COVID-19 peyvəndləri haqqında tez-tez verilən suallar və cavabları

Bu yazıda Covid-19 peyvəndləri haqqında elmi mənbələr toplusu paylaşırıq; tez-tez verilən suallar, dərc olunmuş tədqiqatlar və alimlərin şərhləri.

Vacib qeyd: Aşağıdakı elmi məlumatlar və şərhlər əsasən yeni nəsil mRNA və viral vektor peyvəndləri haqqındadır. Çünki FDA (ABŞ Qida və Dərman İdarəsi) yalnız bu 3 COVID-19 peyvəndinə “təcili istifadə icazəsi” vermişdir. Bununla yanaşı, beynəlxalq tədqiqatlar göstərmişdir ki, ölkəmizdə geniş tətbiq olunan Çinli Sinovac biotexnologiya şirkətinin hazırladığı CoronaVac adlı inaktiv koronavirus peyvəndi də təhlükəsizdir və ağır Covid-19-dan qoruma baxımından %50-90 effektivdir. Buna görə aşağıda sadalanan bəzi xəbərdarlıqlar və məlumatlar inaktiv koronavirus peyvəndlərinə də ümumiləşdirilə bilər. İnaktiv koronavirus peyvəndlərinə xas xüsusi vəziyyətlər yazıda qeyd edilir.

PEYVƏNDLƏR – MEXANİZM, EFFEKTİVLİK, TƏHLÜKƏSİZLİK

mRNA Covid-19 peyvəndləri (Pfizer / BioNTech və Moderna Covid-19 peyvəndləri) necə işləyir?

Biri Pfizer / BioNTech (BNT162b2) və digəri Moderna (mRNA-1273) tərəfindən hazırlanmış iki xəbərçi RNA (mRNA) peyvəndi hazırda bir çox Qərb ölkəsində mövcuddur. Bu peyvəndlərdə mRNA SARS-CoV-2 “spike” zülalını (virus səthindəki tikana bənzər çıxıntılar) hazırlamaq üçün genetik təlimatlar daşıyır.

Peyvənd vurulduqdan sonra mRNA inyeksiya yerinin yaxınlığındakı makrofaqlar tərəfindən qəbul olunur və bu hüceyrələrə tikan zülalı hazırlamaq təlimatı verir. Spike zülalı sonra makrofaqların səthində görünərək infeksiyalarla mübarizə üsulumuzu təqlid edən və bizi SARS-CoV-2 (bu pandemiyaya səbəb olan yeni koronavirus) ilə təbii infeksiyadan qoruyan immun cavaba səbəb olur. Bədəndəki fermentlər sonra mRNA-nı parçalayır və xaric edir. Bu peyvənddə heç bir canlı virus yoxdur və hüceyrələrin nüvəsinə heç bir genetik material daxil olmur.

BioNTech və Moderna peyvəndləri ümumilikdə sınaqdan keçirilən və cəmiyyətdə istifadə olunan ilk mRNA peyvəndləri olsa da, alimlər illərdir mRNA peyvəndləri üzərində işləyirlər. mRNA-nın bədəndə parçalanmasının qarşısını almaq üçün hazırlayanlar onu lipid nanohissəciyinin içinə yerləşdirirlər.

Adenovirus Covid-19 peyvəndləri (Johnson & Johnson və AstraZeneca peyvəndi kimi) necə işləyir?

J&J peyvəndi tam uzunluqlu, stabilləşdirilmiş SARS-CoV-2 tikan zülalı antigenini kodlayan rekombinant, replikasiya qabiliyyəti olmayan insan adenovirus serotip 26 vektorudur. Bunu anlamaq çətin ola bilər, gəlin biz fanilərin daha asan anlayacağı sözlərlə açaq:

• “Rekombinant” – laboratoriyada genetik olaraq hazırlanmışdır. Bəli, bunun daha çox şey ifadə edə biləcəyini bilirəm, lakin işin mahiyyəti budur.
• “Replikasiya / çoxalma qabiliyyətsizliyi” – insanlarda çoxala bilməz. Viral yayılma riski yoxdur.
• “Adenovirus serotip 26” – cəmiyyətdə dövr edən çoxlu adenovirus alttipi var. Nadir olsa da, adenovirusa qarşı əvvəlcədən mövcud immunitet peyvəndə verdiyimiz cavabı azalda bilər. J&J peyvəndinin adı bu serotipə (Ad26) və daşıdığı antigenə uyğundur: Ad26.COV2.S.
• “Vektor kodlaması” – virus antigeni hazırlayan (kodlayan) genin daşıyıcısı (vektoru) kimi fəaliyyət göstərir.
• “Tam uzunluqlu, stabilləşdirilmiş SARS-CoV-2 spike zülalı antigeni” – tədqiqatçılar genetik mexanizmi və ya DNA-nı SARS-CoV-2-dən götürərək bütün spike antigenini hazırladılar və onu daxilində daşınacaq qədər stabil hala gətirdilər.

Peyvənd vurulduqda adenovirus bədəndə çoxalmır, lakin genetik materialı sahib hüceyrənin nüvəsinə daxil ola və xəbərçi RNA-ya çevrilə bilər. mRNA sonra Covid-19-a səbəb olan virusla təbii infeksiyaya bənzər sahib cavabı yaradan SARS-CoV-2-dən tikan zülalı antigenləri əmələ gətirir. Həm anticisim, həm də hüceyrə immuniteti stimullaşdırılır.

Daha çox qrafikaya üstünlük verirsinizsə, yaxşı bir sxem:

SARS-CoV-2 spike zülalı DNA-sını daşıyan, dünyada istifadədə olan başqa adenovirus vektor peyvəndlərinin də olduğunu unutmayın. Oxford / AstraZeneca peyvəndi insanlarda çoxalmaması üçün dəyişdirilmiş şimpanze adenovirusundan istifadə edir. Sputnik V peyvəndi J&J peyvəndi ilə eyni Ad26 adenovirusu ilə başlayır, lakin sonra ikinci doza üçün adenovirus serotip 5-ə keçir. Bu keçid nəzəri olaraq peyvəndin gücləndirici təsirini yaxşılaşdırır, çünki Ad26-ya qarşı qazanılmış immunitetin immun cavabı azaltma ehtimalını azaldır.

Sinovac peyvəndinin təsir mexanizmi necədir?

Ölkəmizdə ən geniş əlçatan olan Çin peyvəndi isə inaktivləşdirilmiş (ölü) koronavirus peyvəndidir. Bu peyvəndin genişmiqyaslı (faza-3) klinik tədqiqat nəticələri hələ elmi jurnalda dərc olunmayıb, lakin hazırlayan Sinovac şirkəti rəsmi açıqlama verdi: Sinovac peyvəndinin Braziliya nəticələrinə görə % 50.6, Türkiyədəki tədqiqatlara görə % 91.2 qoruyuculuğu olduğu bildirildi.

İnaktiv COVID-19 peyvəndlərinin təsir mexanizmi aşağıda görünür:

MRNA peyvəndlərinin effektivliyi haqqında nə bilirik?

Hər iki mRNA peyvəndi çox effektivdir. Bu peyvəndlərin böyük klinik tədqiqatlarına on minlərlə insan daxil oldu və mRNA peyvəndləri Covid-19 ehtimalını plasebo peyvəndlərlə müqayisədə təxminən % 95 azaltdı. Bəzən məlumatlar o qədər güclüdür ki, statistik təhlil aparmağa belə ehtiyac qalmır - hər iki klinik tədqiqatda da belə oldu. Nəticələr bu qədər yaxşı idi.

Randomizə edilmiş, plasebo nəzarətli klinik tədqiqatlardanəldə edilən məlumatları klinik sübutların ən güclü forması saysaq da, əlavə təfərrüatlar nəticələri daha cəlbedici edir. Birincisi, peyvəndlər yalnız SARS-CoV-2-yə bağlı hər hansı xəstəliyin deyil, həm də - olduqca vacibi - ağır Covid-19-unqarşısını aldı. Ağır xəstəliyin qarşısının alınması Covid-19-u qlobal təhlükədən hazırda daha çox soyuqdəymə kimi narahatlığa çevirə bilər. İkincisi, hər iki peyvənd iki dozada verilsə də, ilk dozadan cəmi 10–14 gün sonra müəyyən qorunma təmin edildi.

İlk dozadan sonra qeyd edilən effektivlik insanlara tam iki dozalı təqvim vermək əvəzinə bir doza ilə iki dəfə çox insanı peyvənd edib-etməməli olduğumuz barədə suallar doğurdu. Lakin % 95 peyvənd effektivliyi nəticələri ikinci dozadan sonra gəlir; bu, immun cavabı artırır və ehtimal ki, daha davamlı edir. Nəticədə 2 dozalı tətbiq tövsiyə edilir.

Ümumilikdə bu təsirli nəticələr iki mRNA peyvəndini indiyədək ən effektiv peyvəndlər kimi qarşımıza çıxardı - ən azı qısamüddətdə qrip peyvəndlərindən daha effektiv. Qorunma gözləniləndən daha yaxşıdır, buna görə əksəriyyətimiz infeksion xəstəliklər, virusologiya, immunologiya və ictimai səhiyyə mütəxəssisləri peyvəndlərin effektivliyini müzakirə etmək istənildikdə heyrətə gəlirik.

Klinik tədqiqatlardakı müsbət effektivlik nəticələrinə dair vacib xəbərdarlıq peyvəndlərin klinik təcrübədəki performansının - effektivliyinin - fərqli ola bilməsidir. Əhaliyə əsaslanan ilk tədqiqatlardan yaxşı xəbər bu peyvəndlərin adətən “real dünya” deyilən şəraitdə də çox effektiv olmasıdır. Məsələn, İsraildə Pfizer peyvəndi ilə başladılan kütləvi peyvənd proqramında simptomatik (əlamət verən) Covid-19 % 94 azaldıldı. Üstəlik, peyvənd baxım evi sakinlərinə verildikdə yaxşı nəticə verdi; bu əhali klinik tədqiqatlara daxil edilməmişdi və yaşları, çoxsaylı əsas tibbi vəziyyətləri nəzərə alınaraq peyvəndə cavab verməmələri gözlənilirdi. Bir neçə müəssisədən hesabatlar peyvənddən sonra səhiyyə işçiləri arasında Covid-19 göstəricilərinin də azaldığını göstərir

Johnson & Johnson peyvənd tədqiqatları necə aparıldı və peyvənd nə qədər effektiv oldu?

J&J peyvəndinin klinik tədqiqatı tədqiqat 2020 sentyabrında başladı; Şimali Amerika (ABŞ və Meksika), Latın Amerikası (ən çox qeydiyyatın Braziliyada olduğu bir neçə ölkə) və Cənubi Afrikada təxminən 40.000 iştirakçı qeydə alındı və bir doza Ad26.COV2.S və ya plasebo almaq üçün könüllülər təsadüfi seçildi.

Tədqiqatın əsas sonlanma nöqtəsi SARS-CoV-2 üçün müsbət molekulyar test və protokolla müəyyən edilmiş simptomlar toplusu kimi təyin olunan, peyvənddən 14 və 28 gün sonra başlayan orta-ağır Covid-19-un yaranması idi.

Tədqiqat həmçinin simptomsuz (əlamətsiz) infeksiyanın göstəricisi kimi Covid-19-u düşündürən hər hansı xəstəlik inkişaf etdirməyənlər üçün belə test nəticələrini, habelə təhlükəsizlik və dözümlülük barədə ətraflı məlumatları qiymətləndirdi.

Peyvəndin ümumi effektivliyi orta-ağır Covid-19 tezliyini azaltmaqda % 66-% 67 idi. Ümidverici şəkildə 60 yaşdan kiçiklər və böyüklər arasında eyni dərəcədə effektiv idi - vacib məqam odur ki, ən yaşlı kateqoriyalarda iştirakçı az idi və 60 yaşdan yuxarı əlavə xəstəliyi olanlar da belə görünmürdü. Nəticələr ağır xəstəlik, xəstəxanaya yatış və ölümün qarşısının alınmasında daha təsirlidir. Peyvənd ağır xəstəlik riskini % 85, xəstəxanaya yatış riskini 14-cü gün və ya sonrasında % 93, 28-ci gün və ya sonrasında % 100 azaltdı; əlavə olaraq Covid-19-la əlaqəli yeddi ölümün hamısı plasebo qolunda baş verdi.

Bölgələr üzrə effektivlikdə kiçik fərqlər var idi; peyvənd orta-ağır xəstəliyin qarşısının alınmasında Şimali Amerikada % 72, Latın Amerikasında % 66 və Cənubi Afrikada % 57 effektivlik göstərdi.

Bu klinik sınaqda Pfizer / BioNTech və ya Moderna tədqiqatlarında (hələ) bildirilməmiş çox maraqlı sonlanma nöqtəsi peyvəndin simptomsuz serokonversiyanın (əlamətsiz xəstəlik) qarşısını alıb-almaması idi. Ehtimal ki, bunlar SARS-CoV-2 infeksiyası keçirmiş və simptomlarını tədqiqat mərkəzlərinə bildirəcək qədər xəstə hiss etməmiş şəxslərdir. J&J peyvənd tədqiqatında 29-cu gündən sonra % 74 azalmaya uyğun olaraq peyvənd qrupunda 10, plasebo qolunda 37 simptomsuz serokonversiya var idi. Xəstəlikdən qorunmanın infeksiyadan qorunma ilə eyni olmaması barədə davamlı narahatlıq olduğundan - simptomsuz yoluxdurma riski ilə bağlı nəticələr - bu məlumatlar peyvəndin yoluxdurma riskini də azaltdığını güclü şəkildə dəstəkləyir.

mRNA peyvəndləri daha effektivdirsə, niyə adenovirus və ya inaktiv koronavirus peyvəndi vurdurmalıyıq?

Həm həkimlərin, həm də xəstələrin tədqiqatlararası müqayisələr aparması və ümumilikdə J&J peyvənd tədqiqatının effektivlik nəticələrinin Pfizer / BioNTech və Moderna tədqiqatlarında görülən təxminən % 95 effektivlikdən aşağı olmasına diqqət etməsi təbiidir. Vacib xəbərdarlıq tədqiqatların fərqli şəraitdə aparılmasıdır. J&J tədqiqatı Covid-19 tezliyinin daha yüksək olduğu dövrdə, fərqli ölkələrdə və mRNA peyvəndlərinə daha az həssas ola bilən variantların meydana çıxmasından sonra aparıldı. Bundan əlavə, ağır xəstəlik, xəstəxanaya yatış və ölümün qarşısının alınması ilə bağlı mühüm sonlanma nöqtələri barədə məlumatlar variantlara qarşı aktivlik məlumatları kimi çox güclü görünür (oxşar hal Sinovac peyvəndinə də aiddir). Nəticədə bu peyvənd qıtlığı dövründə insanlara özlərinə uyğun olan peyvəndi vurdurmağı tövsiyə edirik. Gələcəkdə əlavə dozaların - eyni və ya başqa peyvəndlərlə gücləndiricilərin - lazım olması və tövsiyə edilməsi mümkündür. Bunun yalnız J&J peyvəndinə, yoxsa bütün peyvəndlərə aid olacağı hazırda bilinmir.

Peyvəndlərin təsiri nə qədər davam edəcək? Gücləndirici dozalar lazımdırmı?

mRNA peyvəndləri yalnız 2020 yayından sınaqdan keçirildiyindən qorunmanın davamlılığı / müddəti barədə məlumatımız yoxdur. Moderna peyvəndinin 1-ci faza sınağındakı məlumatlar neytrallaşdırıcı anticisimlərin təxminən 4 ay davam etdiyini göstərdi. Lakin anticisim titrləri zamanla bir qədər azalırdı. Peyvəndlərin nə qədər qoruyucu olacağı barədə məlumat olmadığından hazırda təkrar (əlavə) dozalar üçün xüsusi tövsiyə yoxdur. Bununla yanaşı, hər iki şirkət gücləndirici kimi tətbiq edilə bilən və SARS-CoV-2-nin peyvəndlə basqılanmasına daha az həssas yeni variantlarını əhatə edən peyvəndlər hazırlayır.

mRNA peyvəndlərində olduğu kimi Johnson & Johnson peyvəndindən qorunmanın davamlılığı bilinmir. Xüsusilə Ad26.COV2.S peyvəndi üçün bu, çox aktual sualdır, çünki klinik tədqiqat strategiyası yalnız bir doza idi və ilkin təcili istifadə icazəsində belə verildi. COV3009 adlı davam edən klinik tədqiqat hazırda eyni peyvəndi ilkindən 8 həftə sonra verilən gücləndirici ilə sınaqdan keçirir və nəticələr 2021-ci ilin sonunda gözlənilir.

Peyvəndlər yaranan SARS-CoV-2 variantlarına qarşı işləyirmi?

Hazırda mRNA peyvəndlərinin yaranan SARS-CoV-2 variantlarına qarşı nə qədər effektiv olacağı barədə məhdud məlumat var. Johnson & Johnson peyvəndi Cənubi Afrika və Braziliya daxil bütün bölgə və ölkələrdə təxminən eyni effektivlik göstərdi. Konkret olaraq peyvənd halların % 95-inin B.1.351 variantının nəslindən olduğu Amerika Birləşmiş Ştatlarında % 72, Braziliyada % 68 və Cənubi Afrikada % 64 effektivlik göstərmişdir. mRNA peyvəndlərinin hər iki klinik sınağı hazırda dünyanın bir çox ölkəsində mövcud əsas variantların müəyyənləşdirilməsindən əvvəl idi. Araşdırmalar peyvəndlərin bəzi variantlara qarşı digərlərindən daha qoruyucu ola biləcəyini düşündürür. Buna görə variantlara qarşı peyvənd aktivliyi barədə geniş ümumiləşdirmə mümkün deyil. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzləri (US-CDC) dövr edən variantlarla bağlı, hər variantın sağalma dövrü və peyvənddən sonrakı serumları istifadə etməklə neytrallaşmanı azaldıb-azaltmadığı. Bu tədqiqatların mühüm məhdudiyyəti peyvəndin verdiyi qorunmanın sadəcə anticisim cavablarını ölçməkdən daha mürəkkəb olmasıdır.

Praktik baxımdan bu variantların kəşfi peyvənd üçün əsas tövsiyələri dəyişdirmir. Xüsusilə yaranan SARS-CoV-2 variantlarına daha effektiv olacağı ümidi ilə insanların yeni və ya dəyişdirilmiş peyvənd gözləməsi tövsiyə edilmir. Həm Pfizer, həm də Moderna mövcud peyvəndlərində xüsusən yaranan ştam və ya variantlara qarşı daha geniş aktivlik üçün dəyişikliklər hazırlayır, lakin bunların nə vaxt mövcud olacağı və necə tətbiq ediləcəyi bilinmir.

Çin peyvəndləri variantlara qarşı effektivdirmi?

Çinli iki biotexnologiya şirkəti Sinovac (peyvəndi CoronaVac) və Sinopharm (peyvəndi BBIBP-CorV) inaktiv koronavirus peyvəndləri istehsal etmişdi. Bu peyvəndlərin Covid-19 variantlarına təsir səviyyəsi 6 aprel 2021-ci ildə NEJM-də “Correspondence” kimi dərc edilmiş məqalədə açıqlandı. Çində Pekin Mikrobiologiya və Epidemiologiya İnstitutunun alimləri Sinovac və Sinopharm peyvəndlərinin D614G, B.1.1.7 (İngiltərə) və B.1.351 (Cənubi Afrika) variantlarına qarşı neytrallaşdırıcı (əngəlləyici) təsirini qiymətləndirdilər.

Tapıntılarına görə Covid-19 xəstəliyini keçirmiş xəstələrdən alınan qan nümunələrinin D614G və B.1.1.7 (İngiltərə) variantlarını neytrallaşdırmaqda effektiv olduğu, B.1.351 variantına (Cənubi Afrika) qarşı isə “əhəmiyyətli dərəcədə az effektiv” olduğu tapıldı. Bu, ölkəmizdə 3-cü hal dalğasının niyə intensiv yaşandığının izahlarından biri ola bilər.

Nəticədə peyvənddən sonra yaranan Covid-19 hallarından virusların molekulyar sekvenslənməsi vasitəsilə bu peyvəndlərin variantlara qarşı nə qədər yaxşı işlədiyini öyrənəcəyik.

Aşağıdakı meyarlar dövr edən viruslarda baş vermiş son mutasiyalar / dəyişikliklər barədə izahlı məlumat ehtiva edir. Səviyyələr həmçinin riski qavramağa və paylaşmağa kömək edir.

Peyvəndlər virusun başqalarına keçməsini əngəlləyirmi?

İlkin peyvənd klinik sınaqlarının nəticələri barədə bir çox şərh simptomsuz (əlamətsiz) infeksiya haqqında məlumat çatışmazlığını peyvəndlərin effektivliyi, xüsusən xəstəliyin yayılması barədə bildiklərimizin məhdudiyyəti kimi göstərir. Həqiqətən, bu, nəzəri narahatlıqdır, çünki SARS-CoV-2 ilə yoluxanların % 40-a qədərində simptom yoxdur, lakin yenə virusu başqalarına ötürə bilirlər.

Lakin ortaya çıxan sübutlar indi peyvənd alanların başqalarını yoluxdurma ehtimalının daha aşağı olduğunu güclü göstərir. İsraildə böyük müşahidə tədqiqatında peyvənd olunanların simptomsuz infeksiya riski olunmayanlarla müqayisədə % 90 azalmışdır. Həmçinin peyvənddən sonra infeksiyaya tutulanların virus yükləri peyvəndsiz yoluxanlardan daha aşağıdır. Daha aşağı virus yükü böyük ehtimalla daha az yoluxdurma riskinə səbəb olur. Bundan əlavə, Johnson & Johnson peyvənd tədqiqatının 29-cu günündən sonra peyvənd qrupunda 10, plasebo qolunda 37 simptomsuz serokonversiya var idi - % 74 azalma (serokonversiya: virus bədənə girdikdən sonra ölçülə bilən anticisim yaranmasıdır). Daha az simptomsuz serokonversiyanın daha az ötürülmə imkanı demək olduğunu düşünmək məntiqlidir. Bu ümidverici məlumatlar bu gün geniş istifadə olunan bir çox peyvəndin həm xəstəliklərdən, həm yoluxdurmadan güclü qoruduğunu xatırladır - belə ki, infeksiyaya nəzarət bəzi peyvənd siyasətlərinin arxasındakı əsas motivasiyalardandır.

Unutmayın, peyvəndlər yoluxdurma riskini azaltsa da, onu aradan qaldırdıqlarını deyə bilmərik - qoruyucu təsir heç vaxt % 100 olmayacaq. Nəticədə hal sayı azalana və əhalinin daha böyük hissəsi peyvənd alana qədər xəstələrimizə peyvəndin Covid-19 yayılmasının qarşısını almaq üçün digər vacib tədbirləri dayandırmağa imkan vermədiyini vurğulamalıyıq. İctimai yerlərdə maska taxmaq, sosial məsafə saxlamaq və izdihamlı qapalı məkanlardan çəkinmək hələ mühüm strategiyalardır.

Peyvəndlərin qısamüddətli yan təsirləri / təhlükəsizliyi haqqında nə bilirik?

Təcili istifadə icazəsi olan bütün peyvəndlər çox təhlükəsizdir - bu, yaxşı xəbərdir və xəstələrimiz üçün əsas mesaj olmalıdır. Həqiqətən, 2020-ci ilin sonunda istifadəyə verilmələrindən və milyonlarla dozadan sonra ciddi və ya gözlənilməz arzuolunmaz hadisələrin aydın nümunəsi yaranmayıb. İlk peyvənd dalğası yan təsir riski daha çox ola bilən zəif, yaşlı bir çox insana tətbiq edildiyindən bu, xüsusilə rahatladıcıdır. Lakin heç bir peyvənd (əslində tibbdə heç nə) % 100 təhlükəsiz deyil.

Yan təsirləri müzakirə etməzdən əvvəl Covid-19 peyvəndlərinin təhlükəsizliyinin bir müddət gündəmdə olacağını qəbul etməliyik - bunlar yeni xəstəlik üçün yeni peyvəndlərdir. Xəbərlərdə nadir hadisələr yer alacaq, diqqəti artıracaq və həqiqi risklə qeyri-mütənasib narahatlıq doğuracaq. Vəzifəmiz bu nadir hadisələri perspektivə yerləşdirmək və bu risklərin Covid-19 ilə xəstələnmə riskindən daha aşağı olduğunu vurğulamaq olacaq.

mRNA peyvəndləri “reaktogen” kimi təsnif edilir - yəni onları alanların əksəriyyətində yaratdıqları canlı immun cavabı əks etdirən bəzi yan təsirlərə səbəb olacaqlar. Klinik təcrübədə bu peyvəndləri illik qrip peyvəndindən çox rekombinant kəmərləyici dəmrov peyvəndi (Shingrix) ilə eyni yan təsir kateqoriyasına qoymalıyıq.

Ən yayılmış yan təsir xüsusən tətbiqdən 12–24 saat sonra inyeksiya yerində ağrıdır. Sınaq iştirakçılarının təxminən % 1-i ağrını “şiddətli” saydı. Yorğunluq və baş ağrısı digər nisbətən yayılmış yan təsirlərdir; yüksək hərarət daha az yayılmışdır. Bu yan təsirlər adətən bir neçə günə düzəlir və asetaminofenə (parasetamol, parol) və ya ibuprofen kimi qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmana cavab verir. Ümumilikdə yan təsirlər gənc peyvənd alanlarda yaşlılardan daha çoxdur və ikinci peyvənd birincidən daha çox yan təsir yaradır.

Moderna peyvəndi alan bəzi şəxslərdə inyeksiya yerində və ya yaxınlığında qızartı, istilik və qaşınma olur və bu, gecikmiş şəkildə yarana bilər (adətən inyeksiyadan 5–14 gün sonra). Regional adenopatiya (xüsusən qoltuqaltında böyümüş limfa düyünləri) da mümkündür. Simptomlar bir neçə gün davam edir, ikinci peyvəndə əks-göstəriş deyil və əksər insanlar bu reaksiyanı bir daha yaşamır. Bəziləri oral antihistaminlərlə və yerli steroidlərlə müalicə edilmişdir.

mRNA peyvəndlərinin klinik sınaqlarında üz (Bell) iflici peyvənd alanlarda nəzarətlərdən çox bildirildi, lakin bu ölçülü qruplarda təsadüfən təbii müşahidə ediləndən artıq olduğu nəticəsinə gəlmək üçün kifayət qədər üz iflici halı yox idi. Guillain-Barré sindromu və ya transvers mielit halı yox idi.

Hər iki mRNA sınağında plasebo və peyvənd qruplarında bərabər dərəcədə hiperhəssaslıq olsa da, peyvəndlərin Birləşmiş Krallıq və Amerika Birləşmiş Ştatlarında paylanmasından sonra ilk dozadan az sonra ağır allergik reaksiyalar (anafilaksiya) yaşandığı barədə hesabatlar ortaya çıxdı. Hazırda bu reaksiyaların əsas şübhəlisi hər iki peyvənddə olan polietilenqlikoldur. Bu nadir hadisələrə görə peyvənd tətbiqi peyvənddən sonra 15 dəqiqə müşahidəni əhatə edir - hər hansı ağır allergik reaksiya tarixçəsi olanlar üçün 30 dəqiqə.

Bu allergik reaksiyaların nadirliyini vurğulamaq son dərəcə vacibdir - hazırkı təxmin peyvənd edilən milyon nəfərdə təxminən 2–5 şəxsdə anafilaksiya olmasıdır. Bu ağır allergik reaksiya göstəriciləri digər peyvəndlərdən yüksək olsa da, penisillin üçün təxmin edilən 10.000-də 1 göstəricisindən əhəmiyyətli aşağıdır. Lakin ağır penisillin allergiyaları xəbər olmadığından vəzifəmiz bu riski kontekstə yerləşdirmək olacaq.

Johnson & Johnson tədqiqatında peyvəndlə əlaqəli, fəal soruşulan yayılmış arzuolunmaz reaksiyalar inyeksiya yerində ağrı (% 48.6), baş ağrısı (% 38.9), yorğunluq (% 38.2) və mialgiya (% 33.2) idi. Əksər reaksiyalar yüngül və orta şiddətli olub median 1-2 gün davam etmişdir. Yan təsirlər 60 yaşdan aşağı iştirakçılarda daha yayılmışdı. MRNA peyvəndləri ilə müqayisədə bu bildirilən yan təsirlər bir qədər az yayılmışdır. Klinik sınaqda təxminən 20.000 peyvənd alan arasında heç bir anafilaksiya olmadı. Əslində US-CDC Pfizer / BioNTech və ya Moderna peyvəndinin ilk dozasında anafilaksiya yaşayanların 4 həftə sonra yaxın müşahidə altında J&J peyvəndi ala biləcəyinə dair təlimat dərc etdi.

J&J sınağında ciddi yan təsirlər nadir idi və qollar arasında oxşar idi (peyvənd və plasebo ilə % 0.4). Rəqəmlər az olsa da, bəzi mühüm yan təsirlər peyvənddə plasebo qrupundan daha çox yarandı. Bunlara övrə (5 peyvənd, 1 plasebo), tromboembolik hadisələr (15 peyvənd, 10 plasebo) və qulaq küyü (6 peyvənd, 0 plasebo) daxildir. Bu yan təsirlərin nadirliyi nəzərə alınaraq peyvəndlə əlaqəli olub-olmaması daha geniş istifadəni və əlavə məlumat toplanmasını gözləyir.

Bu peyvəndlərlə peyvənd olunanların ilk mərhələsi əksəriyyətində başqa tibbi problemlər olan, yaxud qocalar evində yaşayan və ya hər ikisi olan yaşlıları əhatə edirdi və bəzi şəxslər peyvənddən sonra həyatını itirdi. Lakin 23 mart 2021-ci ilə qədər 156 milyondan çox doza tətbiq edildi və peyvənddən sonrakı hər ölüm tibbi qeydlər, ölüm şəhadətnamələri və (varsa) autopsiya hesabatları daxil US-CDC və FDA həkimləri tərəfindən araşdırıldı; indiyədək peyvəndlə hər hansı əlaqə müəyyən edilmədi.

Peyvəndlərin uzunmüddətli yan təsirləri / təhlükəsizliyi haqqında nə bilirik?

Covid-19 peyvəndləri fövqəladə sürətlə hazırlandı; normal şəraitdə peyvənd aylar içində illər içində hazırlanır (hər iki mRNA klinik tədqiqatı 2020 yayında, J&J peyvənd tədqiqatı sentyabr 2020-də başladı). Lakin digər peyvəndlərdə ağır reaksiyalar adətən tətbiqdən sonrakı günlər və ya həftələr ərzində yaranır. Peyvəndlərin uzunmüddətli yan təsirləri xoşbəxtlikdən çox nadirdir; fərz edilən əlaqələr sonradan diqqətli əhaliyə əsaslanan tədqiqatlarla təkzib edilmişdir.

Peyvəndlər haqqında əlavə təhlükəsizlik məlumatları Peyvəndin Arzuolunmaz Hadisələrinin Bildirilməsi Sisteminə (VAERS) veriləcək. Bu proqram hər hansı lisenziyalı peyvənddə mümkün təhlükəsizlik problemlərini aşkarlamaq üçün qurulmuş və 1990-dan tətbiq olunan mövcud milli erkən xəbərdarlıq sistemidir

PEYVƏNDLƏMƏ – HANSI XƏSTƏLƏR

Tövsiyələr mövcud peyvəndlərin hər biri üçün eynidirmi?

Ümumi baxımdan tövsiyələr hər iki mRNA peyvəndi üçün çox oxşardır - hər biri iki mərhələlidir və əsasən oxşar əhaliyə tətbiq oluna bilər.

Lakin oxşar təsir mexanizmi, təhlükəsizlik və effektivliyə malik olsalar da, iki mRNA peyvəndi bəzi mühüm cəhətlərdən fərqlənir. Geniş bildirildiyi kimi hər ikisi paylanma zamanı son dərəcə aşağı temperaturun saxlanmasına xüsusi diqqət tələb edir; Pfizer / BioNTech peyvəndinin xüsusilə ciddi soyuq saxlama tələbləri var. Əslində Pfizer / BioNTech peyvəndinin −70 ° C daşıma və saxlama tələbi ultrasoyuq dondurucu olmayan yerlərə uyğun olmayacağını göstərir. Lakin ilkin buraxılışdan sonra Pfizer FDA-ya 2 həftəyədək -25 ° ilə -15 ° C arasında stabil qalacağını göstərən məlumatları təqdim edərək daşıma və saxlama üçün daha çox çeviklik verdi. Əridikdən sonra 5 gün ərzində istifadə edilməlidir. Moderna peyvəndi −20 ° C-də daşına bilər və soyuducu temperaturunda 30 gün stabildir.

Lakin peyvəndlərin alınması və ya paylanması ilə məşğul olmadıqca bu fərqlərin həkimlərə təsiri azdır. Xəstəyə qulluq edənlər üçün daha vacibi Pfizer / BioNTech peyvəndinin 16 yaş, Moderna peyvəndinin isə ≥18 yaş üçün icazəli olmasıdır. Hər iki peyvənd hazırda uşaqlarda araşdırılır, lakin bu mərhələdə uşaqlara tətbiq olunmamalıdır.

Hər iki mRNA peyvəndi tam seriya üçün 2 doza tələb edir; Pfizer / BioNTech peyvəndi 21 gündən, Moderna isə 28 gündən bir verilir. Xəstə ikinci doza üçün bu müddəti ötürərsə, hər iki peyvənd üçün birinci və ikinci doza arasındakı heç bir interval ilk dozanı etibarsız etmir. Başqa sözlə yenidən başlamağa ehtiyac yoxdur; 21 və ya 28 günlük hədəfdən sonra mümkün qədər tez ikinci dozanı verin. İlkindən 6 həftə sonrayadək ikinci doza planlaşdırmaq mümkündür.

Johnson & Johnson peyvəndi mRNA peyvəndlərindən bir neçə mühüm cəhətdən fərqlənir. Hazırlanma zamanı aparılan və bir inyeksiyadan sonra ümidverici immun cavablar göstərən kiçik tədqiqatlara əsasən icazəyə gətirən sınaq tək dozalı yanaşmadan istifadə etdi. COV3009 adlı davam edən klinik tədqiqat hazırda eyni peyvəndi ilkindən 8 həftə sonra gücləndirici ilə sınaqdan keçirir və nəticələr bu ilin sonrasında gözlənilir (dünyada geniş istifadə edilən digər iki adenovirus vektor peyvəndi iki doza istifadə edir).

mRNA peyvəndlərindən fərqli olaraq J&J peyvəndinin saxlama üçün soyuq tələbləri daha az məhdudlaşdırıcıdır. Adi soyuducu temperaturunda (2–8 ° C) 3 ay saxlanıla bilər və dondurulduqda 2 illik saxlama müddəti var. Bu xüsusiyyətlər daşınma və paylanmasını mRNA peyvəndlərindən asan edir.

Müəyyən xəstələr üçün bir peyvənd digərindən üstün tutula bilərmi?

Pfizer / BioNTech peyvəndi 16 yaş, Moderna və Johnson & Johnson peyvəndi isə ≥18 yaş üçün icazəlidir. Bu yaş fərqindən başqa peyvəndlərdən birinə və ya digərinə daha uyğun hədəf əhali yoxdur. Tədarükün məhdud olduğu bu dövrdə uyğun xəstələrimizə təklif olunan peyvəndi vurdurmağı tövsiyə etməliyik. İnsanların bir-birindən hansı peyvəndi aldığını soruşması artıq yayılıb, lakin rahatladıcı olaraq hər üç peyvəndin klinik sınaqlarda ağır Covid-19-a qarşı çox qoruyucu olduğu görüldü.

mRNA peyvənd seriyası başlandıqdan sonra mümkünsə tövsiyə olunan proqramda eyni peyvəndlə tamamlanmalıdır. İlk dozada bir, ikinci dozada fərqli peyvəndin istifadəsinə dair təhlükəsizlik və ya effektivlik məlumatı yoxdur. Lakin US-CDC indi ilk doza məhsulu müəyyən edilə bilmədikdə və ya artıq olmadıqda mövcud hər hansı mRNA Covid-19 peyvəndinin seriyanı tamamlamaq üçün dozalar arasında minimum 28 günlük intervalla tətbiq edilə biləcəyini bildirir. Mümkünsə bu strategiyadan çəkinmək lazım olsa da, bu istisna şəraitdə niyə problemli olacağına dair səbəb düşünə bilmirəm.

İlk mRNA peyvəndinə ağır allergik reaksiya verən xəstələrə US-CDC indi J&J peyvəndinin yaxın müşahidə altında ikinci doza kimi verilməsini tövsiyə edir.

Peyvəndlərdən hər hansı birinin əks-göstərişi varmı?

Bu peyvəndlərə yeganə mütləq əks-göstəriş peyvənd komponentlərinə məlum hiperhəssaslıqdır. Əks-göstərişlərlə bağlı xüsusi CDC tövsiyələri aşağıdakıları sadalayır:

• mRNA Covid-19 peyvəndinin və ya komponentlərindən hər hansı birinin əvvəlki dozasından sonra ağır allergik reaksiya (məsələn, anafilaksiya)
• Əvvəlki mRNA Covid-19 peyvəndi dozasına və ya komponentlərindən hər hansı birinə (polietilenqlikol [PEG] daxil) istənilən şiddətdə dərhal allergik reaksiya

Başqa peyvəndə və ya inyeksiya olunan müalicələrə cavab olaraq anafilaksiyanın bu Covid-19 peyvəndlərinə əks-göstəriş olmadığını, lakin bu tarixçəli şəxslərin dozadan sonra ən azı 30 dəqiqə müşahidə edilməli olduğunu unutmayın.

Şəxs ilk mRNA dozasına anafilaksiya və ya başqa ağır allergik reaksiya yaşayarsa, ikinci dozanı almamalıdır. Lakin CDC 4 həftə sonra yaxın müşahidə altında Johnson & Johnson peyvəndini vurdurmağı düşünməli olduqlarını bildirir.

İlk mRNA dozasına şiddətli ağrı və ya digər qeyri-allergik reaksiya yaşayanlar ikinci peyvəndə davam edib-etməmək barədə fərdi qərar verməli olacaqlar - bu, əks-göstəriş deyil, lakin ikinci dozada yan təsirlər daha pis ola bilər (Covid-19 tarixçəli şəxslərdə ilk dozanın yan təsirləri ikincidən çoxdur; ehtimal ki, immun sistemi Covid-19 peyvəndinə cavab üçün “hazırlanıb”). İkinci dozadan sonra ağır yan təsirlərin təkrarından narahat olanlara potensial strategiya tətbiq edilməlidir: ikinci dozadan sonra ağrı başlayan kimi asetaminofen və ya ibuprofen. Nəzəri olaraq peyvəndin yaratdığı anticisim cavabını zəiflədə bildiklərindən US-CDC bu dərmanların peyvənddən əvvəl qəbulunu tövsiyə etmir.

Covid-19 müalicəsində monoklonal anticisimlər və ya konvalesent (sağalmış) plazma peyvəndlərin effektivliyini potensial azalda bilər. Bu müalicələri alan hər kəs Covid-19 peyvəndini ən azı 90 gün təxirə salmalıdır; bu müddət həm bu müalicələrin məlum yarımparçalanma dövrünə, həm də Covid-19 keçirmiş şəxsin bu müddətdə təkrar infeksiya ehtimalına təsir edir.

Allergik reaksiya tarixçəsi olan xəstə Covid-19 peyvəndi ala bilərmi?

Allergiya tarixçəli şəxs mütləq peyvənd vurdura bilər - başqa peyvəndlərə, dərmanlara, arı sancmasına, qidalara və ya tozcuğa allergiyası olmasının fərqi yoxdur. Lakin belə tarixçəli şəxslər peyvənddən sonra adi 15 dəqiqə əvəzinə 30 dəqiqə müşahidə edilməlidir.

Geniş bildirildiyi kimi ilk mRNA dozasına nadir ciddi allergik reaksiya halları olmuşdur. Bu baş verdikdə ikinci doza (hər iki mRNA peyvəndinin) verilməməlidir. US-CDC hazırda tək Johnson & Johnson peyvəndinin ilk mRNA dozasından sonra minimum 28 günlük intervalla nəzərdən keçirilə biləcəyini bildirir.

J&J peyvəndinin klinik sınağında təxminən 20.000 peyvənd alan arasında heç bir anafilaksiya olmadı. Daha vacibi, mRNA peyvəndlərinə qarşı bu nadir, lakin potensial həyati təhlükəli reaksiya təcili istifadə icazəsindən sonra yüz minlərlə insan peyvənd edilənədək aydınlaşmadı. Nəticədə Ad26.COV2.S peyvəndinin də nadirən bu yan təsirə səbəb olub-olmayacağını hələ bilmirik.

İmmun sistemi zəifləmiş xəstələr peyvənd olunmalıdırmı və dərmanlarını necə idarə etməliyik?

US-CDC immuniteti zəifləmiş xəstələri ağır Covid-19 üçün yüksək riskli sayır. Ümumilikdə bu, % 100 əhatəli olmayan aşağıdakı meyarlara uyğun tarixçəli xəstələr kimi müəyyən olunur:

• Xərçəng
• Sümük iliyi transplantasiyası
• Solid orqan transplantasiyası
• Xərçəng müalicəsi üçün kök hüceyrələr
• Genetik immun çatışmazlıqları
• HIV
• Oral və ya venadaxili kortikosteroidlərin, yaxud bədənin bəzi infeksiyalarla mübarizə qabiliyyətini azaldan immunosupressant deyilən digər dərmanların (məsələn, mikofenolat, sirolimus, siklosporin, takrolimus, etanersept, rituksimab) istifadəsi

Bu şəxslər ağır Covid-19 riskinin artması səbəbindən əks-göstəriş yoxdursa Covid-19 peyvəndlərini almalıdır. Bu, işin asan hissəsidir.

Daha çətini bu əhalidə peyvəndlərin təhlükəsizliyini və xüsusilə effektivliyini təxmin etməkdir, çünki klinik sınaqlar bu ayrı-ayrı kateqoriyalarda çox insanı əhatə etmirdi. Pfizer / BioNTech və Moderna peyvəndləri canlı virus ehtiva etmədiyindən virusun yayılma riski yoxdur. Peyvənd antigenlərinin artmış rəddetmə riskini (transplantasiya xəstələri üçün) və ya autoimmun xəstəliyi (revmatoloji və ya digər autoimmun xəstəliyi olanlar üçün) törədib-törətməyəcəyi bilinmir, lakin bu yan təsirlərin başqa peyvəndlərdə nadirliyi rahatladıcıdır. Həmçinin klinik sınaqlar peyvənd vurulan iştirakçılarda plasebo ilə müqayisədə autoimmun vəziyyətlərin və ya iltihabi pozuntuların yaranmasında fərq görmədi. Adətən immun çatışmazlığı olanlara canlı virus peyvəndi tövsiyə etməsək də, Johnson & Johnson peyvəndindəki adenovirus və bu mexanizmdən istifadə edən başqa peyvəndlər vektorların insanlarda çoxalmaması üçün dəyişdirilib. Nəticədə peyvəndlər immuniteti zəif xəstələrə yayılma və ya evdə və başqa mühitlərdə immuniteti zəif şəxslərə yoluxma riski yaratmır.

Peyvəndin effektivliyi peyvənd edilənin sağlam immun cavabından asılıdır; nəticədə immunizasiya immuniteti zəif sahiblərdə ümumi əhaliyə nisbətən az effektiv ola bilər. Solid orqan transplantasiyası alanlarda Covid-19 peyvəndinə zəifləmiş anticisim cavabları bildirilib. İmmunosupressiyası olanlarda Covid-19 peyvəndləri barədə əlavə tədqiqatlar davam edir.

Peyvəndin effektivliyində sahibin immun cavabının əhəmiyyəti CDC-nin ideal halda peyvəndlərin immunosupressiv müalicələr başlamazdan ən azı 2 həftə əvvəl tamamlanması tövsiyəsinin əsasıdır. Bu strategiya mümkün olsun-olmasın, immuniteti zəif xəstələri Covid-19-a qarşı immunlaşdırarkən effektivliyin potensial azalması barədə məlumat verməliyik. Həmçinin maska, sosial məsafə, izdihamdan çəkinmə və əl yuma kimi digər profilaktik tədbirlərin davam edən əhəmiyyətini xatırlatmaq üçün yaxşı vaxtdır. İmmun sistemi zəif şəxslərin ev üzvləri də mümkünsə peyvənd olunmalıdır.

Həkimlər Covid-19 peyvənd seriyasından əvvəl immunosupressiv müalicələri və ya kimyaterapiyanı təxirə salmağı, yaxud dayandırmağı və iki peyvənddən sonra davam etməyi düşünə bilərlər. Bu strategiyaların nəzəri cəlbediciliyi olsa da, hazırda bu müxtəlif qrupda hər kəsə tətbiq olunan ümumi təlimat verilə bilməz. Amerika Revmatologiya Kolleci 8 fevral 2021-ci ildə revmatik xəstələrdə immunosupressiyanın idarəsinə dair klinik təlimat dərc etdi; mövcud qeyri-müəyyənlikləri qəbul edir, lakin bəzi ümumi tövsiyələr verir. Başqa xəstəlikli bir çox xəstə də immunosupressiv müalicə aldığından əsas vəziyyətin ağırlığına və müalicənin təcililiyinə görə hər hal üzrə immunosupressiyanı davam etdirməyi və ya gecikdirməyi düşünməliyik.

Bütün klinik sınaqlar antiretrovirus müalicə alan, klinik stabil azsaylı HIV-li şəxsləri əhatə etdi - Pfizer / BioNTech və Moderna sınaqlarında müvafiq olaraq 120 və 176, J&J iştirakçılarının isə % 2,8-i. Bu rəqəmlər HIV-li şəxslərdə təhlükəsizlik və effektivlik barədə nəticə çıxarmaq üçün çox kiçik olsa da, yaxşı nəzarət olunan HIV-li şəxsin peyvəndlə problem yaşamasına nəzəri səbəb yoxdur və peyvənd tövsiyə edilir. Antiretrovirus müalicə almayan HIV-li şəxslər, xüsusən CD4 hüceyrə sayı aşağı olanlar üçün fikrimcə HIV müalicəsinin Covid-19 peyvəndindən önə çəkilməsi həm HIV fəsadlarının qarşısını almaq, həm də peyvəndə cavabı yaxşılaşdırmaq üçün lazımdır.

Adenovirus vektor peyvəndləri canlı virus ehtiva edir - immun sistemi zəif xəstələr üçün təhlükəsizdirmi?

Ümumiyyətlə immun çatışmazlığı olanlara canlı virus peyvəndi tövsiyə etməsək də, Johnson & Johnson peyvəndindəki adenovirus və bu mexanizmdən istifadə edən digər peyvəndlər vektorların insanlarda çoxala bilməyəcəyi şəkildə dəyişdirilmişdir. Nəticədə peyvəndlər immuniteti zəif xəstələrə yayılma və ya evdə və başqa mühitlərdə immuniteti zəif şəxslərə yoluxma riski yaratmır. (Son baxış / yeniləmə 29 mart 2021)

Adenovirus peyvəndləri və HIV ilə bağlı narahatlıqlar nələrdir?

Moderna və Pfizer / BioNTech tədqiqatlarında olduğu kimi Johnson & Johnson tədqiqatına daxil olanların kiçik hissəsində (% 2,8) stabil HIV var idi - HIV müalicəsi alırdılar və aktiv infeksiya və ya bədxassəli xəstəlik yox idi. Rəqəmlər peyvəndin bu əhalidə daha çox və ya az effektivliyini, yaxud xüsusi təhlükəsizlik problemlərini dəqiq demək üçün kiçikdir, lakin belə olmasına nəzəri səbəb yoxdur.

HIV-i olmayan və yoluxma riski yüksək şəxslər üçün adenovirus vektor peyvəndləri barədə bəzi qalan narahatlıqlar var. Bu, STEP adlı HIV profilaktikası üçün adenovirus vektor peyvəndini sınayan klinik tədqiqatın nəticələrinə əsaslanır. Orada peyvənd olunanların HIV yoluxma riskinin plasebo qrupundan yüksək olduğu göstərildi. Nəticədə bəzi mütəxəssislər HIV yoluxma riski yüksək olan HIV-mənfi şəxslərdə adenovirus vektor peyvəndlərinin istifadəsində ehtiyat tövsiyə etdilər.

Hamilə və ya südverən şəxslər peyvənd olunmalıdırmı?

Hamilə və südverən şəxslər ilkin Covid-19 peyvənd sınaqlarına daxil edilməsə və nəticədə təhlükəsizlik məlumatları məhdud olsa da, US-CDC onlara peyvəndlərin təklif edilə biləcəyini və peyvənd olunmağı seçə biləcəklərini tövsiyə edir. Bu fikri Amerika Mama-Ginekoloqlar Kolleci və Ana-Döl Təbabəti Cəmiyyəti paylaşır. Bütün bu qrupların razılaşması gözəldir! Hamilələrdə yeni Pfizer / BioNTech peyvənd sınağının nəticələri yaxınlarda dərc edildi və həm təhlükəsiz, həm effektiv tapıldı.

mRNA peyvəndlərinin 3-cü mərhələ tədqiqatlarında olduğu kimi hamilə və südverən qadınlar Johnson & Johnson sınağına daxil ola bilmirdilər və qeydiyyatdan az sonra hamiləlik planlaşdırırdılarsa uyğun deyildilər. Tədqiqatda hər qolda dörd (peyvənd və plasebo) olmaqla səkkiz qadın hamilə qaldı; hər iki qrupda hamiləliklə bağlı az arzuolunmaz nəticə oldu - iştiraka və ya peyvəndə aid etmək üçün çox az. Xüsusən hamilə qadınlar üçün J&J peyvənd tədqiqatı planlaşdırılır.

Vacib odur ki, mRNA və ya adenovirus peyvəndinin hamiləlikdə anaya, inkişaf edən dölə və ya südəmər körpəyə zərər verməsinə nəzəri səbəb yoxdur. Moderna peyvəndi alan hamilə siçovullarda fetal və ya embrional inkişafla bağlı təhlükəsizlik narahatlığının görünməməsi də rahatladıcıdır. Hamilələrə J&J peyvəndi təklif olunarsa, mövcud Ebola peyvəndi - başqa adenovirus vektor peyvəndi ilə rahatladıcı təcrübə barədə məlumat verilməlidir. Hamiləliklə bağlı arzuolunmaz nəticə siqnalı olmadan təxminən 200.000 şəxsə verilib.

Hamiləlikdə peyvəndin potensial faydası ana anticisimlərinin plasenta vasitəsilə körpəyə keçməsidir. Bu, hamiləlikdə göyöskürək peyvəndi tövsiyəsinin əsas məntiqidir. Son hal hesabatı bu anticisim ötürülməsinin Covid-19 peyvəndi ilə də olduğunu göstərdi; nəzəri olaraq yenidoğulana da qorunma verə bilər.

Hamilə şəxslərə müşahidə tədqiqatlarının hamiləliyin influenza (qrip)Bura Türkiyə’ üçün olduğu kimi Covid-19-a bağlı ağır xəstəliklər üçün də risk amili olduğunu göstərdiyi bildirilməlidir. Bu məlumatlara və Covid-19-a məruzqalma ehtimallarına əsasən, indiyədək mövcud məhdud təhlükəsizlik məlumatları əsasında hamilələr peyvəndi qəbul edib-etməmək barədə məlumatlı qərar verə bilər. Bununla yanaşı, qrip peyvəndində olduğu kimi bunun da onlara təklif edilməli və suallarının cavablandırılmasına imkan verilməli olduğunu vurğulamaq vacibdir. Təcili yardım həkimi və ya tibb bacısı peyvəndi seçə bilər, az sosial əlaqəsi olan evdən işləyən şəxs isə əlavə məlumat gözləyərək peyvəndi etməməyə üstünlük verə bilər.

Xəstənin simptomu varsa və ya aktiv xəstədirsə, peyvənd təxirə salınmalıdırmı?

Kəskin xəstəliyi olanlarda peyvənd üstünlük olaraq sağalanadək təxirə salınmalıdır. Bu, həm Covid-19-dan başqa, həm potensial Covid-19 ilə bağlı kəskin xəstəliyə aiddir. Lakin xroniki xəstəlik və stabil simptomları olanlar peyvənd almağa uyğundur; məsələn xərçəng, xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (KOAH) və gərginlikdə nəfəs darlığı, yaxud iltihabi bağırsaq xəstəliyi və mədə-bağırsaq simptomları olanlar. Mərhələ 3 klinik sınaq iştirakçılarının çoxunun əsas tibbi problemləri var idi və kəskin xəstə olmasalar da, bəzilərində ehtimal ki, xəstəlik simptomları var idi - xroniki tibbi vəziyyətlərin təbiəti belədir.

Xəstələrin peyvənd alması üçün minimum və ya maksimum yaş varmı?

Pfizer / BioNTech peyvəndi 16 və yuxarı yaş, Moderna və Johnson & Johnson peyvəndləri ≥18 yaş üçün icazəlidir. Uşaqlarda tədqiqatlar davam edir, lakin bu mərhələdə heç biri uşaqlara tətbiq edilməməlidir. Maksimum yaş məhdudiyyəti yoxdur. Covid-19-un yaşlılarda qeyri-mütənasib ağır nəticələrini nəzərə alaraq - demək olar bütün tədqiqatlar irəli yaşın ağır xəstəlik risk amili olduğunu göstərir - yaşlıların peyvəndi güclü təşviq edilməlidir.

Yalnız klinik tədqiqat nəticələrinə əsaslanan mühüm naməlum peyvəndlərin zəif yaşlı əhalidə, xüsusən çox irəli yaşda və ya baxım evində yaşayanlarda nə qədər effektivliyidir. Erkən peyvənd üçün hədəf əhali olsa da, bu yaşlı altqrup 3-cü mərhələ tədqiqatlarına daxil olmadı, çünki iştirakçılar ambulator və klinik stabil olmalı idi. Lakin peyvəndlər istifadəyə veriləndən əhaliyə əsaslanan tədqiqatlarımız, artıq baxım evi məlumatları da daxil, Covid-19 səbəbindən xəstəxanaya yatışlarda 70 yaşdan yuxarılarda əhəmiyyətli azalma göstərir. Bu ümidverici məlumatlar peyvəndli yaşlıların gənclərdən aşağı anticisim səviyyələrinə baxmayaraq əhəmiyyətli qorunma yaşadıqlarını göstərir.

Xəstələrimdə peyvənd tərəddüdünə ən yaxşı yanaşma nədir?

Peyvənd təhlükəsizliyi və effektivliyinə ictimai şübhələr çoxdan davam edir və 18-ci əsrin əvvəllərində çiçəyin ağırlığını azaltmaq üçün ilk cəhdlərə uzanır. Daha yaxın dövrdə KKK (qızılca, parotit, məxmərək) peyvəndi barədə geniş yayılmış narahatlıqlar və geri çəkilmiş məqaləyə əsaslanan autizm əlaqəsi iddiası sonrakı əhaliyə əsaslanan tədqiqatlarda daim təkzib olunsa da, bu günədək davam edir. Peyvənd əleyhinə digər arqumentlər bədənə “toksin” daxilolma qorxusu, immun sistemin yüklənməsi narahatlığı, “təbii” immunitet arzusu və hökumət, dərman sənayesi və ya hər ikisi barədə sui-qəsd nəzəriyyələridir.

Peyvənd tərəddüdünün kökləri müxtəlif olduğundan hər xəstə üçün “hamıya uyğun tək tip” yanaşma ən yaxşı deyil. Sahə mütəxəssisləri xüsusi narahatlıqları üzə çıxarmağın və qarşıdurmasız həll etməyin vacibliyini daim bildirirlər. Peyvənd və ya xəstəlik anlayışındakı boşluqları dolduran etibarlı məlumat vermək vacibdir, lakin tərəddüdü aradan qaldırmağa yetməyə bilər. Bir çox həkim özünün və həmkarlarının peyvənd və ailələrini peyvənd etdirmək qərarını paylaşır; ayrı-ayrı müşahidələrdə belə strategiya fərdi hallarda inandırıcıdır.

Xoşbəxtlikdən US-CDC ünsiyyət alət dəstində Covid-19 peyvəndi barədə aydın, xəstəyə yönələn materiallar toplayıb. Buraya sadə qrafiklər, videolar və peyvəndi dəstəkləyən sosial media paylaşımı nümunələri daxildir.

Peyvəndsiz “sürü immunitetini” gözləməyin daha yaxşı olduğunu düşünənlərə nə tövsiyə edilməlidir?

Sürü immuniteti əvəzinə peyvənd tövsiyə etməyin iki əla səbəbi var. Birincisi immunizasiyanın fərdi potensial həyati təhlükəli Covid-19-dan qorumasıdır. Diqqətli tədqiqatlar Covid-19-un qripdən daha yüksək hal ölüm göstəricisi olduğunu, irəli yaşın ağır xəstəlik üçün aparıcı risk olduğunu göstərsə də, gənclər də ağır xəstələnə bilər. Bundan əlavə xəstəxanaya yatış tələb etməyən orta ağır xəstələrin bəzilərində həftələrlə, aylarla davam edən mühüm simptomlar olur. Yorğunluq, nəfəs darlığı, ürəkdöyünmə, sinə ağrısı, diqqət çətinliyi və “beyin dumanı” yayılmış şikayətlərdir.

Şəxsin Covid-19 peyvəndini müdafiə etməyin ikinci səbəbi başqalarını qorumasıdır. Həqiqi xəstəliyi olan Covid-19 xəstələri erkən mərhələdə çox yoluxdurucudur və infeksiyanı asan ötürürlər. Əksinə peyvəndin viral ötürülmə riskini azaltması çox ehtimallıdır. Beləliklə, peyvəndin bu riski aradan qaldırdığı nəticəsinə gəlməsək də - buna görə hal sayı yüksək ikən hələ maska və sosial məsafə tövsiyə edirik - elmi sübutlar peyvəndlərin peyvəndləri azaldaraq hamımızı daha təhlükəsiz etdiyini güclü göstərir.

PEYVƏND TƏTBİQİ – İZLƏMƏ, XƏSTƏ TƏLİMATLARI

Peyvənd tətbiqində təcili hal üçün nələr olmalıdır?

Əsas məqam anafilaksiyanı idarə etmək üçün həm insan resurslarının (məsələn tibb bacıları, əczaçılar, həkimlər), həm avadanlığın olmasıdır. CDC bütün yerlərdə olmalı təcili ləvazimat və avadanlığı sadalayır (nəbz oksimetri, oksigen, IV mayelər, intubasiya dəsti, epinefrin, H1 antihistaminlər, təzyiq cihazları və stetoskoplar kimi). Əlavə olaraq ən azı 3 doza epinefrinin həmişə olmalı olduğunu bildirir.

Covid-19 simptomsuz şəxslərdən də yayıldığından peyvənd zamanı həm peyvənd edənin, həm alanın ən yaxşı infeksiya profilaktikası qaydalarına əməl etməsi vacibdir. Bunlar maska, başqaları ilə yaxın təmas müddətini minimuma endirmə və ventilyasiyası zəif qapalı yerlərdə izdihamdan çəkinmədir. CDC Covid-19 epidemiyasında immunizasiya üçün təhlükəsiz tətbiqlərə dair təlimat verir.

İlkin yan təsirlər necə idarə edilməlidir?

Asetaminofen və ibuprofen kimi ağrıkəsici və hərarətsalıcılar inyeksiya yerində ağrı, mialgiya və hərarət kimi peyvəndsonrası yan təsirləri idarə etməkdə effektivdir. Lakin CDC nəzəri olaraq peyvənd anticisim cavabını zəiflədə bildiklərinə görə bunları peyvənddən əvvəl tövsiyə etmir.

Anafilaksiya riski aşağı olsa da, peyvənd yerlərində bu potensial həyati təhlükəli reaksiyaları qiymətləndirmək və müalicə etmək strategiyaları olmalıdır.

Peyvəndsonrası əlamətlərin qarşısını almaq üçün əvvəlcədən asetaminofen və ya qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərman qəbul edilməlidirmi?

Bu dərmanlar subyektiv yan təsirləri azaltsa da, nəzəri olaraq immun cavabı zəiflədib peyvənd effektivliyini azalda bilər – buna görə peyvənddən əvvəl tövsiyə edilmir. Lakin yan təsir başlayanda qəbul faydalıdır. Hamilələr üçün asetaminofen üstün tutulur.

Peyvənddən sonra şəxsə hansı məlumatlar verilməlidir?

Adətən hər peyvənd üçün Peyvənd Məlumat Bəyanatı (Vaccine Information Statement – VIS) verilir, lakin VIS-lər hələ Covid-19 peyvəndləri üçün yoxdur. Bunların peyvəndlər rəsmi FDA təsdiqi aldıqdan sonra hazırlandığı məlumdur. Buna görə Covid-19 peyvəndi alanlara VIS əvəzinə təcili istifadə icazəsi (emercency use authorization – EUA) alınmasına dair məlumat forması verilməlidir.

Məlumat formaları aşağıdakıları əhatə etməlidir;

• Covid-19 barədə əsas məlumatlar, simptomlar və peyvənddən əvvəl səhiyyə işçisinə bildirməli olduğumuz məqamlar
• Kimlər peyvənd olunmalı və ya olunmamalıdır
• Peyvənd seriyası məlumatları
• Yayılmış yan təsirlər daxil peyvəndin potensial və məlum riskləri və faydaları
• Peyvəndin Arzuolunmaz Hadisələrinin Bildirilməsi Sisteminə (Vaccine Adverse Event Reporting System – VAERS) yan təsir bildirmə məlumatları
• EUA-nın nə olduğu və niyə verildiyinin izahı
• Covid-19 profilaktikası üçün təsdiqlənmiş bütün mövcud alternativlər
• Əlavə mənbələr

Covid-19 peyvəndi alan şəxs hamilələrdən, immun sistemi zəiflərdən, xroniki və ya kəskin xəstələrdən çəkinməlidirmi?

mRNA peyvəndlərində canlı virus yoxdur; peyvənd komponentlərinin heç biri başqasına ötürülmür. Əlavə olaraq Johnson & Johnson peyvəndlərində adenovirus insanlarda çoxalmamaq üçün dəyişdirilmişdir. Nəticədə hamilələr və ya immun sistemi zəif şəxslər kimi həssas qrupları əhatə edən insanlarla təmasa heç bir məhdudiyyət yoxdur.

“V-safe” nədir? Xəstələr qeydiyyatdan keçməlidirmi?

Covid-19 peyvəndindən sonra xəstələrin V-safe qeydiyyatı seçimi var. Bu CDC smartfon əsaslı aləti Covid-19 peyvəndindən sonra avtomatik yoxlamalar üçün təhlükəsiz onlayn saytdan yan təsirləri bildirməyə imkan verir. Ağır və ya mühüm yan təsir bildirildikdə CDC əməkdaşı ətraflı məlumat üçün bildirən şəxsə zəng edə bilər. Bu məlumatların toplanması ilə yanaşı V-safe ikinci doza barədə xatırlatmalar da göndərir.

V-safe könüllü olsa da, şəxslər qeydiyyatdan keçməlidir. 100 ildən çox müddətin ən böyük epidemiyasındayıq və peyvəndlər onu nəzarətə almaq üçün əsas strategiyalardır. Peyvənd təhlükəsizliyi barədə mümkün qədər çox məlumat toplamaq qarşıdakı həftə və aylarda çox vacibdir.

Peyvənddən sonra izlənməli və ya bildirilməli nəsə varmı? Varsa necə bildirə bilərəm?

Gözlənilən yan təsirlər xəstəxanaya və ya təcili yardıma müraciət etdirəcək qədər ağır deyilsə, bildirilməli deyil. Ən yayılmışı xüsusən peyvənddən sonra 12 – 24 saatda inyeksiya yerində ağrıdır. Peyvənd alanların təxminən %1-i ağrını ağır saydı. Yorğunluq və baş ağrısı digər nisbətən yayılmış yan təsirlərdir; yüksək hərarət az yayılır. Bunlar adətən bir neçə günə düzəlir və asetaminofenə və ya ibuprofen kimi qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmana həssasdır. Ümumilikdə ikinci dozanın yan təsirləri birincidən çoxdur və gənclərdə yaşlılardan daha yayılmışdır.

Həkimlər ağır arzuolunmaz təsirləri VAERS vasitəsilə mütləq bildirməlidir. Yan təsiri peyvəndlə əlaqəli hesab etsəniz də, etməsəniz də bu edilməlidir. FDA ağır arzuolunmaz təsiri aşağıdakılardan biri və ya bir neçəsi kimi müəyyən edir;

• Həyat itkisi
• Həyati təhlükəli arzuolunmaz hadisə
• Xəstəxanaya yatış və ya artıq xəstəxanada olanın yatış müddətinin uzanması
• Daimi və ya mühüm çatışmazlıq, yaxud normal həyat funksiyalarında mühüm pozuntu
• Anadangəlmə anomaliya və ya doğuş qüsuru
• Şəxsi təhlükəyə ata bilən və tibbi və ya cərrahi müdaxilə tələb edə bilən mühüm tibbi hadisə
• Multisistem iltihabi sindrom

Peyvəndlərin hazırlanma və klinik sınaqlardan keçmə sürətini nəzərə alaraq səhiyyə mütəxəssisləri peyvənddən sonra onunla əlaqəsi dəqiq bilinməsə belə klinik mühüm hər arzuolunmazlığın VAERS-ə bildirilməsini qəti tövsiyə edirlər. Məsələn, 75 yaşlı, ürək xəstəliyi tarixçəsi olan kişi birinci və ikinci Covid-19 dozaları arasında infarkt keçirərsə, bildirilməlidir – peyvənd səbəb olmasa belə. Bu məlumatların toplanması potensial əlaqələri müəyyən edə bilər.

Bu yeni peyvəndlərin təhlükəsizlik məlumatlarını genişləndirmək üçün problem yaşayanların V-safe üzərindən VAERS-ə problemlərini bildirməsi vacibdir.

Covid-19 peyvəndindən sonra işləyib-işləmədiyinə qərar vermək üçün hər hansı test aparılmalıdırmı?

Covid-19 peyvəndi alanlar SARS-CoV-2 spike zülalına qarşı anticisim yaradır. Lakin peyvəndsonrası seroloji test tövsiyəsi yoxdur. Bu gələcəkdə dəyişə bilər. Hazırkı anticisim testlərinin anti-spike anticismini qiymətləndirmədiyini vurğulamaq vacibdir – anticisim testinin təlimatında bu məlumat verilməlidir.

Spike anticisim cavabını görmək üçün peyvəndsonrası qan testi tövsiyəsi olmasa da, bəzi şəxslər immun sistemi zəif olduğundan, başqa səbəblərdən və ya sadəcə maraqdan test etdirir. Belə test mənfi çıxarsa, bunun açıq şəkildə immunoloji qorunma ilə əlaqəli olmadığını vurğulamaq vacibdir və bu mərhələdə təkrar peyvənd tövsiyə edilmir.

Covid-19 üçün iki doza peyvənddən sonra şəxslər üçün nələr dəyişəcək?

İkinci dozadan ən azı iki həftə sonra şəxslər qorunmuş sayılır. Bu ağır xəstəlikdən qorunduqlarından indi nələr edə biləcəklərini bilmək istəyəcəklər.

CDC iki doza alanlar üçün hansı fəaliyyətlərin kifayət qədər təhlükəsizliyi barədə aydın təlimat verir. Xüsusilə peyvəndlilər üçün aşağıdakıları kifayət qədər təhlükəsiz sayır;

• İki doza peyvənd alanlarla qapalı yerdə maskasız görüşmək
• Şəxslərdən heç biri Covid-19 xəstəliyi üçün yüksək riskli deyilsə, başqa evdən peyvəndsiz şəxslərlə (məsələn birgə yaşayan qohumları ziyarət) qapalı yerdə maskasız görüşmək.
• Simptom yoxdursa, Covid-19 xəstəsinə məruz qaldıqda test etdirməyə məcbur olmamaq (qrup şəklində yaşayan, peyvəndli və Covid-19-a məruz qalmış şəxslər 14 gün sosial məsafəyə davam etməli və simptomsuz olsa belə test etdirməlidir).

Bu uyğun və məntiqli tövsiyələr hal sayı azalarsa, əhalinin daha çoxu peyvənd olunarsa və məlumatlar peyvəndlərin başqasına infeksiya ötürülməsini güclü azaltdığını göstərməyə davam edərsə, çox güman yumşaldılacaq.

Özünü və başqalarını qorumaq üçün digər tövsiyələr dəyişməyib. Məsələn, iki doza alanlar hələ ictimai yerlərdə maska taxmalı, izdihamdan çəkinməli, səfərləri təxirə salmalı, sosial məsafəyə davam etməli və Covid-19 əlamətləri yaranarsa test etdirməlidir.

Peyvənddən sonra ağır immun çatışmazlığı olanlar – xüsusən rituksimab kimi B hüceyrə funksiyasını bloklayan müalicə alanlar – peyvəndsizlərlə təmasdan çəkinməyə davam etməlidir. Əsas səbəb peyvəndlərin immun sistemi zəiflərdə nə qədər yaxşı işləyəcəyini bilməməyimizdir.

PEYVƏNDİN İKİNCİ DOZASI

Şəxsin ikinci mRNA dozasını almasını təmin edən sistem varmı?

İlk peyvənddə şəxsə aldığı peyvənd barədə məlumat və ikinci dozanın plan tarixini ehtiva edən kart verilməlidir. İkinci doza ilk dozadan sonra tövsiyə edilən 21 günə (Pzifer/BioNTech üçün) və 28 günə (Moderna üçün) mümkün qədər yaxın planlanmalıdır. Bu tarix mümkün deyilsə, erkən verməkdənsə bir neçə gün gecikdirmək yaxşıdır. V-safe qeydiyyatı olanlar ikinci doza barədə mesaj xatırlatması alacaq.

İkinci mRNA dozası 21 və ya 28 gündən erkən verilə bilərmi?

Peyvənd edənlər ikinci doza üçün tövsiyə olunan intervaldan erkən tarix təklif etməməlidir. Lakin şəxs ikinci doza üçün 4 gün erkən gəlibsə və təkrar gəlməyəcəksə, peyvənd almamaqdansa alması yaxşıdır. Yəni ikinci doza heç verilməməkdənsə bir qədər erkən verilə bilər.

İkinci mRNA dozası 21 və ya 28 gündən sonra verilə və yenə effektiv ola bilərmi?

İlk mRNA dozasının məqsədi immun cavabı “hazırlamaq”, ikincininki “gücləndirmək”dir. Əksəriyyət ikinci dozanı vaxtında və ya yaxın tarixdə alsa da, gec alınmasının effektivliyi azaltmasına bioloji səbəb yoxdur (çox uzun interval olmamaq şərti ilə). Təcrübədə ikinci doza planlaşdırılmış tarix ötürüldükdən mümkün qədər tez verilməlidir.

21 yanvar 2021-də CDC gecikmiş doza barədə əlavə məlumat verərək dozalararası interval təlimatını yenilədi. Qurum xüsusilə tövsiyə edilən plan mümkün deyilsə, ikinci dozanın ilkindən sonra 6 həftəyədək (42 gün) planlaşdırıla biləcəyini deyir.

İkinci doza eyni mRNA peyvəndi olmalıdırmı?

İki mRNA peyvəndinin mexanizmi eyni olsa da, peyvəndlər eyni deyil və ikinci doza birinci ilə eyni olmalıdır. İkinci dozada başqa peyvəndin təhlükəsiz olmadığını və ya az effektivliyini göstərən məlumat yoxdur, lakin peyvəndlər belə hazırlanmayıb və əksər hallarda hibrid dozalama strategiyasından çəkinmək lazımdır. CDC “fövqəladə hallarda” – məsələn peyvənd edən ilk dəfə hansının vurulduğunu müəyyən edə bilmədikdə – təsdiqlənmiş hər hansı mRNA Covid-19 peyvəndinin seriyanı tamamlamaq üçün dozalar arasında ən azı 28 gün olduqda verilə biləcəyini deyir. Bu və başqa tətbiq səhvlərində görüləcək tədbirlər üçün CDC təlimatlarına baxılmalıdır.

COVID-19 və ya MÜMKÜN COVID-19 XƏSTƏSİ

Covid-19-a məruz qalan şəxs xəstəliyin qarşısını almaq üçün peyvənd olunmalıdırmı?

Hazırda aktiv hala məruz qaldığı məlum şəxsin sonrakı xəstəliyi önləmək üçün dərhal Covid-19 peyvəndi almasını dəstəkləyən məlumat yoxdur. Covid-19 inkubasiyası təxminən 5 gün olduğundan peyvəndin infeksiyanı əngəlləyəcək qədər sürətli immun cavab yaratması ehtimalı azdır. Nəticədə Covid-19-a məruz qalanlar peyvənddən əvvəl 10 günlük karantini bitirməlidir. PCR mənfi olduqdan sonra bu müddət 7 günə enə bilər (test məruzqalmadan sonrakı 5-ci gün və ya daha sonra edilməlidir).

Başqa xəstəliklərin bəzi peyvəndləri (xüsusən suçiçəyi) məruzqalmadan sonra infeksiyanı önləməkdə effektivdir; bunun Covid-19 peyvəndinə gələcək tövsiyə olması mümkündür, lakin hazırda belə deyil.

Covid-19-u keçirmiş şəxslər peyvənd olunmalıdırmı?

Bəli, Covid-19 peyvəndi almalıdırlar. Klinik sınaqlarda bəzilərinin əvvəl SARS-CoV-2 infeksiyası keçirdiyinə sübut var idi (anticisim testləri müsbət) və həmin qrupda peyvəndlər təhlükəsiz və effektiv idi.

Covid-19-dan sonra təkrar infeksiya ilk 90 gündə nadir olduğundan bəziləri peyvəndi bu qədər gecikdirə bilər – lakin erkən istəyərlərsə əks-göstəriş (müalicənin uyğun olmaması) yoxdur. Lakin monoklonal anticisim və ya immun plazma alanlar bu qədər gözləməlidir. Bunlar peyvəndi təsirsiz edə bilər. Buna görə müalicədən sonra 90 gün peyvəndi təxirə salmalıdırlar.

Tədqiqatçılar əvvəl Covid-19 keçirib mRNA peyvəndi ilə immunlaşanların digərlərinin ilk peyvəndinə nisbətən daha aydın anticisim cavabı olduğunu bildirdi. Bu cavab qazanılmış təbii immunitetin “hazırlama”, ilk peyvəndin isə sahibin SARS-CoV-2 cavabı üçün “gücləndirmə” olduğunu göstərir. Belə model ikinci dozaya ehtiyac olmaya biləcəyini göstərsə də, bütün immunoloqlar razı deyil. Hazırda ikinci mRNA dozası hələ tövsiyə edilir.

İlk mRNA dozasını alan şəxs az sonra Covid-19 olarsa, planlı ikinci doza yenə verilməlidirmi?

Peyvənd ilk dozadan 10 – 14 gün sonra qoruyucu immunitet yaratmağa başlayır. Nəticədə bəzilərinin ilk dozadan az sonra Covid-19 olması təəccüblü deyil. Təbii ki, bu şəxslər əvvəl planlaşdırılmış ikinci dozanı almalı olduqlarını düşünürlər.

Mövcud tövsiyə infeksiyalıların kəskin xəstəlikdən sağalanadək gözləməsi və karantin müddətini bitirməsidir. Bu tövsiyələr Covid-19-u həm ilk dozadan əvvəl, həm sonra inkişaf etdirənlərə aiddir.

Covid-19 üçün anticisim müalicəsi, immun plazma və ya hər ikisini alan xəstə peyvənd olunmalıdırmı?

Dərhal deyil, müalicə sonunda bəli. Covid-19 üçün monoklonal anticisim və immun plazma müalicəsi peyvəndin yaradacağı immun cavaba müdaxilə edərək müalicələrin təsirini azaldır. Buna görə peyvənd planını 90 gün təxirə salmaq tövsiyə olunur.

Peyvəndlər şəxsin qiymətləndirilməsinə və mümkün Covid-19 diaqnostik testinə necə təsir edir?

Covid-19 peyvəndləri xəstəliyin PCR və ya antigen testlərinin nəticələrinə təsir etməyəcək. Peyvəndlər spike zülalına yönələn SARS-CoV-2 anticisimləri yaradır. Bəzi mövcud seroloji testlər bu anticismə baxır; digərləri yox.

Həkimlər iki dozadan sonra yaranmış Covid-19 halını yerli səhiyyə nazirliyinə bildirməlidir.

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR

• Covid-19 Dünya və Türkiyə aktual statistikalar
• Koronavirus haqqında son xəbərlər və elmi yeniliklər

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin