند مشترک است: تحریک دستگاه ایمنی علیه سرطان. بنابراین این واکسن‌ها نوعی ایمنی‌درمانی هستند. نتایج نخستین آزمون انسانی واکسن تازه‌ای که برای این هدف ساخته شده، در Journal of Clinical Oncology ، از مجلات برجستهٔ انکولوژی، در 7 سپتامبر 2022 منتشر شد.

در مطالعهٔ فرانسوی فاز Ib/IIa گزارش‌شده توسط ادوتوی و همکاران، واکسن درمانی سرطان مبتنی بر پپتید (UCPVax) در بسیاری از بیماران مبتلا به نوع پیشرفته و مقاوم سرطان ریهٔ غیرسلول‌کوچک پاسخ اختصاصی CD4+ T helper-1 ایجاد کرد و بیماران پاسخ‌دهنده به واکسن از درمان سود بردند.

واکسن سرطان مبتنی بر پپتید چیست؟

واکسن سرطان می‌کوشد دستگاه ایمنی بیمار را فعال کند و آن را برای شناسایی، حمله و نابودی سلول‌های توموری آماده سازد. در واکسیناسیون پپتیدی، از شکل‌های پپتیدی مصنوعی آنتی‌ژن‌های اختصاصی تومور برای طراحی واکسن استفاده می‌شود. واکسن‌های سرطان مبتنی بر پپتید معمولاً از 20-30 اسیدآمینه تشکیل شده‌اند و اپی‌توپ‌های اختصاصی آنتی‌ژن‌هایی را دارند که برای برانگیختن پاسخ ایمنی مطلوب، ایمنی‌زایی بالایی دارند. این واکسن‌ها به‌ویژه از نظر ایمنی و سهولت تولید نسبت به انواع دیگر مزایای فراوانی دارند.

همچنین اکنون پژوهش‌هایی دربارهٔ واکسن‌های پپتیدی شخصی‌سازی‌شده با استفاده از بررسی ژنتیکی اختصاصی تومور در جریان است.

واکسن UCPVax برای سرطان ریه

UCPVax واکسن درمانی تازه‌ای است که پاسخ ضدتوموری سلول‌های کمکی CD4+ T helper-1 را تحریک می‌کند و از دو پپتید کمکی با انتخاب بسیار دقیق ساخته شده است.  

جزئیات مطالعه

از آوریل 2016 تا ژوئیهٔ 2021، حدود 60 بیمار با سرطان پیشرفتهٔ ریهٔ غیرسلول‌کوچک که قبلاً درمان گرفته و به آن مقاوم شده بودند وارد این مطالعهٔ چندمرکزی شدند.

درمان شامل دوزهای 0.25 mg، 0.5 mg یا 1 mg واکسن در روزهای 1، 8، 15، 29، 36 و 43. بود؛ سپس دوز یادآور هر 8 هفته، حداکثر تا 12 ماه، تزریق شد.

در مجموع 15 بیمار در فاز Ib وارد شدند و در فاز IIa، تعداد 51 بیمار قابل ارزیابی درمان شدند؛ از این 51 نفر، 15 نفر دوز 0.25 mg، تعداد 16 نفر 0.5 mg و 20 نفر 1 mg گرفتند. در مجموع 95% بیماران قبلاً سه خط درمان سیستمیک دریافت کرده بودند. 

یافته‌های مهم

• در فاز Ib عارضهٔ محدودکنندهٔ دوز مشاهده نشد و بیشینهٔ دوز قابل تحمل 1 mg تعیین شد.
• در بیماران فاز IIa، دوز سوم و ششم UCPVax به‌ترتیب در 56% از 51 بیمار و 87,2% از 39 بیمار، پاسخ اختصاصی CD4+ T helper-1 ایجاد کرد؛ تفاوت مهمی میان سه سطح دوز نبود.
• پس از دوز سوم، از 15 بیمار دریافت‌کنندهٔ 0.25 mg، تعداد 7 نفر؛ از 16 بیمار دریافت‌کنندهٔ 0.5 mg، تعداد 9 نفر؛ و از 20 بیمار دریافت‌کنندهٔ 1 mg، تعداد 13 نفر پاسخ دادند. تقریباً تمام 18 بیماری که پس از دوزهای یادآور ارزیابی شدند پاسخ داشتند.
• در 21 بیمار، شامل 20 بیمار با بیماری پایدار و 1 بیمار با پاسخ کامل، کنترل بیماری (39%) مشاهده شد.
• در تمام 51 بیمار، بقای کلی 1 ساله 34.1% بود (95% فاصلهٔ اطمینان [CI] = 23.1–50.4%) و بقای کلی میانه 9,7 ماه بود (95% فاصلهٔ اطمینان = 6,7–12,6 ماه)، بدون تفاوت مهم میان سطوح دوز.
• پس از سه دوز، در پاسخ‌دهندگان ایمنی و افراد بدون پاسخ، بقای بدون پیشرفت 1 ساله به‌ترتیب 17,2% (95% فاصلهٔ اطمینان = 7,8%-38,3%) و 4,5% (95% فاصلهٔ اطمینان = 0,7%–30,8%، P = 0,015) بود؛ بقای کلی میانه نیز 11.6 ماه (95% فاصلهٔ اطمینان = 9.7–16.7 ماه) و 5.6 ماه (95% فاصلهٔ اطمینان = 2.5–10 ماه، P = .005) بود. بقای کلی در 1 سال 47.5% (95% فاصلهٔ اطمینان = 32.2%-70.0%) و 18.2% (95% فاصلهٔ اطمینان = 7.5%-44.1%) بود.

شایع‌ترین عوارض مرتبط با درمان، واکنش محل تزریق درجهٔ 1. یا 2. (58.5%)، علائم شبه‌آنفلوانزا (16.1%) و اختلالات گوارشی (8.5%) بودند. واکنش محل تزریق با دوزهای 0.5 mg و 1 mg بیشتر بود. در یک بیمار دریافت‌کنندهٔ 0.25 mg، ضایعات واسکولیت مغزی درجهٔ 5 رخ داد؛ رویداد احتمالاً مرتبط با درمان و غیرمنتظره ارزیابی شد.

نتیجه‌گیری

در این مطالعه، واکسن UCPVax بسیار ایمنی‌زا و ایمن بود و در بیماران مبتلا به سرطان پیشرفتهٔ ریهٔ غیرسلول‌کوچک که درمان‌های زیادی گرفته بودند، بقای کلی 1 ساله بالاتر از انتظار داشت. پژوهشگران بر پایهٔ این نتایج مثبت، مطالعهٔ گسترده‌تر فاز III را آغاز خواهند کرد.

واکسن‌های پپتیدی نسبت به درمان‌های سلولی شخصی‌سازی‌شدهٔ دیگر که از تومور فرد ساخته می‌شوند، مزایایی چون آماده‌سازی آسان، دسترس‌پذیری بیشتر و هزینهٔ مناسب دارند. این‌که افزودن آن‌ها به ایمنی‌درمانی‌های دیگر نتیجهٔ مؤثرتری ایجاد می‌کند یا نه، پرسشی مورد توجه است.

*

یادداشت: سازوکار واکسن UCPVax با واکسن کوبا شباهت دارد، اما تفاوت‌های بسیار مهمی نیز دارد. پاسخ ایمنی واکسن کوبایی CimaVax نه از سلول‌های اصلی ایمنی (سلول T، سلول‌های NK و ماکروفاژها)، بلکه از آنتی‌بادی‌هاست؛ بنابراین پاسخی بسیار کوتاه‌مدت و ضعیف ارائه می‌دهد. اما UCPVax از طریق سلول‌های CD4+ T اثر می‌کند و ممکن است بدین وسیله پاسخ ایمنی ضدتوموری قوی‌تر و مؤثرتری ایجاد کند.