ხშირად დასმული კითხვები და პასუხები COVID-19-ის ვაქცინების შესახებ

ამ სტატიაში Covid-19-ის ვაქცინების შესახებ სამეცნიერო წყაროების კრებულს გიზიარებთ: ხშირად დასმულ კითხვებს, გამოქვეყნებულ კვლევებსა და მეცნიერთა კომენტარებს.

მნიშვნელოვანი შენიშვნა: ქვემოთ მოცემული სამეცნიერო მონაცემები და კომენტარები ძირითადად ახალი თაობის mRNA და ვირუსულვექტორულ ვაქცინებს ეხება, რადგან FDA-ის (აშშ-ის სურსათისა და წამლის ადმინისტრაცია) მიერ „გადაუდებელი გამოყენების ნებართვა“ მხოლოდ ამ 3 COVID-19 ვაქცინას აქვს მინიჭებული. თუმცა საერთაშორისო კვლევებმა აჩვენა, რომ ჩვენს ქვეყანაში ფართოდ გამოყენებული ჩინური ბიოტექნოლოგიური კომპანია Sinovac-ის შექმნილი ინაქტივირებული კორონავირუსის ვაქცინა CoronaVac-იც უსაფრთხოა და მძიმე Covid-19-ისგან დაცვის მხრივ 50-90% ეფექტიანობას ავლენს. ამიტომ ქვემოთ მოცემული ზოგიერთი გაფრთხილება და ინფორმაცია ინაქტივირებულ კორონავირუსის ვაქცინებზეც შეიძლება განზოგადდეს. მათთვის სპეციფიკური განსაკუთრებული გარემოებები ტექსტშია აღნიშნული.

ვაქცინები — მექანიზმი, ეფექტიანობა, უსაფრთხოება

როგორ მოქმედებს mRNA Covid-19-ის ვაქცინები (Pfizer / BioNTech და Moderna Covid-19-ის ვაქცინები)?

ერთია Pfizer / BioNTech (BNT162b2) და მეორე — Moderna (mRNA-1273) -ს მიერ შექმნილი ინფორმაციული RNA-ის (mRNA) ორი ვაქცინა, რომლებიც ახლა დასავლეთის მრავალ ქვეყანაშია ხელმისაწვდომი. ამ ვაქცინების mRNA შეიცავს SARS-CoV-2-ის „სპაიკ“ ცილის (ვირუსის ზედაპირის ეკლისებრი გამონაზარდების) წარმოების გენეტიკურ ინსტრუქციებს.

ვაქცინის ინექციის შემდეგ mRNA ინექციის უბანთან ახლოს მდებარე მაკროფაგების მიერ აითვისება და მათ სპაიკის ცილის წარმოქმნის ინსტრუქციას აძლევს. შემდეგ ეს ცილა მაკროფაგების ზედაპირზე ჩნდება და ინფექციებთან ჩვენი ბრძოლის მსგავს პროცესს იწვევს, რომელიც SARS-CoV-2 -ით (ამ პანდემიის გამომწვევი ახალი კორონავირუსით) ბუნებრივი ინფიცირებისგან დამცავ იმუნურ პასუხს წარმოქმნის. შემდეგ სხეულის ფერმენტები mRNA-ს შლის და გამოდევნის. ვაქცინა ცოცხალ ვირუსს არ შეიცავს და უჯრედების ბირთვში არავითარი გენეტიკური მასალა არ შედის.

მიუხედავად იმისა, რომ BioNTech-ისა და Moderna-ს ვაქცინები ფართოდ გამოცდილი და საზოგადოებაში გამოყენებული პირველი mRNA ვაქცინებია, მეცნიერები მათზე წლებია მუშაობენ. ორგანიზმში mRNA-ის დაშლის თავიდან ასაცილებლად შემქმნელები მას ლიპიდურ ნანონაწილაკში ათავსებენ.

როგორ მოქმედებს ადენოვირუსული Covid-19-ის ვაქცინები (მაგალითად, Johnson & Johnson-ისა და AstraZeneca-ს ვაქცინები)?

J&J ვაქცინა რეკომბინანტული, რეპლიკაციის უნარის არმქონე ადამიანის ადენოვირუსის სეროტიპი 26 ვექტორია, რომელიც სრულსიგრძიან, სტაბილიზებულ SARS-CoV-2 სპაიკის ცილის ანტიგენს კოდირებს. ეს შეიძლება რთულად გასაგები იყოს, ამიტომ ჩვენთვის, უბრალო მოკვდავებისთვის უფრო გასაგები სიტყვებით განვმარტოთ:

• “რეკომბინანტული" — ლაბორატორიაში გენეტიკურად შექმნილი. დიახ, ვიცი, რომ ამას უფრო ფართო მნიშვნელობაც აქვს, მაგრამ არსი ესაა.
• "რეპლიკაციის / გამრავლების უუნარობა" — ადამიანში ვერ მრავლდება. ვირუსული გავრცელების რისკი არ არის.
• "ადენოვირუსის სეროტიპი 26" — საზოგადოებაში ადენოვირუსის მრავალი ქვეტიპი ცირკულირებს. იშვიათად, ადენოვირუსის მიმართ უკვე არსებულმა იმუნიტეტმა ვაქცინაზე პასუხი შეიძლება შეამციროს. J&J ვაქცინის სახელი ამ სეროტიპსა (Ad26) და მის მიერ გადატანილ ანტიგენს შეესაბამება: Ad26.COV2.S.
• "ვექტორული კოდირება" — ვირუსი ანტიგენის წარმომქმნელი (მაკოდირებელი) გენის გადამტანის, ანუ ვექტორის ფუნქციას ასრულებს.
• "სრულსიგრძიანი, სტაბილიზებული SARS-CoV-2 სპაიკის ცილის ანტიგენი" — მკვლევრებმა გენეტიკური მექანიზმი, ანუ DNA, SARS-CoV-2-დან აიღეს, სრული სპაიკის ანტიგენი შექმნეს და მის შიგნით გადასატანად საკმარისად სტაბილური გახადეს.

ინექციისას ადენოვირუსი სხეულში არ მრავლდება, თუმცა მის გენეტიკურ მასალას მასპინძელი უჯრედის ბირთვში შესვლა და ინფორმაციულ RNA-დ გარდაქმნა შეუძლია. შემდეგ mRNA SARS-CoV-2-ის სპაიკის ცილის ანტიგენებს ქმნის და Covid-19-ის გამომწვევი ვირუსით ბუნებრივი ინფექციის მსგავს პასუხს იწვევს. სტიმულირდება როგორც ანტისხეულოვანი, ისე უჯრედული იმუნიტეტი.

თუ უფრო ვიზუალური ადამიანი ხართ, აი კარგი სქემა:

გახსოვდეთ, რომ მსოფლიოში SARS-CoV-2 სპაიკის ცილის DNA-ის გადამტანი სხვა ადენოვირუსული ვექტორული ვაქცინებიც გამოიყენება. Oxford / AstraZeneca-ს ვაქცინა შიმპანზეს ადენოვირუსს იყენებს, რომელიც ადამიანში გამრავლების თავიდან ასაცილებლადაა შეცვლილი. Sputnik V იწყება იმავე Ad26 ადენოვირუსით, რომელსაც J&J იყენებს, მაგრამ მეორე დოზისთვის სეროტიპ 5-ზე გადადის. ეს ცვლილება თეორიულად გამაძლიერებელ ეფექტს აუმჯობესებს, რადგან ამცირებს ალბათობას, რომ Ad26-ის მიმართ შეძენილმა იმუნიტეტმა იმუნური პასუხი შეასუსტოს.

როგორია Sinovac-ის ვაქცინის მოქმედების მექანიზმი?

ჩვენს ქვეყანაში ყველაზე ფართოდ ხელმისაწვდომი ჩინური ვაქცინა ინაქტივირებული (მკვდარი) კორონავირუსის ვაქცინაა. მისი ფართომასშტაბიანი (მე-3 ფაზის) კლინიკური კვლევის შედეგები სამეცნიერო ჟურნალში ჯერ არ გამოქვეყნებულა, თუმცა შემქმნელმა Sinovac-მა ოფიციალურად განაცხადა, რომ ბრაზილიის შედეგებით ვაქცინის დამცავი ეფექტი 50,6%, თურქეთის კვლევებით კი — 91,2% იყო.

ინაქტივირებული COVID-19 ვაქცინების მოქმედების მექანიზმი ქვემოთაა ნაჩვენები:

რა ვიცით MRNA ვაქცინების ეფექტიანობის შესახებ?

ორივე mRNA ვაქცინა საკმაოდ ეფექტიანია. მათ დიდ კლინიკურ კვლევებში ათიათასობით ადამიანი ჩაერთო და mRNA ვაქცინებმა Covid-19-ის ალბათობა პლაცებო ვაქცინებთან შედარებით დაახლოებით 95%-ით შეამცირა. ზოგჯერ მონაცემები იმდენად ძლიერია, რომ სტატისტიკური ანალიზიც არ გვჭირდება — სწორედ ასე იყო ორივე კვლევაში. შედეგები ასეთი კარგი აღმოჩნდა.

რანდომიზებული, პლაცებო-კონტროლირებული კლინიკური კვლევებიდანმიღებულ მონაცემებს კლინიკური მტკიცებულების ყველაზე ძლიერ ფორმად მივიჩნევთ, თუმცა დამატებითი დეტალები შედეგებს კიდევ უფრო შთამბეჭდავს ხდის. პირველ რიგში, ვაქცინებმა არა მხოლოდ SARS-CoV-2-ით გამოწვეული ნებისმიერი დაავადება, არამედ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი მძიმე Covid-19-იცთავიდან აიცილა. მძიმე დაავადების პრევენციამ Covid-19 გლობალური საფრთხიდან შეიძლება გაციების მსგავს უსიამოვნებად აქციოს. მეორე: მიუხედავად იმისა, რომ ორივე ვაქცინა ორ დოზად გამოიყენება, გარკვეული დაცვა პირველი დოზიდან მხოლოდ 10-დან 14 დღეში გაჩნდა.

პირველი დოზის ეფექტიანობამ გააჩინა კითხვა: ხომ არ ჯობია ერთი დოზით ორჯერ მეტი ადამიანი ავცრათ, ვიდრე თითოეულს სრული ორდოზიანი სქემა მივცეთ? თუმცა 95% ეფექტიანობის შედეგი მეორე დოზის შემდეგ მიიღება; ის იმუნურ პასუხს აძლიერებს და, სავარაუდოდ, უფრო ხანგრძლივს ხდის. ამიტომ 2-დოზიანი სქემაა რეკომენდებული.

საერთო ჯამში, ამ შთამბეჭდავმა შედეგებმა ეს ორი mRNA ვაქცინა დღემდე ყველაზე ეფექტიან ვაქცინებად წარმოაჩინა — სულ მცირე მოკლევადიანად გრიპის ვაქცინებზე გაცილებით ეფექტიანად. დაცვა მოსალოდნელზე ბევრად უკეთესია, რის გამოც ინფექციური დაავადებების, ვირუსოლოგიის, იმუნოლოგიისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მრავალი სპეციალისტი ეფექტიანობაზე საუბრისას პირდაპირ გაოგნებულია.

კლინიკურ კვლევებში დადებითი ეფექტიანობის შედეგებს მნიშვნელოვანი შენიშვნა ახლავს: კლინიკურ პრაქტიკაში ვაქცინების მოქმედება, ანუ ეფექტიანობა, შეიძლება განსხვავდებოდეს. მოსახლეობაზე დაფუძნებული პირველი კვლევებიდან კარგი ამბავია, რომ ეს ვაქცინები ე.წ. „რეალურ სამყაროშიც“ საკმაოდ ეფექტიანია. მაგალითად, ისრაელში Pfizer-ის ვაქცინით მასობრივი აცრის პროგრამამ სიმპტომური Covid-19 94%-ით შეამცირა. ვაქცინამ კარგად იმოქმედა მოვლის დაწესებულებების მცხოვრებლებშიც — პოპულაციაში, რომელიც კლინიკურ კვლევებში არ შედიოდა და ასაკისა და მრავალი ძირითადი დაავადების გამო სუსტი პასუხი იყო მოსალოდნელი. რამდენიმე დაწესებულების ცნობით, აცრის შემდეგ სამედიცინო პერსონალშიც Covid-19-ის მაჩვენებლები შემცირდა.

როგორ ჩატარდა Johnson & Johnson-ის ვაქცინის კვლევები და რამდენად ეფექტიანი იყო ვაქცინა?

J&J ვაქცინის კლინიკური კვლევა 2020 წლის სექტემბერში დაიწყო; ჩრდილოეთ ამერიკაში (აშშ და მექსიკა), ლათინურ ამერიკაში (რამდენიმე ქვეყანა, ყველაზე მეტი მონაწილით ბრაზილიაში) და სამხრეთ აფრიკაში დაახლოებით 40000 მონაწილე ჩაერთო. მოხალისეები შემთხვევითად გადანაწილდნენ Ad26.COV2.S-ის ერთი დოზის ან პლაცებოს მისაღებად.

პირველადი საბოლოო წერტილი იყო აცრიდან 14 და 28 დღის შემდეგ დაწყებული ზომიერიდან მძიმემდე Covid-19, განსაზღვრული SARS-CoV-2-ის დადებითი მოლეკულური ტესტითა და პროტოკოლში ჩამოთვლილი სიმპტომებით.

კვლევა ასევე აფასებდა ტესტის შედეგებს უსიმპტომო ინფექციის მარკერად მათშიც, ვისაც Covid-19-ის მიმანიშნებელი დაავადება არ განვითარებოდა; დამატებით გროვდებოდა უსაფრთხოებისა და ამტანობის დეტალური ინფორმაცია.

ზომიერიდან მძიმემდე Covid-19-ის სიხშირის შემცირებაში საერთო ეფექტიანობა % 66-% 67 იყო. იმედისმომცემად, იგი თანაბრად ეფექტიანი იყო 60 წლამდე და უფრო ასაკოვან პირებში — მნიშვნელოვანი ისაა, რომ ყველაზე ხანდაზმულ კატეგორიებში მონაწილე ცოტა იყო და 60 წელზე უფროსი დამატებითი დაავადებების მქონე პირებიც ასე არ გამოიყურებოდნენ. მძიმე დაავადების, ჰოსპიტალიზაციისა და სიკვდილის პრევენციის შედეგები უფრო შთამბეჭდავია. ვაქცინამ მძიმე დაავადების რისკი 85%-ით შეამცირა, ჰოსპიტალიზაციის რისკი მე-14 დღიდან 93%-ით და მე-28 დღიდან 100%-ით; გარდა ამისა, Covid-19-თან დაკავშირებული შვიდივე სიკვდილი პლაცებოს ჯგუფში მოხდა.

რეგიონების მიხედვით ეფექტიანობაში მცირე განსხვავებები იყო: ზომიერი ან მძიმე დაავადების პრევენციაში ვაქცინამ ჩრდილოეთ ამერიკაში 72%, ლათინურ ამერიკაში % 66 და სამხრეთ აფრიკაში 57% ეფექტიანობა აჩვენა.

ამ კვლევის ერთი საინტერესო საბოლოო წერტილი, რომელიც Pfizer / BioNTech-ის ან Moderna-ს კვლევებში ჯერ არ იყო აღწერილი, იყო ვაქცინის მიერ უსიმპტომო სეროკონვერსიის (უსიმპტომო დაავადების) პრევენცია. სავარაუდოდ, ეს ადამიანები SARS-CoV-2-ით დაინფიცირდნენ, მაგრამ იმდენად ავად არ გრძნობდნენ თავს, რომ სიმპტომები კვლევის ცენტრისთვის ეცნობებინათ. J&J კვლევაში მე-29 დღის შემდეგ ვაქცინის ჯგუფში 10, პლაცებოში კი 37 უსიმპტომო სეროკონვერსია იყო — 74% შემცირება. რადგან კვლავ არსებობს ეჭვი, რომ დაავადებისგან და ინფექციისგან დაცვა ერთი და იგივე არ არის, რასაც უსიმპტომო გადაცემის რისკზე მნიშვნელობა აქვს, ეს მონაცემები ძლიერ უჭერს მხარს ვაქცინის მიერ გადაცემის რისკის შემცირებასაც.

თუ mRNA ვაქცინები უფრო ეფექტიანია, რატომ უნდა გავიკეთოთ ადენოვირუსული ან ინაქტივირებული კორონავირუსის ვაქცინა?

ბუნებრივია, რომ ექიმები და პაციენტები სხვადასხვა კვლევას ადარებენ და ამჩნევენ, რომ J&J-ის ეფექტიანობა Pfizer / BioNTech-ისა და Moderna-ს კვლევებში ნაჩვენებ დაახლოებით 95%-ზე დაბალია. მნიშვნელოვანი შენიშვნაა, რომ კვლევები განსხვავებულ გარემოში ჩატარდა. J&J კვლევა სხვა ქვეყნებში, Covid-19-ის გაცილებით მაღალი სიხშირის პერიოდში და mRNA ვაქცინებისადმი შესაძლოა ნაკლებად მგრძნობიარე ვარიანტების გამოჩენის შემდეგ ჩატარდა. ამასთან, მძიმე დაავადების, ჰოსპიტალიზაციისა და სიკვდილის პრევენციის კრიტიკული საბოლოო წერტილების მონაცემები, ისევე როგორც ვარიანტებზე მოქმედების მონაცემები, ძლიერად გამოიყურება (მსგავსია Sinovac-ის შემთხვევაც). ამიტომ ვაქცინების დეფიციტის ამ პერიოდში ადამიანებს მათთვის ხელმისაწვდომი შესაბამისი ვაქცინის მიღებას ვურჩევთ. მომავალში დამატებითი დოზები, იმავე ან სხვა ვაქცინის გამაძლიერებლები, შეიძლება გახდეს საჭირო და რეკომენდებული. ჯერ უცნობია, ეს მხოლოდ J&J-ს შეეხება თუ ყველა ვაქცინას.

რამდენ ხანს გაგრძელდება ვაქცინების დაცვა? საჭირო იქნება გამაძლიერებელი დოზები?

რადგან mRNA ვაქცინების გამოცდა მხოლოდ 2020 წლის ზაფხულიდან დაიწყო, დაცვის მდგრადობასა და ხანგრძლივობაზე ინფორმაცია არ გვაქვს. Moderna-ს 1-ლი ფაზის კვლევაში მანეიტრალებელი ანტისხეულები დაახლოებით 4 თვე შენარჩუნდა, თუმცა ტიტრები დროთა განმავლობაში მცირედ მცირდებოდა. დაცვის ხანგრძლივობის შესახებ ცოდნის არქონის გამო ამჟამად დამატებით, ბუსტერ დოზებზე კონკრეტული რეკომენდაცია არ არსებობს. თუმცა ორივე კომპანია ავითარებს გამაძლიერებლად გამოსაყენებელ ვაქცინებს, რომლებიც SARS-CoV-2-ის ვაქცინური დათრგუნვისადმი ნაკლებად მგრძნობიარე ახალ ვარიანტებსაც მოიცავს.

mRNA ვაქცინების მსგავსად, Johnson & Johnson-ის დაცვის მდგრადობაც უცნობია. განსაკუთრებით აქტუალურია ეს Ad26.COV2.S-ისთვის, რადგან კლინიკურ კვლევაში სტრატეგია მხოლოდ ერთი დოზა იყო და პირველი გადაუდებელი ნებართვითაც ასე გამოიყენებოდა. მიმდინარე COV3009 კლინიკური კვლევა იმავე ვაქცინას პირველი დოზიდან 8 კვირის შემდეგ გამაძლიერებელი დოზით ამოწმებს; შედეგებს 2021 წლის ბოლოს ელიან.

მოქმედებს ვაქცინები SARS-CoV-2-ის ახალ ვარიანტებზე?

ამჟამად შეზღუდულია ინფორმაცია, რამდენად ეფექტიანი იქნება mRNA ვაქცინები SARS-CoV-2-ის ახალ ვარიანტებზე. Johnson & Johnson-ის ვაქცინამ ყველა რეგიონსა და ქვეყანაში, მათ შორის სამხრეთ აფრიკასა და ბრაზილიაში, დაახლოებით ერთნაირი ეფექტიანობა აჩვენა. კონკრეტულად, ვაქცინა 72% ეფექტიანი იყო აშშ-ში, სადაც შემთხვევების 95% B.1.351 ვარიანტის ხაზს ეკუთვნოდა, 68% — ბრაზილიაში და 64% — სამხრეთ აფრიკაში. ორივე mRNA კვლევა იმ ძირითად ვარიანტებზე ადრე ჩატარდა, რომლებიც ახლა მრავალ ქვეყანაში გვხვდება. კვლევები ვარაუდობს, რომ ვაქცინები ზოგიერთ ვარიანტზე უკეთ იცავს, ვიდრე სხვებზე; ამიტომ ვარიანტების მიმართ მოქმედებაზე ფართო განზოგადება შეუძლებელია. აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები (US-CDC), ცირკულირებადი ვარიანტების შესახებ, ამცირებს თუ არა თითოეული ვარიანტი ნეიტრალიზაციას გამოჯანმრთელების პერიოდისა და აცრის შემდგომი შრატების გამოყენებით. ამ კვლევების მნიშვნელოვანი შეზღუდვაა, რომ აცრით მიღებული დაცვა მხოლოდ ანტისხეულების გაზომვაზე უფრო რთულია.

პრაქტიკული თვალსაზრისით ამ ვარიანტების აღმოჩენა აცრის ძირითად რეკომენდაციებს არ ცვლის. კერძოდ, არ არის რეკომენდებული ახალი ან შეცვლილი ვაქცინის ლოდინი იმ იმედით, რომ SARS-CoV-2-ის ახალ ვარიანტებზე უკეთ იმოქმედებს. Pfizer-იც და Moderna-ც ავითარებს არსებული ვაქცინების ცვლილებებს ახალი შტამებისა თუ ვარიანტების მიმართ უფრო ფართო მოქმედებისთვის, თუმცა მათი ხელმისაწვდომობის დრო და გამოყენების გზა უცნობია.

ეფექტიანია ჩინური ვაქცინები ვარიანტების წინააღმდეგ?

ჩინურმა ბიოტექნოლოგიურმა კომპანიებმა Sinovac-მა (ვაქცინა CoronaVac) და Sinopharm-მა (ვაქცინა BBIBP-CorV) ინაქტივირებული კორონავირუსის ვაქცინები შექმნეს. Covid-19-ის ვარიანტებზე მათი მოქმედება 2021 წლის 6 აპრილს NEJM-ში "Correspondence" სახით გამოქვეყნებულ სტატიაში აღწერეს. პეკინის მიკრობიოლოგიისა და ეპიდემიოლოგიის ინსტიტუტის მეცნიერებმა Sinovac-ისა და Sinopharm-ის მანეიტრალებელი (შემაფერხებელი) ეფექტი D614G, B.1.1.7 (დიდი ბრიტანეთი) და B.1.351 (სამხრეთ აფრიკა) ვარიანტებზე შეაფასეს.

მათი შედეგებით, Covid-19-ის გადატანილი პაციენტების სისხლის ნიმუშები D614G-სა და B.1.1.7-ის (დიდი ბრიტანეთი) ნეიტრალიზაციაში ეფექტიანი იყო, B.1.351-ის (სამხრეთ აფრიკა) წინააღმდეგ კი „მნიშვნელოვნად ნაკლებად ეფექტიანი“. ეს შეიძლება ჩვენს ქვეყანაში შემთხვევების მე-3 ტალღის ინტენსივობის ერთ-ერთი ახსნა იყოს.

საბოლოოდ, აცრის შემდეგ განვითარებული Covid-19 შემთხვევების ვირუსების მოლეკულური სეკვენირებით გავიგებთ, რამდენად კარგად მოქმედებს ეს ვაქცინები ვარიანტებზე.

ქვემოთ მოცემული კრიტერიუმები ცირკულირებად ვირუსებში ბოლო მუტაციებსა და ცვლილებებს აღწერს. დონეები ასევე რისკის აღქმასა და მის შესახებ ინფორმაციის გაზიარებას ეხმარება.

აფერხებს აცრა ვირუსის სხვებზე გადაცემას?

თავდაპირველი კლინიკური კვლევების შედეგებზე მრავალი კომენტარი უსიმპტომო ინფექციის შესახებ ინფორმაციის ნაკლებობას ვაქცინების ეფექტიანობაზე, განსაკუთრებით დაავადების გავრცელებაზე ჩვენი ცოდნის შეზღუდვად ასახელებდა. ეს მართლაც თეორიული საზრუნავია, რადგან SARS-CoV-2-ით ინფიცირებულთა 40%-მდე უსიმპტომოა, თუმცა ვირუსის სხვებზე გადაცემა მაინც შეუძლია.

თუმცა ახალი მტკიცებულებები ახლა ძლიერ აჩვენებს, რომ აცრილ ადამიანებს სხვებისთვის ინფექციის გადაცემის უფრო დაბალი ალბათობა აქვთ. ისრაელის დიდ დაკვირვებით კვლევაში აცრილებს აუცრელებთან შედარებით უსიმპტომო ინფექციის რისკი 90%-ით ნაკლები ჰქონდათ. აცრის შემდეგ ინფიცირებულთა ვირუსული დატვირთვაც აუცრელ ინფიცირებულებზე დაბალია; დაბალი დატვირთვა, სავარაუდოდ, ნაკლებ გადაცემას ნიშნავს. Johnson & Johnson-ის კვლევაში მე-29 დღის შემდეგ ვაქცინის ჯგუფში 10, პლაცებოში კი 37 უსიმპტომო სეროკონვერსია იყო — 74% შემცირება (სეროკონვერსია ვირუსის სხეულში მოხვედრის შემდეგ გაზომვადი ანტისხეულების წარმოქმნაა). გონივრულია ვივარაუდოთ, რომ ნაკლები უსიმპტომო სეროკონვერსია გადაცემის ნაკლებ შესაძლებლობას ნიშნავს. ეს იმედისმომცემი მონაცემები გვახსენებს, რომ დღეს ფართოდ გამოყენებული მრავალი ვაქცინა დაავადებისგანაც და გადაცემისგანაც ძლიერ იცავს; ინფექციის კონტროლი ზოგიერთი ვაქცინაციის პოლიტიკის მთავარი მოტივაციაცაა.

გახსოვდეთ, რომ ვაქცინები გადაცემის რისკს ამცირებს, მაგრამ მის გაქრობას ვერ ვაცხადებთ — დაცვა არასოდეს იქნება 100%. ამიტომ შემთხვევების შემცირებამდე და მოსახლეობის უფრო დიდი ნაწილის აცრამდე პაციენტებს კვლავ უნდა ვუხსნათ, რომ აცრა Covid-19-ის გავრცელების საწინააღმდეგო სხვა მნიშვნელოვან ზომებზე უარის თქმის საშუალებას არ გვაძლევს. საჯარო ადგილას ნიღაბი, სოციალური დისტანცია და ხალხმრავალი დახურული გარემოს თავიდან აცილება ჯერჯერობით მნიშვნელოვან სტრატეგიებად რჩება.

რა ვიცით ვაქცინების მოკლევადიან გვერდით მოვლენებსა და უსაფრთხოებაზე?

გადაუდებელი ნებართვით ხელმისაწვდომი ყველა ვაქცინა საკმაოდ უსაფრთხოა — ეს კარგი ამბავი და პაციენტებისთვის მთავარი გზავნილი უნდა იყოს. 2020 წლის ბოლოს ბაზარზე გამოსვლისა და მილიონობით დოზის შემდეგ სერიოზული ან მოულოდნელი არასასურველი მოვლენების მკაფიო სურათი არ გამოვლენილა. ეს განსაკუთრებით დამამშვიდებელია, რადგან პირველი ტალღის ვაქცინები მრავალ სუსტ, ხანდაზმულ ადამიანს გაუკეთდა, რომლებსაც გვერდითი მოვლენების უფრო მაღალი რისკი შეიძლებოდა ჰქონოდათ. თუმცა არცერთი ვაქცინა და საერთოდ მედიცინაში არაფერი არის 100% უსაფრთხო.

გვერდითი მოვლენების განხილვამდე უნდა ვაღიაროთ, რომ Covid-19-ის ვაქცინების უსაფრთხოება გარკვეული დროით ყურადღების ცენტრში იქნება: ეს ახალი დაავადებისთვის შექმნილი ახალი ვაქცინებია. იშვიათი მოვლენები ახალ ამბებში მოხვდება, ყურადღებას მიიპყრობს და რეალურ რისკთან შეუსაბამო შეშფოთებას გამოიწვევს. ჩვენი ამოცანაა მათი კონტექსტში განხილვა და ხაზგასმა, რომ ეს რისკები Covid-19-ით ავად გახდომის რისკზე გაცილებით დაბალია.

mRNA ვაქცინები „რეაქტოგენურად“ კლასიფიცირდება — ანუ უმეტეს მიმღებში გარკვეულ გვერდით მოვლენებს გამოიწვევს, რაც ძლიერ იმუნურ პასუხს ასახავს. კლინიკურ პრაქტიკაში ისინი გვერდითი მოვლენებით ყოველწლიური გრიპის ვაქცინის ნაცვლად რეკომბინანტული სარტყლისებრი ჰერპესის ვაქცინას (Shingrix) უნდა შევადაროთ.

ყველაზე ხშირი გვერდითი მოვლენა ინექციის უბნის ტკივილია, განსაკუთრებით მიღებიდან 12-დან 24 საათში. კვლევების მონაწილეთა დაახლოებით 1%-მა იგი „ძლიერად“ შეაფასა. დაღლილობა და თავის ტკივილიც შედარებით ხშირია; მაღალი ცხელება ნაკლებად გვხვდება. ეს მოვლენები, ჩვეულებრივ, რამდენიმე დღეში ქრება და acetaminophen-ს (paracetamol, parol) ან ibuprofen-ის მსგავს არასტეროიდულ ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატს პასუხობს. ისინი ახალგაზრდებში ხანდაზმულებზე უფრო ხშირია, ხოლო მეორე დოზა პირველზე მეტ გვერდით მოვლენას იწვევს.

Moderna-ს ზოგიერთი მიმღები ინექციის უბანში ან ახლოს სიწითლეს, სითბოსა და ქავილს გრძნობს, რაც შეიძლება დაგვიანებით, ჩვეულებრივ აცრიდან 5-დან 14 დღეში გამოვლინდეს. შესაძლებელია რეგიონული ადენოპათიაც, განსაკუთრებით იღლიის გადიდებული კვანძები. ნიშნები რამდენიმე დღე გრძელდება, მეორე აცრის უკუჩვენება არ არის და უმეტესობას იგივე რეაქცია აღარ უმეორდება. ზოგიერთს პერორალური ანტიჰისტამინებითა და ადგილობრივი სტეროიდებით უმკურნალეს.

mRNA კლინიკურ კვლევებში სახის (Bell-ის) დამბლა აცრილებში კონტროლთან შედარებით უფრო ხშირად აღწერეს, მაგრამ შემთხვევები არასაკმარისი იყო იმის დასასკვნელად, რომ ეს ასეთი ზომის ჯგუფებში შემთხვევით მოსალოდნელზე მეტი იყო. Guillain-Barré-ს სინდრომის ან განივი მიელიტის შემთხვევები არ ყოფილა.

ორივე mRNA კვლევაში ჰიპერმგრძნობელობა პლაცებოსა და ვაქცინის ჯგუფებში თანაბრად გვხვდებოდა, თუმცა გაერთიანებულ სამეფოსა და აშშ-ში გავრცელების შემდეგ პირველი დოზიდან მალევე მძიმე ალერგიული რეაქციების, ანაფილაქსიის ცნობები გაჩნდა. ამ რეაქციების მთავარ სავარაუდო მიზეზად ახლა ორივე ვაქცინაში არსებული ნაერთი, პოლიეთილენგლიკოლი მიიჩნევა. ამ იშვიათი მოვლენების გამო აცრას 15-წუთიანი დაკვირვება ახლავს, ხოლო ნებისმიერი მძიმე ალერგიული რეაქციის ისტორიის მქონეებს — 30 წუთი.

მნიშვნელოვანია ხაზგასმა, რომ ეს ალერგიული რეაქციები იშვიათია: ამჟამინდელი შეფასებით, აცრილი მილიონი ადამიანიდან დაახლოებით 2-დან 5-ს ანაფილაქსია განუვითარდება. ეს სხვა ვაქცინების მაჩვენებელზე მაღალია, მაგრამ პენიცილინის აღწერილ, დაახლოებით 10000-დან 1 შემთხვევაზე მნიშვნელოვნად დაბალი. რადგან პენიცილინის მძიმე ალერგია ახალ ამბებში არ ხვდება, ჩვენი ამოცანაა რისკის კონტექსტში ახსნა.

Johnson & Johnson-ის კვლევაში ვაქცინასთან დაკავშირებული ხშირი, აქტიურად გამოკითხული არასასურველი რეაქციები იყო ინექციის უბნის ტკივილი (48,6%), თავის ტკივილი (38,9%), დაღლილობა (38,2%) და მიალგია (33,2%). უმეტესობა მსუბუქი ან ზომიერი იყო და მედიანურად 1-2 დღე გრძელდებოდა. გვერდითი მოვლენები 60 წლამდე უფრო ხშირი იყო და mRNA ვაქცინებთან შედარებით გარკვეულწილად ნაკლებად გვხვდებოდა. დაახლოებით 20000 მიმღებს შორის ანაფილაქსიის შემთხვევა არ ყოფილა. US-CDC-მ გამოაქვეყნა მითითება, რომ Pfizer / BioNTech-ის ან Moderna-ს პირველი დოზის შემდეგ ანაფილაქსიის მქონე პირებს 4 კვირაში მკაცრი დაკვირვებით J&J-ის ვაქცინის მიღება შეუძლიათ.

J&J კვლევაში სერიოზული გვერდითი მოვლენები იშვიათი და ჯგუფებს შორის მსგავსი იყო (ვაქცინასა და პლაცებოში 0,4%). მცირე რიცხვების მიუხედავად, ზოგიერთი მნიშვნელოვანი მოვლენა ვაქცინის ჯგუფში უფრო ხშირი იყო: ჭინჭრის ციება (5 ვაქცინა, 1 პლაცებო), თრომბოემბოლიური მოვლენები (15 ვაქცინა, 10 პლაცებო) და ყურებში ხმაური (6 ვაქცინა, 0 პლაცებო). იშვიათობის გათვალისწინებით, ვაქცინასთან კავშირის გასარკვევად ფართო გამოყენებასა და დამატებით მონაცემებს ელიან.

პირველ ეტაპზე აცრილები ხანდაზმულებს მოიცავდა, რომელთა უმეტესობას სხვა დაავადებები ჰქონდა, მოვლის დაწესებულებებში ცხოვრობდა ან ორივე ერთად; ზოგი მიმღები აცრის შემდეგ გარდაიცვალა. თუმცა 2021 წლის 23 მარტამდე 156 მილიონზე მეტი დოზა გამოიყენეს და აცრის შემდგომი ყოველი სიკვდილი US-CDC-ისა და FDA-ის ექიმებმა სამედიცინო ჩანაწერებით, სიკვდილის მოწმობებითა და, არსებობისას, გაკვეთის ანგარიშებით განიხილეს; დღემდე აცრასთან კავშირი არ დადგენილა.

რა ვიცით ვაქცინების გრძელვადიანი გვერდითი მოვლენებისა და უსაფრთხოების შესახებ?

Covid-19-ის ვაქცინები უჩვეულოდ სწრაფად შეიქმნა; ჩვეულებრივ პირობებში ვაქცინა თვეებში, წლებში მუშავდება (ორივე mRNA კვლევა 2020 წლის ზაფხულში დაიწყო, J&J კვლევა კი — 2020 წლის სექტემბერში). სხვა ვაქცინაციებში მძიმე რეაქციები, ჩვეულებრივ, მიღებიდან დღეებში ან კვირებში ხდება. გრძელვადიანი მოვლენები, საბედნიეროდ, იშვიათია და ჰიპოთეზური კავშირები მოგვიანებით ყურადღებით ჩატარებულმა მოსახლეობაზე დაფუძნებულმა კვლევებმა უარყო.

უსაფრთხოების დამატებითი მონაცემები ვაქცინის არასასურველი მოვლენების შეტყობინების სისტემაში (VAERS) დაფიქსირდება. ეს 1990 წლიდან მოქმედი ეროვნული ადრეული გაფრთხილების სისტემაა, რომელიც ლიცენზირებული ვაქცინების შესაძლო უსაფრთხოების პრობლემების აღმოსაჩენად შეიქმნა.

აცრა — რომელი პაციენტები

ყველა არსებული ვაქცინის რეკომენდაციები ერთნაირია?

ზოგადად ორივე mRNA ვაქცინის რეკომენდაციები საკმაოდ მსგავსია: თითოეული ორეტაპიანია და უმეტესად მსგავს პოპულაციებში გამოიყენება.

მოქმედების, უსაფრთხოებისა და ეფექტიანობის მსგავსების მიუხედავად, mRNA ვაქცინები რამდენიმე მნიშვნელოვანი ნიშნით განსხვავდება. ორივე განაწილებისას ძალიან დაბალი ტემპერატურის განსაკუთრებულ კონტროლს მოითხოვს; Pfizer / BioNTech-ის ცივი შენახვის მოთხოვნა განსაკუთრებით მკაცრია. −70 ° C ტრანსპორტირება და შენახვა ულტრაცივი საყინულის არმქონე ადგილებში მის შეუფერებლობაზე მიუთითებს. თუმცა საწყისი გამოშვების შემდეგ Pfizer-მა FDA-ს წარუდგინა მონაცემები, რომ ვაქცინა -25 °-დან -15 ° C-მდე 2 კვირას ინარჩუნებს სტაბილურობას, რაც მეტ მოქნილობას იძლევა. გალღობის შემდეგ 5 დღეში უნდა გამოიყენონ. Moderna შეიძლება −20 ° C-ზე გადაიტანონ და მაცივრის ტემპერატურაზე 30 დღე სტაბილურია.

თუ ექიმები ვაქცინების შეძენასა ან განაწილებაში არ მონაწილეობენ, ამ განსხვავებებს მათთვის მცირე გავლენა აქვს. პაციენტის მოვლისთვის უფრო მნიშვნელოვანია, რომ Pfizer / BioNTech-ის ვაქცინა 16 წლისთვისაა ნებადართული, Moderna კი — ≥18 წლისთვის. ორივეს ახლა ბავშვებშიც იკვლევენ, თუმცა ამ ეტაპზე ბავშვებს არ უნდა გაუკეთდეთ.

ორივე mRNA ვაქცინის სრულ სერიას 2 დოზა სჭირდება: Pfizer / BioNTech ყოველ 21 დღეში, Moderna კი ყოველ 28 დღეში კეთდება. თუ პაციენტი ამ პერიოდს გამოტოვებს, არცერთი ინტერვალი არ აუქმებს პირველ დოზას. თავიდან დაწყება საჭირო არ არის; მეორე დოზა 21 ან 28 დღის სამიზნის შემდეგ რაც შეიძლება მალე უნდა გაკეთდეს. მისი პირველი დოზიდან 6 კვირამდე დაგეგმვა შესაძლებელია.

Johnson & Johnson რამდენიმე მნიშვნელოვანი ნიშნით განსხვავდება mRNA ვაქცინებისგან. შემუშავებისას მცირე კვლევებმა ერთი ინექციის შემდეგ იმედისმომცემი იმუნური პასუხი აჩვენა, ამიტომ ავტორიზაციამდე მიმყვანმა კვლევამ ერთდოზიანი მიდგომა გამოიყენა. მიმდინარე COV3009 კვლევა იმავე ვაქცინას პირველი დოზიდან 8 კვირაში გამაძლიერებელი დოზით ამოწმებს; შედეგებს წლის მოგვიანებით ელიან (მსოფლიოში ფართოდ გამოყენებული სხვა ორი ადენოვირუსული ვექტორული ვაქცინა ორ დოზას იყენებს).

mRNA ვაქცინებისგან განსხვავებით, J&J-ს ნაკლებად მკაცრი ცივი შენახვა სჭირდება. ჩვეულებრივ მაცივარში (2–8 ° C) 3 თვე ინახება, გაყინულს კი 2-წლიანი ვადა აქვს. ამის გამო ტრანსპორტირება და განაწილება mRNA ვაქცინებზე ადვილია.

კონკრეტული პაციენტებისთვის შეიძლება ერთი ვაქცინა სხვას სჯობდეს?

Pfizer / BioNTech 16 წლისთვის, Moderna და Johnson & Johnson კი ≥18 წლისთვისაა ავტორიზებული. ასაკის ამ განსხვავების გარდა რომელიმე ვაქცინის უფრო შესაფერისი სამიზნე პოპულაცია არ არსებობს. შეზღუდული მიწოდებისას შესაბამის პაციენტებს მათთვის შეთავაზებული ვაქცინის მიღება უნდა ვურჩიოთ. ადამიანებს უკვე ხშირად ეკითხებიან, რომელი ვაქცინა გაიკეთეს; დამამშვიდებელია, რომ სამივე კვლევაში მძიმე Covid-19-ისგან ძლიერი დაცვა გამოჩნდა.

mRNA სერია, თუ შესაძლებელია, რეკომენდებული გრაფიკით იმავე ვაქცინით უნდა დასრულდეს. პირველი და მეორე დოზისთვის განსხვავებული ვაქცინების უსაფრთხოებისა თუ ეფექტიანობის მონაცემები არ გვაქვს. თუმცა US-CDC ახლა მიუთითებს, რომ პირველი პროდუქტის დაუდგენლობის ან მიუწვდომლობისას სერიის დასასრულებლად ნებისმიერი ხელმისაწვდომი mRNA Covid-19 ვაქცინა შეიძლება გაკეთდეს დოზებს შორის სულ მცირე 28 დღით. შეძლებისდაგვარად ამ სტრატეგიას უნდა ავარიდოთ თავი, თუმცა ასეთ გამონაკლის გარემოებაში მისი პრობლემურობის თეორიულ მიზეზს ვერ ვხედავ.

პირველ mRNA დოზაზე მძიმე ალერგიული რეაქციის მქონე პაციენტებისთვის US-CDC ახლა J&J-ის მკაცრი დაკვირვებით მეორე დოზად გამოყენებას ურჩევს.

რომელიმე ვაქცინას უკუჩვენება აქვს?

ერთადერთი აბსოლუტური უკუჩვენებაა კომპონენტების მიმართ ცნობილი ჰიპერმგრძნობელობა. CDC-ის სპეციფიკურ რეკომენდაციებში ჩამოთვლილია:

• mRNA Covid-19 ვაქცინის წინა დოზის ან მისი ნებისმიერი კომპონენტის შემდეგ მძიმე ალერგიული რეაქცია (მაგალითად, ანაფილაქსია)
• წინა mRNA Covid-19 დოზაზე ან მის ნებისმიერ კომპონენტზე, პოლიეთილენგლიკოლის [PEG] ჩათვლით, ნებისმიერი სიმძიმის დაუყოვნებელი ალერგიული რეაქცია

გახსოვდეთ, რომ სხვა ვაქცინასა ან საინექციო მკურნალობაზე ანაფილაქსია Covid-19-ის ამ ვაქცინების უკუჩვენება არ არის, თუმცა ასეთი ისტორიის მქონე პირებს აცრის შემდეგ სულ მცირე 30 წუთი უნდა დააკვირდნენ.

თუ ადამიანს პირველი mRNA დოზის შემდეგ ანაფილაქსია ან სხვა მძიმე ალერგია განუვითარდა, მეორე არ უნდა მიიღოს. თუმცა CDC აღნიშნავს, რომ 4 კვირის შემდეგ მკაცრი დაკვირვებით Johnson & Johnson-ის მიღება შეიძლება განიხილონ.

პირველ mRNA დოზაზე ძლიერი ტკივილის ან სხვა არაალერგიული რეაქციის მქონე პირმა მეორე დოზაზე ინდივიდუალური გადაწყვეტილება უნდა მიიღოს: ეს უკუჩვენება არ არის, მაგრამ მეორე დოზის მოვლენები შეიძლება უფრო მძიმე იყოს. Covid-19-ის ისტორიის მქონეებს პირველზე უფრო მეტი მოვლენა აქვთ, ვიდრე მეორეზე, სავარაუდოდ Covid-19 ვაქცინაზე პასუხისთვის უკვე „მომზადებული“ იმუნური სისტემის გამო. მეორე დოზის შემდეგ მძიმე რეაქციის განმეორებით შეშფოთებულთათვის შესაძლო სტრატეგიაა acetaminophen-ის ან ibuprofen-ის მიღება ტკივილის დაწყებისთანავე. რადგან თეორიულად ანტისხეულოვან პასუხს ასუსტებს, US-CDC ამ წამლების აცრამდე მიღებას არ ურჩევს.

Covid-19-ის სამკურნალო მონოკლონურმა ანტისხეულებმა ან გამოჯანმრთელებულთა პლაზმამ ვაქცინის ეფექტიანობა პოტენციურად შეიძლება შეამციროს. მათმა მიმღებმა Covid-19-ის აცრა სულ მცირე 90 დღით უნდა გადადოს; ეს დრო ითვალისწინებს მკურნალობის ცნობილ ნახევარდაშლის პერიოდსა და Covid-19-ის გადატანილის ამ პერიოდში ხელახლა ინფიცირების ალბათობას.

შეუძლია ალერგიული რეაქციის ისტორიის მქონე პაციენტს Covid-19 ვაქცინა მიიღოს?

ალერგიის ისტორიის მქონეს აცრა ნამდვილად შეუძლია, იქნება ეს სხვა ვაქცინებზე, წამლებზე, ფუტკრის ნაკბენზე, საკვებსა თუ მტვერზე ალერგია. თუმცა აცრის შემდეგ ჩვეულებრივი 15 წუთის ნაცვლად 30 წუთი უნდა დააკვირდნენ.

როგორც ფართოდ აღწერეს, პირველი mRNA დოზის შემდეგ იშვიათი მძიმე ალერგია ყოფილა. ასეთ დროს მეორე დოზა, არცერთი mRNA ვაქცინის, არ უნდა გაკეთდეს. US-CDC ახლა ამბობს, რომ პირველი mRNA დოზიდან სულ მცირე 28 დღის შემდეგ Johnson & Johnson-ის ერთი დოზა შეიძლება განიხილონ.

J&J კვლევაში დაახლოებით 20000 მიმღებში ანაფილაქსია არ ყოფილა. უფრო მნიშვნელოვანია, რომ mRNA-ის ეს იშვიათი, მაგრამ სიცოცხლისთვის საშიში რეაქცია გადაუდებელი ნებართვის შემდეგ ასიათასობით ადამიანის აცრამდე არ გამოჩენილა. ამიტომ ჯერ არ ვიცით, იშვიათად Ad26.COV2.S-იც გამოიწვევს თუ არა მას.

უნდა აიცრან იმუნოდათრგუნული პაციენტები და როგორ ვმართოთ მათი წამლები?

US-CDC იმუნოდათრგუნულ პაციენტებს მძიმე Covid-19-ის მაღალი რისკის მქონეებად მიიჩნევს. ზოგადად ეს ქვემოთ ჩამოთვლილი, თუმცა 100%-ით ამომწურავი არაა, ისტორიის მქონე პაციენტებს გულისხმობს:

• კიბო
• ძვლის ტვინის გადანერგვა
• სოლიდური ორგანოს გადანერგვა
• კიბოს სამკურნალოდ ღეროვანი უჯრედები
• გენეტიკური იმუნოდეფიციტები
• HIV
• პერორალური ან ინტრავენური კორტიკოსტეროიდების ან სხვა იმუნოსუპრესიული წამლების გამოყენება, რომლებიც ზოგ ინფექციასთან ბრძოლის უნარს ამცირებს (მაგალითად, mycophenolate, sirolimus, cyclosporine, tacrolimus, etanercept, rituximab)

ამ პირებმა მძიმე Covid-19-ის მომატებული რისკის გამო, უკუჩვენების არქონისას, Covid-19-ის ვაქცინები უნდა მიიღონ. ეს მარტივი ნაწილია.

უფრო რთულია ამ პოპულაციაში უსაფრთხოების, განსაკუთრებით ეფექტიანობის პროგნოზი, რადგან ცალკეულ კატეგორიებში კვლევებს ბევრი ადამიანი არ ჩაურთავს. Pfizer / BioNTech და Moderna ცოცხალ ვირუსს არ შეიცავს, ამიტომ მისი გავრცელების რისკი არ არის. უცნობია, ვაქცინის ანტიგენები გადანერგილებში უარყოფის მომატებულ რისკს ან რევმატოლოგიური და სხვა აუტოიმუნური დაავადების მქონეებში აუტოიმუნურობას გამოიწვევს თუ არა, მაგრამ სხვა ვაქცინებში ამ მოვლენების იშვიათობა დამამშვიდებელია. კვლევებში არც აუტოიმუნური თუ ანთებითი დარღვევების წარმოქმნა განსხვავდებოდა პლაცებოსგან. მიუხედავად იმისა, რომ იმუნოდეფიციტისას ცოცხალ ვაქცინებს, ჩვეულებრივ, არ ვურჩევთ, Johnson & Johnson-ისა და მსგავსი ვაქცინების ადენოვირუსები ისეა შეცვლილი, რომ ადამიანში ვერ გამრავლდეს. ამიტომ აცრები არც იმუნოდათრგუნულ პაციენტში გავრცელებისა და არც სახლში ან სხვა გარემოში იმუნოდათრგუნული პირისთვის გადაცემის რისკს ქმნის.

ეფექტიანობა მიმღების ძლიერ იმუნურ პასუხს ეყრდნობა; ამიტომ აცრა იმუნოდათრგუნულებში ზოგად პოპულაციაზე ნაკლებად ეფექტიანი შეიძლება იყოს. ორგანოგადანერგილებში Covid-19-ის აცრაზე სუსტი ანტისხეულოვანი პასუხი აღწერილია. იმუნოსუპრესიის მქონე პირებში Covid-19 ვაქცინების შემდგომი კვლევები მიმდინარეობს.

ვაქცინის ეფექტიანობაში მასპინძლის იმუნური პასუხის მნიშვნელობა უდევს საფუძვლად CDC-ის რჩევას, რომ იდეალურად აცრა იმუნოსუპრესიული მკურნალობის დაწყებამდე სულ მცირე 2 კვირით ადრე დასრულდეს. შესაძლებელია თუ არა ეს, იმუნოდათრგუნულ პაციენტებს Covid-19-ზე აცრისას ეფექტიანობის შესაძლო შემცირება უნდა ავუხსნათ. ასევე უნდა შევახსენოთ ნიღბის, დისტანციის, ხალხმრავლობის არიდებისა და ხელების დაბანის მნიშვნელობა. მათი ოჯახის წევრებიც, შესაძლებლობის შემთხვევაში, უნდა აიცრან.

ექიმებს შეიძლება აინტერესებდეთ Covid-19 სერიამდე იმუნოსუპრესიული მკურნალობის ან ქიმიოთერაპიის გადადება ან შეჩერება და ორი აცრის შემდეგ გაგრძელება. თეორიული მიმზიდველობის მიუხედავად, ახლა ამ მრავალფეროვანი ჯგუფის ყველა წევრისთვის ზოგადი მითითების მიცემა შეუძლებელია. ამერიკის რევმატოლოგთა კოლეჯმა 2021 წლის 8 თებერვალს რევმატული დაავადებების მქონე პაციენტებში იმუნოსუპრესიის მართვის კლინიკური გაიდლაინი გამოაქვეყნა; იგი გაურკვევლობებს აღიარებს, თუმცა ზოგად რჩევებსაც იძლევა. რადგან სხვა დაავადებების მქონენიც იღებენ ასეთ მკურნალობას, გაგრძელება თუ გადადება ძირითადი მდგომარეობის სიმძიმისა და მკურნალობის გადაუდებლობის მიხედვით ინდივიდუალურად უნდა განვიხილოთ.

ყველა კლინიკურ კვლევაში ანტირეტროვირუსულ მკურნალობაზე მყოფი, კლინიკურად სტაბილური HIV-ის მქონე მცირე რაოდენობა იყო: Pfizer / BioNTech-სა და Moderna-ში შესაბამისად 120 და 176, J&J-ში კი მონაწილეთა 2,8%. უსაფრთხოებისა და ეფექტიანობის დასასკვნელად ეს რიცხვები მცირეა, თუმცა კარგად კონტროლირებული HIV-ის მქონეს ამ ვაქცინებთან პრობლემა რომ ჰქონდეს, თეორიული მიზეზი არ არსებობს და აცრა რეკომენდებულია. ანტირეტროვირუსული მკურნალობის არმქონეებში, განსაკუთრებით დაბალი CD4 რაოდენობისას, ჩემი აზრით, HIV-ის მკურნალობას Covid-19 აცრაზე პრიორიტეტი უნდა მიენიჭოს როგორც გართულებების თავიდან ასაცილებლად, ისე ვაქცინაზე პასუხის გასაუმჯობესებლად.

ადენოვირუსულვექტორული ვაქცინები ცოცხალ ვირუსს შეიცავს — უსაფრთხოა იმუნოდათრგუნულებისთვის?

იმუნოდეფიციტისას ცოცხალ ვაქცინებს, ჩვეულებრივ, არ ვურჩევთ, თუმცა Johnson & Johnson-ისა და მსგავსი ვაქცინების ადენოვირუსები ისეა შეცვლილი, რომ ადამიანში ვერ გამრავლდეს. ამიტომ არც იმუნოდათრგუნულ პაციენტში გავრცელების და არც სახლში ან სხვა გარემოში იმუნოდათრგუნული პირებისთვის გადაცემის რისკს ქმნის. (ბოლო მიმოხილვა / განახლება: 29 მარტი 2021)

რა შეშფოთებები უკავშირდება ადენოვირუსულ ვაქცინებსა და HIV-ს?

Moderna-სა და Pfizer / BioNTech-ის მსგავსად, Johnson & Johnson-ის მონაწილეთა მცირე ნაწილს (2,8%) სტაბილური HIV ჰქონდა: მკურნალობას იღებდნენ და აქტიური ინფექცია ან ავთვისებიანი დაავადება არ ჰქონდათ. რიცხვები მცირეა, რათა ზუსტად ვთქვათ, ამ პოპულაციაში ვაქცინა მეტად თუ ნაკლებად ეფექტიანია ან განსაკუთრებული უსაფრთხოების პრობლემა აქვს, თუმცა ასე ყოფნის თეორიული მიზეზი არ არსებობს.

HIV-ის არმქონე, მაგრამ ინფიცირების მაღალი რისკის პირებში ადენოვირუსული ვექტორული ვაქცინების მიმართ გარკვეული შეშფოთება რჩება. საფუძველია STEP კვლევა, რომელმაც HIV-ის პრევენციისთვის ადენოვირუსული ვექტორული ვაქცინა გამოსცადა. მასში აცრილებს პლაცებოსთან შედარებით HIV-ით ინფიცირების მაღალი რისკი ჰქონდათ. ამიტომ ზოგი ექსპერტი მაღალი რისკის HIV-უარყოფით პირებში ასეთი ვაქცინების მიმართ სიფრთხილეს ურჩევს.

უნდა აიცრან ორსულები ან მეძუძურები?

ორსულები და მეძუძურები საწყის Covid-19 კვლევებში არ ჩართულან და უსაფრთხოების მონაცემები შეზღუდულია, თუმცა US-CDC ამბობს, რომ ვაქცინები შეიძლება შესთავაზონ და მათ აცრა აირჩიონ. ამას ამერიკის მეან-გინეკოლოგთა კოლეჯი და დედისა და ნაყოფის მედიცინის საზოგადოებაც იზიარებს. კარგია, რომ ყველა თანხმდება! ორსულებში Pfizer / BioNTech-ის ახალი კვლევის შედეგები ახლახან გამოქვეყნდა და იგი უსაფრთხოც და ეფექტიანიც აღმოჩნდა.

როგორც mRNA-ის მე-3 ფაზაში, ორსულები და მეძუძურები Johnson & Johnson-შიც ვერ ჩაირიცხნენ; ჩართვის შემდეგ მალევე დაორსულების გეგმაც გამორიცხავდა მონაწილეობას. კვლევისას რვა ქალი დაორსულდა, თითოეულ ჯგუფში (ვაქცინა და პლაცებო) ოთხი; ორივეში ორსულობის არასასურველი შედეგები მცირე იყო, იმდენად მცირე, რომ მონაწილეობისა თუ აცრისთვის მიგვეწერა. განსაკუთრებით ორსულებისთვის J&J კვლევა იგეგმება.

მნიშვნელოვანია, რომ mRNA ან ადენოვირუსულმა ვაქცინამ ორსულობისას დედას, განვითარებად ნაყოფს ან ძუძუთი კვებაზე მყოფ ბავშვს ავნოს, თეორიული მიზეზი არ არსებობს. Moderna-ს მიმღებ ორსულ ვირთაგვებში ნაყოფის ან ემბრიონის განვითარების უსაფრთხოების პრობლემების არქონაც დამამშვიდებელია. თუ ორსულს J&J შესთავაზეს, უნდა აუხსნან არსებული Ebola-ს ვაქცინის, სხვა ადენოვირუსული ვექტორული ვაქცინის, დამამშვიდებელი გამოცდილება: იგი დაახლოებით 200000 ადამიანს გაუკეთდა ორსულობის არასასურველი შედეგების სიგნალის გარეშე.

ორსულობისას აცრის შესაძლო სარგებელია დედის ანტისხეულების ბავშვისთვის პლაცენტით გადაცემა. ეს ორსულობაში ყივანახველას აცრის რჩევის მთავარი საფუძველია. ბოლოდროინდელმა შემთხვევის აღწერამ Covid-19 აცრისასაც ეს გადაცემა აჩვენა; თეორიულად მან ახალშობილიც შეიძლება დაიცვას.

ორსულებს უნდა ეცნობოთ, რომ დაკვირვებითი კვლევებით ორსულობა influenza-ს (გრიპი)აქ თურქეთია’ მსგავსად Covid-19-თან დაკავშირებული მძიმე დაავადების რისკფაქტორიც არის. ამ ინფორმაციის, Covid-19 ზემოქმედების ალბათობისა და დღემდე შეზღუდული უსაფრთხოების მონაცემების საფუძველზე მათ აცრის მიღებაზე ინფორმირებული გადაწყვეტილება შეუძლიათ. ამასთან, მნიშვნელოვანია ხაზგასმა, რომ გრიპის ვაქცინის მსგავსად ესეც უნდა შევთავაზოთ და კითხვებზე პასუხის შესაძლებლობა მივცეთ. გადაუდებელი დახმარების ექიმმა ან ექთანმა შეიძლება აცრა აირჩიოს, ხოლო სახლიდან მომუშავემ მცირე სოციალური კონტაქტით — მეტი მონაცემის ლოდინი.

თუ პაციენტს რაიმე სიმპტომი ან აქტიური ავადმყოფობა აქვს, უნდა გადაიდოს აცრა?

მწვავე დაავადების მქონე პირებში აცრა სასურველია გამოჯანმრთელებამდე გადაიდოს. ეს ეხება როგორც Covid-19-ისგან განსხვავებულ, ისე პოტენციურად Covid-19-თან დაკავშირებულ მწვავე დაავადებას. თუმცა ქრონიკული დაავადებებისა და სტაბილური სიმპტომების მქონე პირებს აცრის მიღება შეუძლიათ; მაგალითებია კიბოს, ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადებისა (ფქოდ) და დატვირთვისას ქოშინის, ან ნაწლავის ანთებითი დაავადებისა და კუჭ-ნაწლავის სიმპტომების მქონე პირები. მე-3 ფაზის კლინიკური კვლევების მონაწილეთა უმეტესობას თანმხლები სამედიცინო პრობლემები ჰქონდა და, მიუხედავად იმისა, რომ მწვავედ ავად არ იყვნენ, ზოგს, სავარაუდოდ, თავისი დაავადებით გამოწვეული სიმპტომები ჰქონდა — ასეთია ქრონიკული სამედიცინო მდგომარეობების ბუნება.

არსებობს თუ არა პაციენტების აცრისთვის მინიმალური ან მაქსიმალური ასაკი?

Pfizer / BioNTech-ის ვაქცინა ნებადართულია 16 წლისა და უფროსი პაციენტებისთვის, ხოლო Moderna-სა და Johnson & Johnson-ის ვაქცინები — ≥18 წლის ასაკისთვის. ბავშვებზე კვლევები მიმდინარეობს, თუმცა ამ ეტაპზე არცერთი ვაქცინა ბავშვებს არ უნდა გაუკეთდეთ. ასაკის ზედა ზღვარი არ არსებობს. ხანდაზმულებზე Covid-19-ის არაპროპორციული ზემოქმედების გათვალისწინებით — თითქმის ყველა კვლევა აჩვენებს, რომ ხანდაზმული ასაკი მძიმე დაავადების რისკფაქტორია — ხანდაზმულთა აცრა მკაცრად უნდა წახალისდეს.

მხოლოდ კლინიკური კვლევების შედეგებზე დაყრდნობით მნიშვნელოვანი უცნობი საკითხია, რამდენად ეფექტური იქნება ვაქცინები დაუძლურებულ ხანდაზმულ მოსახლეობაში, განსაკუთრებით ძალიან ხანდაზმულებში ან მოვლის სახლების ბინადრებში. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ადრეული აცრის სამიზნე მოსახლეობაა, ხანდაზმულთა ეს კონკრეტული ქვეჯგუფი მე-3 ფაზის კლინიკურ კვლევებში არ მონაწილეობდა, რადგან მონაწილეებს დამოუკიდებლად გადაადგილება და კლინიკურად სტაბილური მდგომარეობა მოეთხოვებოდათ. თუმცა ვაქცინების გამოყენების დაწყების შემდეგ უკვე გვაქვს მოსახლეობაზე დაფუძნებული კვლევები, მათ შორის მოვლის სახლების მონაცემები, რომლებიც 70 წელზე უფროს პირებში Covid-19-ის გამო ჰოსპიტალიზაციის მნიშვნელოვან შემცირებას აჩვენებს. ეს დამაიმედებელი მონაცემები მიუთითებს, რომ აცრილი ხანდაზმულები, მიუხედავად უფრო ახალგაზრდა მიმღებებთან შედარებით ანტისხეულების დაბალი დონისა, მაინც მნიშვნელოვანი დაცვით სარგებლობენ.

როგორია ჩემს პაციენტებში აცრის მიმართ ყოყმანისადმი მიდგომის საუკეთესო გზა?

საზოგადოების ეჭვები ვაქცინების უსაფრთხოებისა და ეფექტურობის შესახებ დიდი ხანია არსებობს და მე-18 საუკუნის დასაწყისში ყვავილის სიმძიმის შემცირების პირველ მცდელობებამდე მიდის. უფრო ახლო წარსულში ფართოდ გახმაურებული შეშფოთება MMR-ის (წითელა, ყბაყურა, წითურა) ვაქცინის შესახებ და გაუქმებულ სტატიაზე დაფუძნებული დაკვირვება მისი აუტიზმთან სავარაუდო კავშირის შესახებ დღემდე გრძელდება, მიუხედავად იმისა, რომ შემდგომ მოსახლეობაზე დაფუძნებულ კვლევებში ის მუდმივად უარყოფილი იყო. აცრის საწინააღმდეგო სხვა არგუმენტებია ორგანიზმში „ტოქსინების“ შეყვანის შიში, იმუნური სისტემის გადატვირთვის შეშფოთება, „ბუნებრივი“ იმუნიტეტის სურვილი და შეთქმულების თეორიები, რომლებშიც მთავრობა, ფარმაცევტული ინდუსტრია ან ორივე მონაწილეობს.

ვინაიდან აცრის მიმართ ყოყმანის მიზეზები ძალიან მრავალფეროვანია, ყველა პაციენტისთვის „ერთი ზომა ყველას ერგება“ მიდგომა საუკეთესო არ არის. ამ სფეროს ექსპერტები მუდმივად აღნიშნავენ, რომ მნიშვნელოვანია კონკრეტული შიშების გამოვლენა და მათი დაპირისპირების გარეშე განხილვის მცდელობა. ვაქცინებისა თუ დაავადების შესახებ ცოდნის ხარვეზების შევსებისთვის სანდო ინფორმაციის მიწოდება უდავოდ მნიშვნელოვანია, თუმცა აცრის მიმართ ყოყმანის დასაძლევად შესაძლოა საკმარისი არ იყოს. ბევრი ექიმი ჰყვება საკუთარ და კოლეგების გადაწყვეტილებაზე, რომ აიცრან და ოჯახის წევრებიც აცრან; ცალკეული შემთხვევების გამოცდილებით, ასეთი სტრატეგია დამაჯერებელია.

საბედნიეროდ, US-CDC-მ საკომუნიკაციო ინსტრუმენტების ნაკრებში თავი მოუყარა Covid-19-ის ვაქცინის შესახებ მკაფიო, პაციენტზე ორიენტირებულ მასალებს. ეს მოიცავს მარტივ გრაფიკებს, ვიდეოებსა და აცრის მხარდამჭერი სოციალური მედიის პოსტების მაგალითებს.

რა რჩევა უნდა მიეცეთ პაციენტებს, რომლებიც ფიქრობენ, რომ უმჯობესია აცრის გარეშე „ჯოგურ იმუნიტეტს“ დაელოდონ?

ჯოგური იმუნიტეტის მოლოდინის ნაცვლად აცრის რეკომენდაციისთვის ორი შესანიშნავი მიზეზი არსებობს. პირველი ისაა, რომ იმუნიზაცია ადამიანს Covid-19-ისგან, პოტენციურად სიცოცხლისთვის საშიში დაავადებისგან იცავს. გულდასმით ჩატარებული კვლევები აჩვენებს, რომ Covid-19-ის შემთხვევათა ლეტალობა გრიპისაზე გაცილებით მაღალია და მძიმე დაავადების წამყვანი რისკფაქტორი ხანდაზმული ასაკია, თუმცა ახალგაზრდებიც შეიძლება მძიმედ დაავადდნენ. გარდა ამისა, საშუალო სიმძიმის დაავადების მქონე ზოგ პირს, რომელსაც ჰოსპიტალიზაცია არ სჭირდება, მნიშვნელოვანი სიმპტომები კვირების ან თვეების განმავლობაში უგრძელდება. ხშირი ჩივილებია დაღლილობა, ქოშინი, გულის ფრიალი, გულმკერდის ტკივილი, კონცენტრაციის გაძნელება და „ტვინის ნისლი“.

ადამიანისთვის Covid-19-ის აცრის მხარდაჭერის მეორე მიზეზი ისაა, რომ იგი სხვებსაც დაიცავს. თავად დაავადების, Covid-19-ის მქონე პაციენტები ავადმყოფობის ადრეულ ეტაპებზე ძლიერ გადამდები არიან და ინფექციას სხვებს ადვილად გადასცემენ. ამის საპირისპიროდ, ძალიან მოსალოდნელია, რომ აცრა ვირუსის გადაცემის რისკს ამცირებდეს. ამიტომ, მიუხედავად იმისა, რომ ვერ დავასკვნით, თითქოს აცრა ამ რისკს სრულად აქრობს — რის გამოც შემთხვევების მაღალი რაოდენობისას კვლავ ვურჩევთ ნიღბებსა და სოციალურ დისტანციას — სამეცნიერო მტკიცებულებები მყარად მიუთითებს, რომ ვაქცინები ვაქცინების შემცირებით ყველას უფრო უსაფრთხოდ გვაქცევს.

ვაქცინის გაკეთება — დაკვირვება, პაციენტთა მითითებები

რა უნდა იყოს სასწრაფო დახმარებისთვის ხელმისაწვდომი ვაქცინების გაკეთების ადგილებში?

მთავარი საკითხია ანაფილაქსიის სამართავად საჭირო რესურსების არსებობა — როგორც ადამიანური რესურსებისა (მაგალითად, ექთნები, ფარმაცევტები ან ექიმები), ისე აღჭურვილობისა. CDC ჩამოთვლის გადაუდებელ მარაგებსა და აღჭურვილობას, რომლებიც ყველა ადგილზე უნდა იყოს (მაგალითად, პულსოქსიმეტრი, ჟანგბადი, ინტრავენური სითხეები, ინტუბაციის ნაკრები, ეპინეფრინი, H1 ანტიჰისტამინები, წნევის საზომები და სტეტოსკოპები). დამატებით აღნიშნავს, რომ ყოველთვის ხელმისაწვდომი უნდა იყოს ეპინეფრინის სულ მცირე 3 დოზა.

რადგან Covid-19 უსიმპტომო პირებისგანაც ვრცელდება, მნიშვნელოვანია აცრის დროს როგორც ამცრელის, ისე ასაცრელის მიერ ინფექციის პრევენციის საუკეთესო პრაქტიკის დაცვა. ეს პრაქტიკა მოიცავს ნიღბის ტარებას, სხვებთან ახლო კონტაქტის დროის მინიმუმამდე დაყვანასა და სუსტი სუნთქვის მქონე დახურულ სივრცეებში ხალხმრავლობის თავიდან აცილებას. CDC გვთავაზობს სახელმძღვანელოს Covid-19-ის ეპიდემიის დროს იმუნიზაციის უსაფრთხო პრაქტიკის შესახებ.

როგორ უნდა იმართოს ადრეული გვერდითი მოვლენები?

ანალგეტიკები და სიცხის დამწევები, როგორიცაა აცეტამინოფენი და იბუპროფენი, ეფექტურია აცრის შემდგომი გვერდითი მოვლენების — ინექციის ადგილის ტკივილის, მიალგიებისა და ცხელების — სამართავად. თუმცა CDC ამ წამლების აცრამდე მიღებას არ ურჩევს, რადგან თეორიულად მათ ვაქცინით გამოწვეული ანტისხეულების პასუხის შესუსტება შეუძლიათ.

ანაფილაქსიის მცირე რისკის გამო ვაქცინაციის ადგილებს უნდა ჰქონდეთ არსებული სტრატეგიები ამ პოტენციურად სიცოცხლისთვის საშიში რეაქციების შესაფასებლად და სამკურნალოდ.

აცრის შემდგომი სიმპტომების თავიდან ასაცილებლად აცრამდე უნდა მივიღოთ თუ არა აცეტამინოფენი ან არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო წამლები?

მართალია, ამ წამლებს სუბიექტური გვერდითი მოვლენების შემცირება შეუძლიათ, მაგრამ თეორიულად იმუნური პასუხის შესუსტება და ვაქცინების ეფექტურობის შემცირებაც შეუძლიათ — ამიტომ აცრამდე არ არის რეკომენდებული. თუმცა გვერდითი მოვლენების დაწყების შემდეგ მათი მიღება სასარგებლოა. ორსულებისთვის უპირატესობა აცეტამინოფენს ენიჭება.

რა ინფორმაცია უნდა მიეცეს ადამიანს აცრის შემდეგ?

ჩვეულებრივ, ყოველი გაკეთებული ვაქცინისთვის ადამიანს ეძლევა ვაქცინის საინფორმაციო განცხადება (Vaccine Information Statement — VIS), მაგრამ Covid-19-ის ვაქცინებისთვის VIS ჯერ არ არსებობს. ცნობილია, რომ ისინი ვაქცინების მიერ FDA-ის ოფიციალური დამტკიცების მიღების შემდეგ მუშავდება. ამიტომ Covid-19-ზე აცრილ პირებს VIS-ის ნაცვლად უნდა მიეცეთ საინფორმაციო ფურცელი გადაუდებელი გამოყენების ნებართვის (emercency use authorization — EUA) მიღების შესახებ.

საინფორმაციო ფურცლები უნდა შეიცავდეს შემდეგს;

• ძირითადი ინფორმაცია Covid-19-ის შესახებ, სიმპტომები და საკითხები, რომელთა შესახებაც აცრამდე სამედიცინო პერსონალს უნდა ვაცნობოთ
• ვინ უნდა აიცრას ან არ უნდა აიცრას
• ვაქცინის სერიის მონაცემები
• ვაქცინის პოტენციური და ცნობილი რისკები და სარგებელი, მათ შორის ხშირი გვერდითი მოვლენები
• ინფორმაცია ვაქცინების არასასურველი მოვლენების შეტყობინების სისტემაში (Vaccine Adverse Event Reporting System — VAERS) გვერდითი მოვლენების შეტყობინების შესახებ
• განმარტება, რა არის EUA და რატომ გაიცა
• Covid-19-ის პრევენციისთვის დამტკიცებული ყველა არსებული ალტერნატივა
• დამატებითი წყაროები

აუცილებელია თუ არა, რომ Covid-19-ზე აცრილმა ადამიანმა მოერიდოს ორსულებს, იმუნოდათრგუნულ პირებს ან ქრონიკული თუ მწვავე დაავადების მქონე პირებს?

mRNA ვაქცინები ცოცხალ ვირუსს არ შეიცავს; ვაქცინის არცერთი კომპონენტი სხვა ადამიანს არ გადაეცემა. გარდა ამისა, Johnson & Johnson -ის ვაქცინებში ადენოვირუსი ისეა მოდიფიცირებული, რომ ადამიანში ვერ გამრავლდეს. შედეგად, არ არსებობს არავითარი შეზღუდვა იმ ადამიანებთან კონტაქტზე, რომლებიც მოწყვლად ჯგუფებს მიეკუთვნებიან, მაგალითად, ორსულებთან ან იმუნოდათრგუნულ პირებთან.

რა არის „V-safe“? უნდა დარეგისტრირდნენ თუ არა პაციენტები?

Covid-19-ის აცრის შემდეგ პაციენტებს V-safe-ში დარეგისტრირება შეუძლიათ. CDC-ის სმარტფონზე დაფუძნებული ეს ინსტრუმენტი ადამიანებს საშუალებას აძლევს, Covid-19-ის აცრის შემდგომი ავტომატური შემოწმებებისთვის გვერდითი მოვლენები უსაფრთხო ონლაინსაიტის მეშვეობით შეატყობინონ. მძიმე ან მნიშვნელოვანი გვერდითი მოვლენის შეტყობინებისას CDC-ის წარმომადგენელმა შეიძლება შემტყობინებელ პირს დაურეკოს, რათა მომხდარის შესახებ უფრო დეტალური ინფორმაცია მიიღოს. ამ ინფორმაციის შეგროვების გარდა, V-safe ვაქცინის მეორე დოზის მიღების შეხსენებებსაც აგზავნის.

მიუხედავად იმისა, რომ V-safe ნებაყოფლობითია, ადამიანებმა რეგისტრაცია უნდა გაიარონ. ჩვენ 100 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში ყველაზე დიდი ეპიდემიის შუაგულში ვართ და ვაქცინები ამ მდგომარეობის კონტროლის მთავარი სტრატეგიაა. ვაქცინების უსაფრთხოების შესახებ რაც შეიძლება მეტი ინფორმაციის შეგროვება მომდევნო კვირებისა და თვეებისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანია.

არის თუ არა რაიმე, რასაც აცრის შემდეგ უნდა დავაკვირდეთ ან შევატყობინოთ? თუ არის, როგორ შევატყობინო?

მოსალოდნელი გვერდითი მოვლენების შეტყობინება აუცილებელი არ არის, თუ ისინი იმდენად მძიმე არ არის, რომ ჰოსპიტალიზაცია ან გადაუდებელი დახმარების განყოფილებაში მიმართვა გახდეს საჭირო. ყველაზე ხშირი გვერდითი მოვლენაა ინექციის ადგილის ტკივილი, განსაკუთრებით აცრიდან 12 – 24 საათის განმავლობაში. აცრილთა დაახლოებით 1%-მა ტკივილი მძიმედ შეაფასა. დაღლილობა და თავის ტკივილი სხვა შედარებით ხშირი გვერდითი მოვლენებია; მაღალი სიცხე ნაკლებად ხშირია. ეს გვერდითი მოვლენები, როგორც წესი, რამდენიმე დღეში გაივლის და აცეტამინოფენზე ან არასტეროიდულ ანთების საწინააღმდეგო წამალზე, მაგალითად იბუპროფენზე რეაგირებს. ზოგადად, მეორე დოზის გვერდითი მოვლენები პირველზე მეტია და ახალგაზრდებში უფრო ხშირია, ვიდრე ხანდაზმულებში.

ექიმებმა მძიმე არასასურველი მოვლენები აუცილებლად უნდა შეატყობინონ VAERS-ის მეშვეობით. ეს უნდა გაკეთდეს იმის მიუხედავად, ფიქრობთ თუ არა, რომ გვერდითი მოვლენა ვაქცინასთან არის დაკავშირებული. FDA მძიმე არასასურველ მოვლენას შემდეგიდან ერთ ან რამდენიმე მოვლენად განსაზღვრავს;

• სიკვდილი
• სიცოცხლისთვის საშიში არასასურველი მოვლენა
• ჰოსპიტალიზაცია ან უკვე ჰოსპიტალიზებული პაციენტის საავადმყოფოში ყოფნის გახანგრძლივება
• მუდმივი ან მნიშვნელოვანი უუნარობა ან ცხოვრების ნორმალური ფუნქციების მნიშვნელოვანი დარღვევა
• თანდაყოლილი ანომალია ან დაბადების დეფექტი
• მნიშვნელოვანი სამედიცინო მოვლენა, რომელსაც ადამიანის საფრთხეში ჩაგდება და სამედიცინო ან ქირურგიული ჩარევის საჭიროება შეუძლია
• მულტისისტემური ანთებითი სინდრომი

იმის გათვალისწინებით, თუ რამდენად სწრაფად შეიქმნა ვაქცინები და გაიარა კლინიკური კვლევები, ჯანდაცვის სპეციალისტები მკაცრად ურჩევენ აცრის შემდეგ ნებისმიერი კლინიკურად მნიშვნელოვანი არასასურველი მოვლენის VAERS-ში შეტყობინებას, მაშინაც კი, თუ ვაქცინასთან მისი კავშირი გაურკვეველია. მაგალითად, თუ გულის დაავადების ისტორიის მქონე 75 წლის კაცს Covid-19-ის ვაქცინის პირველ და მეორე დოზებს შორის გულის შეტევა განუვითარდება, ეს უნდა შეტყობინდეს — მაშინაც კი, თუ მიზეზი ვაქცინა არ არის. ასეთი მონაცემების დაგროვებით შესაძლო კავშირები შეიძლება გამოვლინდეს.

ამ ახალი ვაქცინების უსაფრთხოების მონაცემების გასაფართოებლად მნიშვნელოვანია, რომ პრობლემების მქონე პირებმა ისინი V-safe-ის მეშვეობით VAERS-ს შეატყობინონ.

Covid-19-ზე აცრის შემდეგ საჭიროა თუ არა რაიმე ტესტი იმის დასადგენად, იმოქმედა თუ არა ვაქცინამ?

Covid-19-ზე აცრილ პირებს SARS-CoV-2-ის სპაიკცილის საწინააღმდეგო ანტისხეულები უვითარდებათ. თუმცა აცრის შემდგომ სეროლოგიურ ტესტირებაზე რეკომენდაცია არ არსებობს. ეს მომავალში შეიძლება შეიცვალოს. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ არსებული ანტისხეულების ტესტები ანტისპაიკ ანტისხეულს არ აფასებს — ეს ინფორმაცია ანტისხეულების ტესტის ინსტრუქციაში უნდა იყოს მოცემული.

მიუხედავად იმისა, რომ სპაიკის საწინააღმდეგო ანტისხეულების პასუხის შესაფასებლად აცრის შემდგომ სისხლის ტესტებზე რეკომენდაცია არ არსებობს, ზოგი ადამიანი მაინც იტარებს ტესტს იმუნოდათრგუნვის, სხვა მიზეზების ან უბრალოდ ცნობისმოყვარეობის გამო. თუ ასეთი ტესტები უარყოფითია, მნიშვნელოვანია ხაზი გაესვას, რომ ეს იმუნოლოგიურ დაცვასთან მკაფიოდ დაკავშირებული არ არის და, შესაბამისად, ამ ეტაპზე ხელახლა აცრა არ არის რეკომენდებული.

რა იცვლება ადამიანებისთვის Covid-19-ის ვაქცინის ორი დოზის მიღების შემდეგ?

მეორე დოზის მიღებიდან სულ მცირე ორი კვირის შემდეგ ადამიანები დაცულად ითვლებიან. რადგან ამ მძიმე დაავადებისგან დაცულნი არიან, სურთ იცოდნენ, რისი გაკეთება შეუძლიათ ახლა.

CDC მკაფიო სახელმძღვანელოს გვთავაზობს იმის შესახებ, თუ რომელი საქმიანობაა საკმარისად უსაფრთხო ვაქცინის ორი დოზის მიმღებთათვის. კერძოდ, უწყება აცრილი პირებისთვის საკმარისად უსაფრთხოდ მიიჩნევს შემდეგს;

• ორი დოზით აცრილ პირებთან დახურულ სივრცეში უნიღბოდ შეხვედრა
• სხვა ერთი ოჯახიდან აუცრელ პირებთან (მაგალითად, ერთად მცხოვრები ნათესავების მონახულება) დახურულ სივრცეში უნიღბოდ შეხვედრა, თუ არცერთი პირი Covid-19-ის დაავადების მაღალი რისკის ქვეშ არ იმყოფება.
• Covid-19-ით დაავადებულ პირთან კონტაქტისას ტესტირების საჭიროების არქონა, თუ სიმპტომები არ არის (ჯგუფურად მცხოვრებმა აცრილმა პირებმა, რომლებსაც Covid-19-თან კონტაქტი ჰქონდათ, სოციალური დისტანცია 14 დღის განმავლობაში უნდა დაიცვან და სიმპტომების გარეშეც ჩაიტარონ ტესტი).

ეს შესაბამისი და გონივრული რეკომენდაციები, დიდი ალბათობით, შერბილდება, თუ შემთხვევათა რაოდენობა კლებას განაგრძობს, მოსახლეობის უფრო დიდი ნაწილი აიცრება და მონაცემები კვლავ აჩვენებს, რომ ვაქცინები ინფექციის სხვებზე გადაცემის ალბათობას მკვეთრად ამცირებს.

საკუთარი თავისა და სხვების დაცვის სხვა რეკომენდაციები არ შეცვლილა. მაგალითად, ორი დოზით აცრილმა პირებმა კვლავ უნდა ატარონ ნიღაბი საზოგადოებრივ ადგილებში, მოერიდონ ხალხმრავლობას, გადადონ მოგზაურობა და დაიცვან სოციალური დისტანცია; Covid-19-ის სიმპტომების განვითარებისას კი ტესტი ჩაიტარონ.

აცრის შემდეგ მძიმე იმუნოდეფიციტის მქონე პირებმა — განსაკუთრებით მათ, ვინც იღებს B უჯრედის ფუნქციის შემაკავებელ მკურნალობას, მაგალითად რიტუქსიმაბს — აუცრელ პირებთან კონტაქტის თავიდან აცილება უნდა განაგრძონ. მთავარი მიზეზია ის, რომ არ ვიცით, რამდენად კარგად იმუშავებს ვაქცინები იმუნოდათრგუნულ პირებში.

ვაქცინის მეორე დოზა

არსებობს თუ არა სისტემა, რომელიც უზრუნველყოფს, რომ ადამიანმა mRNA ვაქცინის მეორე დოზა მიიღოს?

პირველი აცრისას ადამიანს უნდა მიეცეს აცრის ბარათი, რომელშიც მოცემულია ინფორმაცია მიღებული ვაქცინისა და მეორე დოზის დაგეგმილი თარიღის შესახებ. მეორე დოზა უნდა დაიგეგმოს პირველიდან რეკომენდებულ 21 დღესთან (Pzifer/BioNTech-ისთვის) და 28 დღესთან (Moderna-სთვის) რაც შეიძლება ახლოს. თუ ეს თარიღი შეუძლებელია, სჯობს აცრა რამდენიმე დღით გადაიდოს, ვიდრე ნაადრევად გაკეთდეს. თუ ადამიანები V-safe პროგრამაში დარეგისტრირდებიან, მეორე დოზის შესახებ შეტყობინებით შეხსენებას მიიღებენ.

შეიძლება თუ არა mRNA ვაქცინის მეორე დოზის მიღება 21 ან 28 დღეზე ადრე?

ამცრელებმა მეორე დოზისთვის რეკომენდებულ ინტერვალზე ადრეული თარიღი არ უნდა შესთავაზონ. თუმცა, თუ ადამიანი მეორე დოზისთვის 4 დღით ადრე მოვიდა და ხელახლა არ მოვა, სჯობს აიცრას, ვიდრე არ აიცრას. ანუ მეორე დოზის საერთოდ არგაკეთებას მისი ცოტა ადრე გაკეთება სჯობს.

შეიძლება თუ არა mRNA ვაქცინის მეორე დოზის გაკეთება 21 ან 28 დღის შემდეგ და მაინც ეფექტური იყოს?

mRNA ვაქცინის პირველი დოზის მიზანი იმუნური პასუხის „მომზადებაა“, მეორისა — „გაძლიერება“. მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანთა უმეტესობამ მეორე დოზა დროულად ან დაგეგმილ თარიღთან ახლოს მიიღო, არ არსებობს ბიოლოგიური მიზეზი, რომ მეორე დოზის დაგვიანებამ ვაქცინის ეფექტურობა შეამციროს (თუ ინტერვალი ძალიან ხანგრძლივი არ არის). პრაქტიკაში, დაგეგმილი თარიღის გამოტოვების შემდეგ მეორე დოზა რაც შეიძლება მალე უნდა გაკეთდეს.

2021 წლის 21 იანვარს CDC-მ ვაქცინის დოზებს შორის დროის ინტერვალის სახელმძღვანელო განაახლა და დაგვიანებული დოზის შესახებ დამატებითი ინფორმაცია მიაწოდა. კერძოდ, უწყება ამბობს, რომ როდესაც რეკომენდებული განრიგი შეუძლებელია, მეორე დოზა შეიძლება პირველიდან 6 კვირამდე (42 დღე) პერიოდში დაიგეგმოს.

აუცილებელია თუ არა, რომ მეორე დოზა იგივე mRNA ვაქცინა იყოს?

მიუხედავად იმისა, რომ ორი mRNA ვაქცინის მოქმედების მექანიზმი ერთნაირია, ვაქცინები იდენტური არ არის და მეორე დოზა პირველი დოზის იგივე ვაქცინა უნდა იყოს. არ არსებობს მონაცემები, რომ მეორე დოზად სხვა ვაქცინის მიღება სახიფათო ან ნაკლებად ეფექტური იქნება, თუმცა ვაქცინები ასე არ შემუშავებულა და უმეტეს შემთხვევაში ასეთი შერეული დოზირების სტრატეგიები თავიდან უნდა ავიცილოთ. CDC ამბობს, რომ „გამონაკლის შემთხვევებში“ — მაგალითად, როდესაც ამცრელი ვერ ადგენს, რომელი ვაქცინა მიიღო ადამიანმა პირველად — სერიის დასასრულებლად შეიძლება ნებისმიერი ნებადართული mRNA Covid-19 ვაქცინის გამოყენება დოზებს შორის სულ მცირე 28-დღიანი ინტერვალით. ამ და სხვა ადმინისტრირების შეცდომებისთვის უნდა მივმართოთ CDC-ის მითითებებს საჭირო ზომების შესახებ.

Covid-19-ით ან სავარაუდო Covid-19-ით დაავადებული

უნდა აიცრას თუ არა Covid-19-თან კონტაქტის მქონე ადამიანი დაავადების თავიდან ასაცილებლად?

ამჟამად არ არსებობს მონაცემები, რომლებიც აქტიურ შემთხვევასთან ცნობილი კონტაქტის შემდეგ დაავადების თავიდან ასაცილებლად Covid-19-ის ვაქცინის დაუყოვნებლივ გამოყენებას უჭერს მხარს. რადგან Covid-19-ის ინკუბაციური პერიოდი დაახლოებით 5 დღეა, ნაკლებად სავარაუდოა, რომ ვაქცინამ ინფექციის აღსაკვეთად საკმარისად სწრაფი იმუნური პასუხი შექმნას. შედეგად, Covid-19-თან კონტაქტის მქონე პირებმა აცრამდე 10-დღიანი კარანტინი უნდა დაასრულონ. PCR-ის უარყოფითი შედეგის შემდეგ ეს პერიოდი შეიძლება 7 დღემდე შემცირდეს (ტესტი კონტაქტიდან მე-5 დღეს ან მოგვიანებით უნდა გაკეთდეს).

სხვა დაავადებების ზოგი ვაქცინა (განსაკუთრებით ჩუტყვავილას) კონტაქტის შემდეგ ინფექციის თავიდან ასაცილებლად ეფექტურია; შესაძლებელია, ეს Covid-19-ის აცრის სამომავლო რეკომენდაციაც გახდეს, თუმცა ამჟამად ასე არ არის.

უნდა აიცრან თუ არა პირები, რომლებმაც Covid-19 გადაიტანეს?

დიახ, Covid-19-ზე უნდა აიცრან. კლინიკურ კვლევებში მონაწილე ზოგ პირს SARS-CoV-2-ის წარსულში გადატანის მტკიცებულება ჰქონდა (ანტისხეულების დადებითი ტესტი) და ამ ჯგუფში ვაქცინები უსაფრთხო და ეფექტური იყო.

ვინაიდან Covid-19-ის გადატანიდან პირველ 90 დღეში ხელახალი ინფიცირება იშვიათია, ზოგმა შეიძლება აცრა ამდენი ხნით გადადოს — თუმცა, თუ ადრე აცრა სურს, უკუჩვენება (მკურნალობის შეუსაბამობა) არ არსებობს. მაგრამ მონოკლონური ანტისხეულებით ან იმუნური პლაზმით ნამკურნალებმა პაციენტებმა ამდენ ხანს უნდა მოიცადონ. ამ მკურნალობებს ვაქცინების გაუვნებელყოფა შეუძლიათ. ამიტომ ამ პირებმა მკურნალობის შემდეგ აცრა 90 დღით უნდა გადადონ.

მკვლევრები იუწყებიან, რომ ადრე Covid-19-ის გადამტან პირებს, რომლებმაც mRNA ვაქცინებით იმუნიტეტი მიიღეს, სხვებთან შედარებით პირველ აცრაზე უფრო გამოხატული ანტისხეულების პასუხი ჰქონდათ. ეს პასუხი მიანიშნებს, რომ ადამიანის მიერ შეძენილი ბუნებრივი იმუნიტეტი „მომზადებაა“, ხოლო პირველი აცრა მასპინძლის SARS-CoV-2-ისადმი იმუნური პასუხის „გაძლიერებაა“. მიუხედავად იმისა, რომ ასეთი მოდელი მეორე დოზის შესაძლო არასაჭიროობაზე მიუთითებს, ყველა იმუნოლოგი არ ეთანხმება. ამჟამად mRNA ვაქცინის მეორე დოზა კვლავ რეკომენდებულია.

თუ mRNA ვაქცინის პირველი დოზის მიღებიდან მალევე ადამიანს Covid-19 განუვითარდა, მაინც უნდა გაუკეთდეს დაგეგმილი მეორე დოზა?

ვაქცინა დამცავი იმუნიტეტის შექმნას პირველი დოზიდან 10 – 14 დღის შემდეგ იწყებს. ამიტომ გასაკვირი არ არის, რომ ზოგ ადამიანს პირველი დოზიდან მალევე Covid-19 უვითარდება. ბუნებრივია, ეს ადამიანები კითხულობენ, უნდა მიიღონ თუ არა თავდაპირველად დაგეგმილი მეორე დოზა.

არსებული რეკომენდაციით, ინფიცირებულმა პირებმა მწვავე დაავადებისგან გამოჯანმრთელებამდე უნდა მოიცადონ და კარანტინის პერიოდი დაასრულონ. ეს რეკომენდაციები ეხება როგორც მათ, ვისაც Covid-19 პირველი დოზის მიღებამდე დაეწყო, ისე მათ, ვისაც ის პირველი დოზის შემდეგ განუვითარდა.

უნდა აიცრას თუ არა პაციენტი, რომელმაც Covid-19-ის საწინააღმდეგო ანტისხეულებით მკურნალობა, იმუნური პლაზმით მკურნალობა ან ორივე მიიღო?

დაუყოვნებლივ არა, მკურნალობის დასრულებისას — დიახ. Covid-19-ის საწინააღმდეგო მონოკლონური ანტისხეულებითა და იმუნური პლაზმით მკურნალობა ვაქცინით შესაქმნელ იმუნურ პასუხში ჩარევით მკურნალობების ეფექტს ამცირებს. ამიტომ აცრის გეგმის 90 დღით გადადება არის რეკომენდებული.

როგორ მოქმედებს აცრა ადამიანის შეფასებასა და სავარაუდო Covid-19-ის სადიაგნოსტიკო ტესტზე?

Covid-19-ის ვაქცინები ამ დაავადების PCR-ის ან ანტიგენის ტესტების შედეგებზე არ იმოქმედებს. ვაქცინები წარმოქმნის SARS-CoV-2-ის საწინააღმდეგო ანტისხეულებს, რომლებიც სპაიკცილისკენაა მიმართული. ზოგი არსებული სეროლოგიური ტესტი ამ ანტისხეულს ამოწმებს, ზოგი კი არა.

ექიმებმა ვაქცინის ორი დოზის მიღების შემდეგ განვითარებული Covid-19-ის შემთხვევა ადგილობრივ ჯანდაცვის სამინისტროს უნდა შეატყობინონ.

დაკავშირებული თემები

• Covid-19-ის მიმდინარე სტატისტიკა მსოფლიოში და თურქეთში
• კორონავირუსის შესახებ უახლესი ამბები და სამეცნიერო სიახლეები

გარე შინაარსის სანახავად მართეთ პარამეტრები

გარე შინაარსის სანახავად მართეთ პარამეტრები