Tibbdə yeni dövr başlayır: mRNA vaksinləri!

Heç kim mRNA texnologiyasının yeni koronavirusa qarşı işə yarayıb-yaramayacağını bilmirdi – lakin işə yarayır! Bu, elm üçün fövqəladə andır.

mRNA nədir?

Son bir neçə ay ictimaiyyətə bir neçə elmi termin öyrətdi. R0-ı (virusun çoxalma sayı) və PCR-ı (polimeraza zəncir reaksiyası test üsulu) anlamaq məcburiyyətində qaldıq. İndi isə mRNA.

Bu son termin iki yeni mRNA vaksininin koronavirusa qarşı əla nəticə verməsi səbəbindən son vaxtlar xəbərlərdə geniş yer alır. Əgər ilkin səviyyədə biologiya bilikləriniz varsa, mRNA-nın “məlumatçı ribonuklein turşusu” mənasına gəlməsi sizə tanış olacaq, lakin belə bilikləriniz yoxdursa, xalq arasında işlədilən qarşılığı mövcud deyil.

Hətta vaksin tədqiqatı sahəsində belə, cəmi 10 il əvvəl insanlara mRNA inyeksiya edərək onları infeksiyalardan qoruya biləcəyinizi desəydiniz, təəccüblü baxışlarla qarşılaşardınız.

Əslində mRNA canlı hüceyrələrin DNA-dakı gen ardıcıllıqlarını bütün əsas strukturların tikinti blokları olan zülallara çevirmək üçün istifadə etdiyi molekuldur. DNA-nın bir hissəsi mRNA-nın bir hissəsinə köçürülür (transkripsiya) və bu, zülal sintezi üçün hüceyrə mexanizmləri tərəfindən oxunur.

mRNA vaksini nə deməkdir?

mRNA vaksinində virusa aid zülalları istehsal etdirəcək mRNA əzələyə inyeksiya edilir, sonra öz hüceyrələrimiz onu oxuyur və virus zülalını sintez edir. İmmun sistemi bu zülala qarşı sanki virusa yoluxmuşuq kimi cavab yaradır; lakin bu zülallar özbaşına xəstəliyə səbəb ola bilməz. Ümid edirik ki, bu, bir müddət davam edən qoruyucu cavab yaradır.

O qədər gözəl və sadədir ki, az qala elmi fantastikadır. Lakin ötən həftə bunun doğru olduğunu öyrəndik. Əvvəlcə Petri qabında hüceyrə kulturasında aparılmış müşahidələrin real həyata çevrilməsi fövqəladə hadisədir.

İki yeni mRNA əsaslı COVID-19 vaksini

Həmçinin faza-3 klinik sınaq nəticələrini açıqlayan ilk iki COVID-19 vaksininin mRNA əsaslı olması tam təəccüblü deyil.

Bu texnologiya üzərində işləyən şirkətlər SARS-CoV-2-nin genetik kodu öyrənilən kimi (çinlilər tərəfindən yanvar 2020-də yayımlandı) virusun mRNA-sını istehsal etməyə başlaya bildikləri üçün ilk maneəni artıq aşmışdılar. Ənənəvi vaksinlərin hazırlanması daha çox vaxt alır.

Aşağıda Moderna-nın mRNA vaksininin hazırlanma prosesi və təsir mexanizmini görmək olar.

Bu yeni vaksinlərin təsiredici nəticələrinin hazırda hazırlanmaqda olan digər vaksinlərin təsirlərini kölgədə qoyması mümkündür. Bu, alternativ yanaşmaların nə qədər təsirli olacağından və nəticələrin nə qədər sürətli və intensiv gəlməyə başlayacağından asılıdır.

Bu yanaşma gələcəkdə bütün vaksinlər üçün istifadə edilə bilərmi?

Lakin bundan əlavə, mRNA-nın gələcəkdə bütün vaksinləri təmsil edib-etməyəcəyi sualı var. Əgər bir koronavirus mRNA ilə bu qədər yaxşı və sürətlə hazırlana bilirsə, niyə bu yanaşma ümumi şəkildə istifadə edilməsin? Qısaca: mRNA bundan sonrakı vaksinlər üçün standart platforma olacaqmı? Bu, xəstəliklərin qarşısının alınmasında böyük dönüş nöqtəsi olardı.

Bunun baş verib-verməyəcəyini gözləyib görəcəyik. Ortaya çıxdıqda nəticələrin bütün təfərrüatlarının başlıqları təsdiqlədiyini fərz etsək belə, yalnız zamanın göstərəcəyi məqamlar var. Xüsusilə ən böyük risk altında olan insanlarda qorunma nə qədər davam edəcək? Bu vaksinlərin təsiri yalnız qəbul edənlərin virusa məruz qaldıqda xəstələnməsinin qarşısını almağa deyil, həm də ümumiyyətlə yoluxmalarını tam önləməyə – yaxud virusun başqalarına ötürülməsini azaltmağa kifayət edirmi?

İstənilən digər yeni vaksin texnologiyasını qiymətləndirdiyimiz əsas meyar təhlükəsizlikdir. Xəstə insanları müalicə etmək üçün verilən dərmanlardan fərqli olaraq, vaksinlər hər kəsə təqdim edilir. Yan təsirlər yalnız olduqca yüngül və qısamüddətli olduqda dözülə bilər – insanların çoxu bir-iki gün qolun yuxarı hissəsində yüngül kəskin ağrını və özünü əhvalsız hiss etməyi qəbul edər, lakin hər kəs etməyə bilər. Vaksinlər ilk növbədə ciddi xəstəliyə səbəb olmamalıdır, yaxud çox nadir və eyni zamanda sürətlə aradan qalxan vəziyyət yarada bilər.

Görünüşə görə mRNA təhlükəsiz olmalıdır. Axı bədənimizdəki bütün hüceyrələrdə daim bol miqdarda mövcuddur. Həmçinin çox kövrək molekuldur. Çox asan parçalanır və bunun üçün nəzərdə tutulmuş, hər yerdə rast gəlinən zülallar tərəfindən sürətlə dağıdılır. Laboratoriyada mRNA ilə işləmək kabusdur, çünki daim yox olur. Buna əsasən, inyeksiyadan sonra bədəndə çox uzun müddət qalmamalıdır.

mRNA-nın genetik material olması bəzi genetik yan təsirlərin mövcudluğunu düşünməyə səbəb ola bilər. Lakin insan hüceyrələrində DNA müntəzəm olaraq RNA-ya köçürülsə də, bunun əksi baş vermir – RNA onu yenidən DNA-ya çevirə və genlərimizi dəyişə bilməz. (Əslində RNA-dan DNA hazırlamaq – bu vəziyyət “əks transkriptaza” adlandırılır – HIV virusu kimi müəyyən virus növünün edə bildiyi bir şeydir.) Nəhayət, vaksinlərin təhlükəsizliyinə inam təcrübədən yaranır və mRNA üçün də eyni olacaq. Ümidverici məqam onun hazırkı tədqiqatlarda on minlərlə iştirakçıda təhlükəsiz sınaqdan keçirilməsidir. Qısa müddətdə bunlar milyonlar olacaq və – gözlənilməz problemlərin müşahidə olunmadığını fərz etsək – etibar hissi artacaq.

Gələcək vaksinlər üçün mRNA texnikası

mRNA bundan sonra yeni vaksinlərin hazırlanması üçün üstünlük verilən yol olsa da, olmasa da, pandemiya miqyasındakı qlobal fəlakətin yenilikləri daha sürətlə təşviq etdiyi aydındır. Bu, yalnız adətən daha böyük şübhə ilə nəzərdən keçirilə biləcək həllərə malik olanlara ayrılan maliyyə və bütün resursların nəticəsi deyil; həm də ortaq məqsəd verildikdə və şərait bir araya gətirildikdə insanların əldə edə bildiyi diqqətəlayiq nailiyyətlərdən qaynaqlanır. Fərdi qəhrəmanları və liderləri önə çıxarmağı sevsək də, mRNA vaksinləri kimi elmi inkişaflar həmişə müxtəlif bacarıq və keçmişə malik çoxsaylı insanların birgə səylərinin məhsuludur. Vaksinlərin klinikaya gətirilməsi həmçinin çox sayda cəsur və fədakar könüllünün klinik sınaqlarda iştirakını tələb edir.

Nəticə

Bir addım geri çəkildikdə bir həqiqət nəzərə çarpır. Noyabrın əvvəlində hər hansı vaksinin bu qorxunc xəstəliyin öhdəsindən gəlməyimizə kömək edib-etməyəcəyini hələ bilmirdik. Ayın sonuna yaxınlaşdıqca bunu edə biləcəklərinə əmin olduq. Bununla mRNA vaksinləri tarix kitablarına keçir və bu, özlüyündə heyrət doğuran hadisədir. İnsanın praktik zəkası, ixtiraçılığı və davamlı zəhməti nəhayət bu fəlakətdən çıxış yolunda olduğumuz mənasına gəlir.

*

ƏLAQƏLİ MÖVZULAR

• Covid-19 Dünya və Türkiyə üzrə aktual statistika
• Koronavirus haqqında son xəbərlər və elmi inkişaflar