კვებისა და ვარჯიშის გზამკვლევი კიბოს მკურნალობის შემდეგ

მსოფლიოში კიბო არათანაბრად გვხვდება, რადგან მის გავრცელებაზე გავლენას ახდენს რასა, ეთნიკური წარმომავლობა, სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა და გეოგრაფიული მდებარეობა. თუმცა ჩვენს ქვეყანაში, აშშ-სა და სხვა განვითარებულ ქვეყნებში იგი სიკვდილიანობის მეორე მიზეზია. მიუხედავად ამისა, აშშ-ის სტატისტიკის მიხედვით, ბოლო 30 წლის განმავლობაში კიბოთი გარდაცვლილთა რაოდენობა დაახლოებით 32%-ით შემცირდა. კიბოს მსოფლიო სტატისტიკა 2020-ის მიხედვით კი, მთელ მსოფლიოში კიბოს მკურნალობადასრულებული ადამიანების რაოდენობა, რომლებიც სიცოცხლეს აგრძელებენ, 50 მილიონს აღემატება.

ფაქტორები, რომლებიც კიბოს მკურნალობის უკეთეს შედეგებს განაპირობებს

მთელი რიგი ფაქტორები ხელს უწყობს ადამიანების მიერ კიბოს დაძლევას:

• მოსახლეობის დაბერება
• ადრეული დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის შესაძლებლობის მომცემი კიბოს სკრინინგის უახლესი მიღწევები
• იმუნოთერაპიის მსგავსი უფრო ეფექტიანი და მიზანმიმართული მკურნალობის ვარიანტების შემუშავება

ამასთან, კიბოს რისკის გამზრდელი ფაქტორები, მაგალითად მოწევა და სიმსუქნე, კიბოთი სიკვდილიანობაზეც მოქმედებს. დაკვირვებით და ლაბორატორიულ კვლევებზე დაფუძნებული მტკიცებულებების მიხედვით, მიიჩნევა, რომ ისეთი პრევენცირებადი ფაქტორები, როგორებიცაა ფიზიკური აქტივობა, კვება და ალკოჰოლის მოხმარება, შეიძლება გავლენას ახდენდეს კიბოს რეციდივზე (განმეორებაზე) და საერთო გადარჩენაზე.

დაკვირვებითი კვლევების მონაცემების მიხედვით, მაგალითად, კიბოს ახალი შემთხვევების 27%-ს პროსტატის კიბოს დიაგნოზის მქონე მამაკაცები შეადგენენ, ხოლო 31%-ს – ძუძუს კიბოს დიაგნოზის მქონე ქალები. ორივე ტიპის კიბოს დროს 5-წლიანი გადარჩენის მაჩვენებლები მაღალია. ამიტომ ბოლო პერიოდში ყურადღება გამახვილდა გავრცელებული და მაღალი გადარჩენის მქონე კიბოების დროს პრევენცირებად ფაქტორებს, რეციდივის ალბათობასა და გადარჩენას შორის კავშირზე. თუმცა ნაკლებად გავრცელებული და დაბალი გადარჩენის მაჩვენებლის მქონე კიბოებისთვის მსგავსი კვლევები შეზღუდულია.

ცხოვრების გზამკვლევი კიბოს მქონე პაციენტებისთვის

ამერიკის კიბოს საზოგადოება (AKD) ამზადებს გზამკვლევებს კიბოს მკურნალობის პროცესში მყოფი ან კიბოგადატანილი პირების, მათი ოჯახებისა და ჯანდაცვის მომსახურების მიმწოდებლებისთვის:

• 2006 წელს გამოქვეყნებული პირველი გზამკვლევი იმავე მიზანს ემსახურებოდა და იმ დროის სამეცნიერო ცოდნის საფუძველზე მომზადდა.
• 2012 წელს გამოქვეყნდა მეორე გზამკვლევი, რომელშიც უფრო ფართო სამეცნიერო მტკიცებულებების საფუძველზე კიბოს ტიპებზე ორიენტირებული, უფრო კონკრეტული რეკომენდაციები იყო მოცემული.
• ახლახან გამოქვეყნებული მესამე გზამკვლევი, წინა გამოცემებისგან განსხვავებით, კიბოს რეციდივის შემცირებისა და გადარჩენის გაუმჯობესებისკენ მიმართულ, მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ და კიბოს ტიპების მიხედვით სპეციფიკურ რეკომენდაციებს შეიცავს ანთროპომეტრიული პარამეტრების, ფიზიკური აქტივობის, კვებისა და ალკოჰოლის მოხმარების შესახებ.

კიბოს მკურნალობის პროცესში მყოფი და კიბოგადატანილი მრავალი ადამიანი კვებისა და ვარჯიშის რეკომენდაციების შესრულებისას გარემოსთან დაკავშირებულ, სოციალურ და სტრუქტურულ ბარიერებს აწყდება. ერთ-ერთი მთავარი დაბრკოლებაა მკურნალობისა და მოვლის უთანასწორობა: საკვების ბაზრის მიმართ უნდობლობა, ჯანსაღ საკვებზე წვდომა და ფიზიკურად აქტიურობის შეუძლებლობა. გარდა ამისა, ასეთი პრობლემების უმრავლესობა სხვადასხვა რასისა და ეთნიკური წარმომავლობის ადამიანებზე არათანაბრად მოქმედებს.

AKD-ის ახალი გზამკვლევი შეიცავს კვებისა და ფიზიკური აქტივობის რეკომენდაციებს კიბოს პრევენციისთვის, მკურნალობის პროცესში მყოფი და კიბოგადატანილი პირებისთვის. გზამკვლევი სამეცნიერო მტკიცებულებებზეა დაფუძნებული და განიხილავს კიბოსთან დაკავშირებულ ჯანმრთელობის მრავალ შედეგს, მათ შორის შფოთვას, დეპრესიას, დაღლილობას, ჯანმრთელობასთან დაკავშირებულ ცხოვრების ხარისხს, ლიმფედემას, ძვლების ჯანმრთელობასა და ძილს.

ზოგადი რეკომენდაციები კვებისა და ვარჯიშის შესახებ

მნიშვნელოვანია ჯანსაღი წონის მიღწევა და შენარჩუნება, რადგან ამან შეიძლება მკურნალობის ამტანობა გააუმჯობესოს. ამიტომ კიბოს მქონე პაციენტებმა ხანგრძლივი მკურნალობის დროს ყურადღება უნდა მიაქციონ კვებასა და ფიზიკურ აქტივობას. ასევე, მკურნალობის შემდეგ კიბოგადატანილმა პირებმა კვების შესახებ ჯანდაცვის სპეციალისტებს უნდა მიმართონ. არსებობს კვლევები, რომლებიც აჩვენებს, რომ ფიზიკურად აქტიური ცხოვრების წესი, ჯანსაღი კვება და სიმსუქნის თავიდან აცილება კიბოს მკურნალობის შემდეგ ხანგრძლივ გადარჩენას აუმჯობესებს. კვებისა და ვარჯიშის შესახებ მიმოხილვებში ცხიმის დაგროვება, ფიზიკური აქტივობა, კვება და ალკოჰოლი დაკავშირებული აღმოჩნდა კიბოგადატანილ პირებში რეციდივისა და სიკვდილიანობის მაჩვენებლებთან.

• დაკავშირებული თემა: როგორ იწვევს სიმსუქნე კიბოს?

მნიშვნელოვანია აღვნიშნოთ, რომ კიბოგადატანილი პირები კარდიოვასკულური დაავადების (KVH), დიაბეტისა და ოსტეოპოროზის (ძვლის გამოფიტვის) ჩათვლით, სხვა ქრონიკული დაავადებების რისკის ქვეშ არიან. ასევე არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ კიბოს ზოგიერთი მკურნალობა ქრონიკული დაავადებების რისკს ზრდის.

მსხვილმა ორგანიზაციებმა, მაგალითად კვებისა და დიეტოლოგიის აკადემიამ და ენტერალური და პარენტერალური კვების ევროპულმა საზოგადოებამ, გამოაქვეყნეს გზამკვლევები კვებისა და ვარჯიშის გეგმებით, რომლებიც პაციენტებისთვის კიბოს მკურნალობის დროს ან უშუალოდ მის შემდეგ არის რეკომენდებული.

ნეოადიუვანტური და ადიუვანტური მკურნალობის ჩათვლით, ამბულატორიულად ნამკურნალები პირებისთვის ოპტიმალური მოვლის უზრუნველსაყოფად რეკომენდაციები ასეთია:

• არასრულფასოვანი კვების რისკის ქვეშ მყოფი პირი დიეტოლოგმა უნდა შეაფასოს და კვების ინდივიდუალური პროგრამა შეუდგინოს. პროგრამა მულტიდისციპლინური მოვლის გეგმის ნაწილი უნდა იყოს და რეგულარულად კონტროლდებოდეს.
• უნდა გამოვლინდეს და მართვას დაექვემდებაროს სიმსივნე ან კვებაზე უარყოფითად მოქმედი სიმპტომები.
• თუ ყოველდღიურად ადამიანის სხეულის წონაზე 1 g ცილა არ მოდის, პერორალური საკვები დანამატი.
• თუ არასრულფასოვანი კვება გრძელდება, შესაძლებელია ენტერალური კვების ზონდზე გადასვლა. თუ ეს უკუნაჩვენებია, შეიძლება პარენტერალური კვებითი მხარდაჭერის განხილვა.

აშშ-ის კიბოს ეროვნულმა ყოვლისმომცველმა ქსელმა (UKKA) და ამერიკის კლინიკური ონკოლოგიის საზოგადოებამ (ASCO) ასევე ახლახან წარადგინეს კვებისა და ვარჯიშის რეკომენდაციები კიბოგადატანილი პირებისა და კლინიცისტებისთვის:

• უზრუნველყოფილი უნდა იყოს საკმარისი მაკრო- და მიკროსაკვები ნივთიერებები როგორც ცხოველური, ისე მცენარეული წყაროებიდან
• კიბოს მკურნალობის დროს ან მის დასრულების შემდეგ ყურადღება უნდა მიექცეს საკვები დანამატების გადაჭარბებულ და არასწორ გამოყენებას
• საკვებით გადამდები დაავადებების პრევენციისთვის დაცული უნდა იყოს სურსათის უვნებლობის წესები
• ადამიანი შეძლებისდაგვარად ფიზიკურად აქტიური უნდა იყოს

ამ საკითხების შესახებ გამოქვეყნებულ ანგარიშში „2018 წლის გლობალური მიმოხილვა“ აღნიშნულია, რომ ყველა ამ რეკომენდაციის შესრულება საზიანო არ არის, თუ პირადმა ექიმმა საპირისპირო არ ურჩია. ზოგადად, რეკომენდაციები მოიცავს ჯანსაღ წონას, ფიზიკურ აქტივობას, ჯანსაღ კვებასა და ალკოჰოლის მოხმარებისგან თავის შეკავებას. ამასთან, AKD-ის გზამკვლევი ხაზს უსვამს ბოსტნეულით, ხილით, მთლიანი მარცვლეულითა და პარკოსნებით მდიდარ კვებას, რომელშიც შეზღუდულია წითელი და გადამუშავებული ხორცი, რაფინირებული მარცვლეული და შაქრიანი სასმელები.

აღმოჩნდა, რომ დიაგნოზამდე მაღალი ფიზიკური აქტივობის მქონე პირებში ძუძუს კიბოს რისკი 18%-ით დაბალი იყო. დიაგნოზის შემდეგ მაღალი ფიზიკური აქტივობაც დაკავშირებული იყო ძუძუს, კოლორექტალური და პროსტატის კიბოს შემცირებასთან. სხვა ტიპის კიბოსთვის (თირკმლის, ფილტვის, საყლაპავის, ჰოჯკინის ლიმფომის, ბავშვთა კიბოსა და ავთვისებიანი გლიომისთვის) მონაცემები შეზღუდულია.

რეკომენდაციები ვარჯიშის შესახებ

როგორც უკვე აღინიშნა, არსებობს მტკიცებულებები, რომ კიბოს მკურნალობის დროს ვარჯიში ცხოვრების ხარისხის სხვადასხვა ასპექტის მართვისთვის სასარგებლოა. კიბოს ტიპისა და მკურნალობის მიხედვით, შფოთვის, დეპრესიისა და ლიმფედემის მსგავსი გვერდითი მოვლენების მართვაში ვარჯიშის სასარგებლო გავლენა დადასტურებულია, თუმცა სხვა გვერდითი მოვლენების მართვისთვის დამატებითი მტკიცებულებების მომცემი კვლევებია საჭირო.

ამ კონტექსტში ფიზიკური აქტივობის რეკომენდაციები მოიცავს აერობულ ვარჯიშს, წინააღმდეგობის ვარჯიშებს ან ორივეს კომბინაციას. მკურნალობის პროცესში ვარჯიში მკურნალობის ამტანობასაც გააუმჯობესებს. მნიშვნელოვანია, რომ კიბოს მქონე პაციენტებმა შესაფერისი სავარჯიშო პროგრამის შესარჩევად სამედიცინო მხარდაჭერა მიიღონ. ასეთი მხარდაჭერა უზრუნველყოფს უსაფრთხო და ეფექტიანი ფიტნესპროგრამების შექმნას კონკრეტულ კიბოს ტიპებთან ან მკურნალობასთან დაკავშირებული პრობლემების ინდივიდუალურად შესამსუბუქებლად, მაგალითად ძუძუს კიბოსთან დაკავშირებული ლიმფედემის დროს.

რეკომენდაციები კვების შესახებ

კიბოს დიაგნოზისა და შემდგომი მკურნალობის გვერდითი მოვლენების გამო არასაკმარისი კვება გავრცელებული პრობლემაა და ხშირად დაავადების კლინიკურ მიმდინარეობაზე უარყოფითად მოქმედებს. კიბოსთან დაკავშირებული კვების საკითხებზე მომუშავე დიეტოლოგთან ერთად შედგენილი გეგმა ამ მდგომარეობის მართვას ხელს შეუწყობს. კვების გეგმა, როგორც წესი, მოიცავს კვებითი მდგომარეობის სკრინინგს, კვებაზე ორიენტირებულ ფიზიკურ შეფასებას, სამედიცინო კვებითი თერაპიის ჩარევებსა და შემდგომ მონიტორინგს.

კვებისა და ვარჯიშის რეკომენდაციები კიბოს ტიპების მიხედვით

ძუძუს კიბო

შეერთებულ შტატებში ძუძუს კიბო ქალებში კიბოს ყველაზე გავრცელებული ტიპია, კიბოსთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის მიზეზებს შორის კი მეორე ადგილზეა. ვარაუდობდნენ, რომ 2022 წელს ძუძუს კიბოს დიაგნოზს 287850 ქალს დაუსვამდნენ და ამ დაავადებით 43250 ადამიანი გარდაიცვლებოდა.

არსებობს მტკიცებულებები, რომ ძუძუს კიბოს მქონე ქალებში ფიზიკურად აქტიური ცხოვრების წესი და ბოჭკოთი მდიდარი, სოიის შემცველი და დაბალცხიმიანი საკვები უკეთეს გადარჩენას უკავშირდება. ამასთან, ძუძუს კიბოს მქონე ქალებში ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ სიმსუქნე (სხეულის მასის ინდექსი (VKİ) ≥30 kg/m²) დიაგნოზამდე, მკურნალობის დროს და მის შემდეგ იწვევს რეციდივის, ცუდი პროგნოზისა და სიკვდილიანობის მაჩვენებლების ზრდას.

ძუძუს კიბო და კვება

კვლევებმა აჩვენა, რომ ძუძუს კიბოს მქონე ქალებს, რომელთა VKİ ≥30 kg/m² იყო, რეციდივისა და სიკვდილიანობის უფრო მაღალი მაჩვენებლები ჰქონდათ, ვიდრე ქალებს VKİ-ის 18,5 – 24,9 kg/m² მაჩვენებლით. თუმცა სხვა კვლევაში ძუძუს კიბოს მქონე ქალებში, რომელთა VKİ ≥25 kg/m² იყო, დიაგნოზის შემდგომ სიკვდილიანობის შედარებისას მნიშვნელოვანი შედეგი ვერ მიიღეს. მიუხედავად ამისა, სიმსუქნე სიკვდილიანობის მაჩვენებლის ზრდასთან დაკავშირებული იყო მხოლოდ იმ კიბოგადატანილ ქალებში, რომლებსაც ციკლოფოსფამიდით, დოქსორუბიცინითა და 5-ფლუორურაცილით მკურნალობდნენ.

თუმცა ჯერ გაურკვეველია, როგორ მოქმედებს ძუძუს კიბოს მქონე ქალებზე ისეთი მაჩვენებლები, როგორიცაა სხეულში ცხიმის განაწილება (მაგალითად წელისა და თეძოს თანაფარდობა და წელის გარშემოწერილობა) და სხეულის კომპოზიცია (მაგალითად სხეულის ცხიმისა და კუნთის პროცენტული წილი და ცხიმოვანი მასის ინდექსი). ზრდასრულ ასაკში წონის მატება ძუძუს კიბოს რისკს უკავშირდება, თუმცა დიაგნოზამდე წონის მატებასაც აქვს თუ არა მსგავსი კავშირი, ბოლომდე გარკვეული არ არის. ზოგიერთი კვლევა ასეთი კავშირის არსებობას აჩვენებს. ამასთან, დიაგნოზის შემდეგ განზრახ წონის კლების შესახებ მტკიცებულებებიც შეზღუდულია. მაგალითად, ესტროგენის რეცეპტორ-დადებითი (ER+) ძუძუს კიბოს გადატანის შემდეგ ჩატარებულ მიმოხილვაში, წონამომატებულ პირებში რეციდივი 24%-ით გაიზარდა, წონის კლება კი რეციდივის რისკს ამცირებდა. ამ კვლევის საპირისპიროდ, არსებობს კვლევები, რომელთა მიხედვითაც ძუძუს კიბოს მკურნალობის შემდეგ წონის კლება სიკვდილიანობის მაჩვენებელს ზრდის.

ძუძუს კიბო და ვარჯიში

ACSM-ის (American College of Sports Medicine – ამერიკის სპორტული მედიცინის კოლეჯი) 2019 წლის ანგარიშის მიხედვით, დიაგნოზამდე შეფასებული ფიზიკური აქტივობა ძუძუს კიბოთი და ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის რისკს ამცირებს. ამ შედეგს მხარს უჭერს ფრიდენრაიხისა და კოლეგების უფრო ახალი მეტაანალიზი. კვლევაში, VKİ-ისგან დამოუკიდებლად, ფიზიკური აქტივობა ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის რისკს ამცირებდა პოსტმენოპაუზურ ძუძუს კიბოს მქონე პაციენტებში, თუმცა ეს პრემენოპაუზურ პაციენტებზე არ ვრცელდებოდა. მტკიცებულებები ასევე მიუთითებს უკუპროპორციულ დოზა–პასუხის კავშირზე ფიზიკურ აქტივობასა და ძუძუს კიბოთი თუ ყველა მიზეზით სიკვდილიანობას შორის. კერძოდ, საშუალო ან უფრო მაღალი ინტენსივობის სავარჯიშო პროგრამის შესრულება ამ რისკებს უფრო მეტად ამცირებს.

ამასთან, ეფექტიანობის გასაზრდელად ყურადღება უფრო ინტენსიურ ფიზიკურ აქტივობაზე გამახვილდა; დოზისგან დამოუკიდებლად, როგორც დასვენებისას შესრულებული აქტივობა (მაგალითად სიარული, სირბილი და სხვ.), ისე ფიზიკური აქტივობის საერთო დონე (დასვენება, გადაადგილება, სამუშაო, სახლის საქმეები) ძუძუს კიბოთი და ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის რისკის შემცირებას უკავშირდებოდა.

დიაგნოზის შემდეგ ფიზიკური აქტივობა პრემენოპაუზურ და პოსტმენოპაუზურ ქალებში ძუძუს კიბოთი და ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის რისკს ამცირებს.

სპეისა და კოლეგების კვლევაში, რომელიც დასვენების დროს ვარჯიშსა და სიკვდილიანობის მაჩვენებლებს შორის კავშირს შეისწავლიდა, ძუძუს კიბოგადატანილ ქალებში ინტენსიური სავარჯიშო პროგრამის შესრულება ნაკლები დატვირთვის პროგრამასთან შედარებით ძუძუს კიბოთი სიკვდილიანობის 40%-ით და ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის 42%-ით დაბალ მაჩვენებელს უკავშირდებოდა.

გარდა ამისა, მორიშიტასა და კოლეგების კვლევაში ნაჩვენები იყო, რომ ფიზიკური აქტივობის ჩარევები (აერობული, წინააღმდეგობის ან კომბინირებული ვარჯიში) ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის რისკს 24%-ით ამცირებდა. იმავე კვლევაში რეციდივის რისკის 48%-ით შემცირებაც იყო აღწერილი.

ერთ კვლევაში, რომელმაც რამდენიმე კვლევის შედეგები გააერთიანა, ძუძუს კიბოგადატანილ ქალებში ფიზიკური აქტივობის დონე და სიკვდილიანობის მაჩვენებლები შეისწავლეს. ზოგადად, დიაგნოზის შემდეგ აქტივობის დონესა და სიკვდილიანობას შორის უკუპროპორციული დოზა–პასუხის კავშირი არსებობდა. კვირაში დაახლოებით 10 მეტაბოლურ ეკვივალენტ-საათამდე (MET) ფიზიკური აქტივობა კიბოთი და ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის რისკის მკვეთრ შემცირებას უკავშირდებოდა. აქტივობის ეს დონე მოიცავდა რეკომენდაციებს კვირაში 150 წუთი საშუალო ან 75 წუთი მაღალი ინტენსივობის ვარჯიშის შესახებ. კვლევა მხარს უჭერს ვარჯიშის რეკომენდაციების შესრულების სარგებელს: მათი დაცვა ძუძუს კიბოთი სიკვდილიანობის რისკს 21%-ით, ხოლო ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის რისკს 28%-ით ამცირებდა. ამასთან, კვლევაში რეკომენდებული იყო, რომ ძუძუს კიბოს მქონე პაციენტებისთვის აქტივობის მოცულობა და ინტენსივობა მოქმედ რეკომენდაციებზე (კვირაში 150 წუთი საშუალო–მაღალი ინტენსივობის აქტივობაზე) მეტი ყოფილიყო და საშუალო ინტენსივობის ვარჯიში კვირაში 300 წუთამდე გაზრდილიყო.

სხვა მეტაანალიზში ვანგმა და კოლეგებმა აღნიშნეს, რომ მცირე მოცულობის ვარჯიშმაც კი შეიძლება სიკვდილიანობის რისკი შეამციროს ვარჯიშის არშესრულებასთან შედარებით.

განსაკუთრებით აღსანიშნავია ლისა და კოლეგების 2 კვლევა, რომელთა მიხედვითაც დიაგნოზამდე პერიოდიდან დიაგნოზის შემდგომ პერიოდამდე ფიზიკური აქტივობის შემცირება ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის რისკს 236%-ით ზრდიდა.

ზოგადად, აღმოჩნდა, რომ დიაგნოზამდე და მის შემდეგ როგორც დასვენებისას შესრულებული, ისე საერთო ფიზიკური აქტივობა კიბოთი და ყველა მიზეზით სიკვდილიანობისგან მუდმივ დაცვას უზრუნველყოფდა. თუმცა სახლის საქმეების, გადაადგილებისა და სამუშაოს დროს შესრულებული ვარჯიში ცალ-ცალკე არ შეუსწავლიათ, ამიტომ საერთო დასკვნა არ არსებობს. ასევე ვერ ხერხდება მკაფიო რეკომენდაციების გაცემა იმ აქტივობის სფეროების შესახებ, რომლებსაც დოზა–პასუხის ანალიზში გამოვლენილ, კვირაში 10 MET-საათის (დაახლოებით კვირაში 3 საათი სიარულის) დოზაში წვლილის შეტანა შეუძლია.

ფიზიკური აქტივობის გარდა, არსებობს კვლევები სედენტარული (უმოძრაო) ცხოვრების წესის გავლენის შესახებ ჯანმრთელობაზე. სუეინისა და კოლეგების კვლევაში, რომელიც კიბოგადატანილ პირებში დიაგნოზის შემდგომ უმოძრაო ცხოვრების წესსა და ყველა მიზეზით სიკვდილიანობას შორის კავშირს შეისწავლიდა, უმოძრაოდ გატარებულ დროსა და სიკვდილიანობის მაჩვენებლებს შორის მნიშვნელოვანი კავშირი ვერ გამოვლინდა. გუნდი ასევე ხაზს უსვამს დამატებითი დაკვირვებითი და ინტერვენციული კვლევების საჭიროებას იმის გასარკვევად, ზრდის თუ არა უმოძრაოდ გატარებული დრო ძუძუს კიბოთი და ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის რისკს და შეიძლება თუ არა იგი ძუძუს კიბოგადატანილ პირებში ჩარევის სამიზნე იყოს.

ამ მიმოხილვების უმრავლესობაში აღნიშნულია, რომ ფიზიკური აქტივობის დამცავი გავლენის მექანიზმები ძუძუს კიბოთი სიკვდილიანობაზე შესაძლოა მოიცავდეს ესტროგენისა და ანდროგენის ზემოქმედების შემცირებას, ინსულინისა და მასთან დაკავშირებული ფაქტორების გავლენას და ანთების შემცირებას. აქტივობამ ამ გზებზე შეიძლება პირდაპირ ან ირიბად, სხეულის წონის შემცირების მეშვეობით იმოქმედოს. ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის დაბალი რისკი შესაძლოა ფიზიკური აქტივობის სხვა სარგებელსაც უკავშირდებოდეს: გულ-სისხლძარღვთა რისკის შემცირებას (მაგალითად სავარჯიშო შესაძლებლობის გაუმჯობესებას) და სხვა თანმხლები დაავადებების რისკის დაქვეითებას.

შესაბამისად, ყველა კვლევა ხაზს უსვამს, რომ ძუძუს კიბოგადატანილმა პირებმა შეძლებისდაგვარად ივარჯიშონ, შესაძლებლობის შემთხვევაში აქტივობის დონე გაზარდონ და განსაკუთრებით დიაგნოზისა და მკურნალობის შემდეგ ფიზიკური აქტივობა არ შეამცირონ.

ფილტვის კიბო

2022 წლისთვის ფილტვის კიბოს 236740 ახალი დიაგნოზი და ამ კიბოთი 130180 ადამიანის გარდაცვალება იყო მოსალოდნელი. აშშ-ში ფილტვის კიბო როგორც მამაკაცებში, ისე ქალებში მეორე ყველაზე გავრცელებული კიბოა, კიბოთი სიკვდილიანობის მიზეზებს შორის კი პირველ ადგილზეა. 2018 წლისთვის აშშ-ში ფილტვის კიბოგადატანილი 517350 ადამიანი ცხოვრობდა. მოწევისთვის თავის დანებება კვლავ უპირველესი პრიორიტეტია, თუმცა გადარჩენის ხანგრძლივ შედეგებში სხვა მოდიფიცირებად რისკფაქტორებსაც შეიძლება ჰქონდეს როლი.

ფილტვის კიბო და კვება

სხეულის წონას, VKİ-ს, სხეულის კომპოზიციასა და ფილტვის კიბოს დროს გადარჩენას შორის კავშირი გარკვეულწილად რთულია. მოწევა დაავადების მნიშვნელოვანი რისკფაქტორია, მწეველებს კი შედარებით დაბალი VKİ აქვთ ხოლმე, რამაც შესაძლოა VKİ-სა და კიბოს დროს გადარჩენას შორის კავშირის შეფასება გაართულოს. დიაგნოზის დასმისას VKİ-ისა და ფილტვის კიბოს პროგნოზის შესახებ კვლევები შეზღუდული და არათანმიმდევრულია.

კონკრეტული ქიმიოთერაპიული პრეპარატებით ნამკურნალებ პაციენტებში ჩატარებულმა კვლევამ მაღალი VKİ-ის მქონე პირებისთვის გადარჩენის უპირატესობა აჩვენა. VKİ-სა და გადარჩენას შორის კავშირის შემსწავლელ კვლევაში ჭარბწონიან, კარბოპლატინითა და პაკლიტაქსელით ნამკურნალებ არაწვრილუჯრედოვანი ფილტვის კიბოს მქონე პაციენტებში სიკვდილის რისკი უფრო დაბალი იყო. თუმცა ცისპლატინითა და ვინორელბინით ნამკურნალებ პაციენტებში მაღალი VKİ სიკვდილიანობასთან დაკავშირებული არ ყოფილა.

სხვა კვლევაში პეტრელიმ და კოლეგებმა აღმოაჩინეს, რომ ფილტვის კიბოსა და სიმსუქნის მქონე პაციენტებში საერთო სიკვდილიანობა სიმსუქნის არმქონე პაციენტებთან შედარებით უფრო დაბალი იყო.

თუმცა კვლევების უმრავლესობა მოიცავდა შორსწასული ფილტვის კიბოს მქონე პაციენტებს, რომლებშიც წონის მნიშვნელოვანი კლება ხშირია; ამიტომ შედეგები სიფრთხილით უნდა განიმარტოს.

ფილტვის კიბო და ვარჯიში

შეზღუდულია კვლევები, რომლებიც დიაგნოზის შემდეგ ფიზიკურ აქტივობასა თუ უმოძრაო ცხოვრების წესსა და ფილტვის კიბოს დროს გადარჩენას შორის კავშირს შეისწავლის.

ფრიდენრაიხისა და კოლეგების კვლევაში, რომელიც დიაგნოზამდე და მის შემდეგ ფიზიკური აქტივობის კავშირს კიბოს სპეციფიკურ და საერთო გადარჩენასთან შეისწავლიდა, აქტიურ პაციენტებში ნაკლებად აქტიურ პირებთან შედარებით სიკვდილიანობის რისკი 24%-ით დაბალი იყო.

კიდევ ერთ კვლევაში ფიზიკური აქტივობა ფილტვის კიბოთი სიკვდილიანობის მაჩვენებლის 19%-ით შემცირებას უკავშირდებოდა.

ზოგადად, ფიზიკურ აქტივობასა და ფილტვის კიბოს დროს გადარჩენას შორის კავშირის შესახებ მტკიცებულებები შეზღუდულია. ამჟამად არ არსებობს მყარი მონაცემები და კვლევები უმოძრაო ცხოვრების წესის როლის შესახებ ფილტვის კიბოს დროს გადარჩენაში.

ზედა სასუნთქი და საჭმლის მომნელებელი გზების კიბოები

ზედა სასუნთქი და საჭმლის მომნელებელი გზების კიბოები (UADT) მოიცავს კუჭ-ნაწლავის [GI] ტრაქტის კიბოებს, მათ შორის საყლაპავის, კუჭის, წვრილი ნაწლავის, კოლონის, სწორი ნაწლავის, ანუსისა და ღვიძლის კიბოებს, ასევე ნაღვლის ბუშტის, სანაღვლე გზების, პანკრეასის, პირის ღრუსა და ხახის კიბოებს. აშშ-ში ამ ტიპებზე კიბოს ახალი შემთხვევების დაახლოებით 21% მოდის. 2022 წლისთვის GI კიბოს 397040 ახალი შემთხვევა და ამ კიბოებით 183150 სიკვდილი იყო მოსალოდნელი.

კოლორექტალური კიბო UADT კიბოების ყველაზე გავრცელებული ტიპია. 50 წლისა და უფროსი ასაკის ადამიანებში მისი სიხშირე წლიურად 2%-ით მცირდება, ხოლო 50 წელზე უმცროს პირებში ყოველწლიურად 1,5%-ით იზრდება. ამასთან, ვარაუდობენ, რომ დაახლოებით 1,5 მილიონ ამერიკელს წარსულში კოლორექტალური კიბო ჰქონდა.

UADT კიბოების დროს VKİ-სა და სიკვდილიანობის შემსწავლელი კვლევების უმრავლესობა საყლაპავის, კოლორექტალურ, კუჭის, ოროფარინგეულ და პანკრეასის კიბოებზე იყო ორიენტირებული. საყლაპავის კიბოს შესახებ ლიუსა და ჟანგის მეტაანალიზში, VKİ-ის ყოველი 5 ერთეულით ზრდისას ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის რისკი დამატებით 3%-ით მცირდებოდა. ჰანისა და კოლეგების სხვა მეტაანალიზში დიაგნოზამდე ან დიაგნოზისას მაღალი VKİ ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის 23%-ით დაბალ რისკს უკავშირდებოდა. კოლორექტალური კიბოს მქონე ჭარბწონიან პაციენტებშიც ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის რისკი შემცირებული იყო. ამავე დროს, ჰანის გუნდმა აჩვენა, რომ ჭარბწონიან პაციენტებში რისკის ზრდა არ აღინიშნებოდა, სიმსუქნე კი სიკვდილიანობის 22%-ით მომატებულ რისკს უკავშირდებოდა.

ამასთან, სიაოსა და კოლეგების კვლევაში ვისცერული ცხიმის დაგროვების შესახებ, რომელსაც შესაძლოა კიბოს დროს გადარჩენაზე გავლენა ჰქონდეს, კოლორექტალური კიბოსა და ვისცერული ცხიმის დაგროვების მქონე პაციენტებში სიკვდილიანობის რისკის ზრდა იყო აღწერილი.

ზედა სასუნთქი და საჭმლის მომნელებელი გზების კიბოები და ვარჯიში

კოლორექტალური კიბოს დიაგნოზის შემდეგ ფიზიკურად აქტიურ პირებს დაავადების გადატანის შემდეგ ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის უფრო დაბალი რისკი აქვთ. კიუსა და კოლეგების კვლევაში ფიზიკურად აქტიურ კოლორექტალური კიბოს მქონე პაციენტებში ამ კიბოთი სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 36%-ით, ხოლო ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 37%-ით შემცირდა.

დიაგნოზის შემდეგ ფიზიკური აქტივობის კვირაში ყოველი 10 MET-საათით ზრდა (მაგალითად კვირაში დაახლოებით 3 საათი სწრაფი სიარული ან 1,5 საათი ველოსიპედით სიარული) ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის რისკს 24%-ით ამცირებდა. აქტივობის კონკრეტული ტიპების, მაგალითად აერობული ან კუნთების გამაძლიერებელი ვარჯიშების სარგებელი განსაზღვრული არ არის. ზედა სასუნთქი და საჭმლის მომნელებელი გზების სხვა კიბოებისთვის დიაგნოზის შემდგომი ფიზიკური აქტივობის გავლენის შესახებ მტკიცებულებები ჯერ არასაკმარისია.

კოლორექტალური კიბოს დიაგნოზის შემდეგ უმოძრაო ცხოვრების წესის მქონე პაციენტებში დაავადების გადატანის შემდეგ სიკვდილიანობის რისკი მაღალია. უმოძრაო ცხოვრების წესი განისაზღვრა როგორც ჯდომა ან წოლა და ხშირად ეკრანთან დაკავშირებულ აქტივობებს მოიცავს.

ზედა სასუნთქი და საჭმლის მომნელებელი გზების კიბოები და კვება

ბოსტნეული და ხილი ჯანსაღი კვების აუცილებელი ნაწილია. კვლევების მიხედვით, კიბოგადატანილ პირებში კვების 2 ძირითადი მოდელი გვხვდება.

• ხმელთაშუაზღვისპირული დიეტა: ხილი, ბოსტნეული, მარცვლეული, თხილი, პარკოსნები და დაბალცხიმიანი რძის ნაწარმი
• დასავლური ტიპის კვება: წითელი და გადამუშავებული ხორცი, რაფინირებული მარცვლეული და ცხიმიანი რძის ნაწარმი

მნიშვნელოვანია მთლიანი მარცვლეულით, ბოსტნეულით, ხილითა და პარკოსნებით მდიდარი კვება.

• დაკავშირებული თემა: რატომ არის ხმელთაშუაზღვისპირული დიეტა საუკეთესო? როგორ დავიცვათ იგი?

შარდსასქესო სისტემის კიბოები

შარდსასქესო სისტემა მოიცავს თირკმელებს, შარდის ბუშტს, შარდსაწვეთებს, შარდსადენს და მამაკაცებში პროსტატას, პენისსა და სათესლე ჯირკვლებს. აშშ-ში 2022 წლისთვის ამ სისტემების კიბოს ახალი შემთხვევების სავარაუდო რაოდენობა ასეთი იყო: პროსტატის კიბო – 268490, შარდის ბუშტის – 81180, თირკმლის – 79000, სათესლე ჯირკვლის – 9910, შარდსაწვეთისა და სხვა საშარდე ორგანოების – 4010, პენისის – 2070. პროსტატის კიბო ყველაზე გავრცელებული კიბოა, კიბოთი სიკვდილიანობაში კი მეორე ადგილზე დგას. ვარაუდობდნენ, რომ 2022 წელს მამაკაცების სიკვდილიანობის 11%-ზე პროსტატის კიბო იქნებოდა პასუხისმგებელი.

პროსტატის კიბო და კვება

არასაკმარისია მტკიცებულებები, რომ ჭარბი წონა და სიმსუქნე შორსწასული პროსტატის კიბოს დროს სიკვდილიანობის რისკს ზრდის. Southwest-ის ონკოლოგიურ ჯგუფში გრინლიმ და მისმა გუნდმა 22 კლინიკური კვლევის მონაცემებით 14 ტიპის კიბოს დროს VKİ-სა და კიბოთი სიკვდილიანობას შორის კავშირი გააანალიზეს. წინა კვლევებისგან განსხვავებით, ამ მონაცემებში ანდროგენების დეპრივაციის თერაპიით ნამკურნალებ, ჭარბწონიან ან სიმსუქნის მქონე პროსტატის კიბოს პაციენტებში სიკვდილიანობის რისკი დაბალი იყო.

პარეხმა და მისმა გუნდმა მიმოხილვაში შეაფასეს დიაგნოზამდე და მის შემდეგ VKİ-ის კავშირი პროსტატის კიბოს დროს გადარჩენასთან. სიმსუქნის მქონე მამაკაცებში ჯანმრთელ პირებთან შედარებით სიკვდილიანობის მნიშვნელოვნად მაღალი რისკი გამოვლინდა. მათ მეტასტაზების უფრო მაღალი რისკიც ჰქონდათ.

თუმცა ამ შედეგების საპირისპიროდ, არც CaPSURE-ის („პროსტატის სტრატეგიული უროლოგიური კვლევის ინიციატივის კიბო“) კვლევამ, დაახლოებით 4-წლიანი საშუალო დაკვირვებით, და არც Mayo Clinic-ის პროსტატექტომიის რეესტრმა, 10-წლიანი დაკვირვებით, VKİ-სა და პროსტატის კიბოთი სიკვდილიანობას შორის კავშირი არ გამოავლინა.

კვლევების უმრავლესობის შედეგების განმარტება შეზღუდულია, რადგან პროსტატის კიბოს მხოლოდ მცირე რაოდენობის კვლევაში იყო სიმსივნის პათოლოგიური მახასიათებლები გათვალისწინებული.

შარდის ბუშტის კიბო და კვება

გრინლისა და მისი გუნდის ანალიზში Bacillus Calmette-Guerin-ით ნამკურნალებ შარდის ბუშტის კიბოს მქონე 35 ჭარბწონიან პაციენტში სიკვდილიანობის რისკი მნიშვნელოვნად დაბალი იყო.  

გარდა ამისა, ზუნიგასა და მისი გუნდის 105 კვლევის სისტემურ მიმოხილვაში, კუნთში არაინვაზიური შარდის ბუშტის კიბოს მქონე პაციენტებში შეისწავლეს მოდიფიცირებადი რისკფაქტორები და რეციდივი, პროგრესირება, კიბოთი და ყველა მიზეზით სიკვდილიანობა. ამ კვლევებიდან 18-მა VKİ-სა და შარდის ბუშტის კიბოს შორის კავშირი შეაფასა და მხარი დაუჭირა მოსაზრებას, რომ ჭარბი წონა ან სიმსუქნე (VKİ ≥25 kg/m²) კუნთში არაინვაზიური შარდის ბუშტის კიბოს მქონე პაციენტებში რეციდივის რისკის ზრდას უკავშირდება. VKİ-სა და კიბოს ლოკალიზაციის სპეციფიკურ თუ ყველა მიზეზით სიკვდილიანობასთან დაკავშირებული შედეგები ჯერ არასაკმარისია.

ორმა კვლევამ ივარაუდა, რომ კომპიუტერული ტომოგრაფიით (BT) ცხიმისა და კუნთოვანი მასის შეფასებას, ანთროპომეტრიასთან შედარებით, ცისტექტომიის შემდეგ კლინიკური შედეგების უკეთ წინასწარმეტყველება შეუძლია, რადგან იგი როგორც ცხიმოვან, ისე ჩონჩხის კუნთოვან მასას ზომავს. მარტო VKİ-ს სარკოპენიასთან კავშირი არ ჰქონდა, თუმცა ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის გაზრდილ რისკს უკავშირდებოდა. ამასთან, როგორც ამ კვლევაში, ისე ზოგადად მკვლევრებს შორის აღიარებულია, რომ მხოლოდ ერთი მონაცემთა ბაზის გამოყენება სისტემური მიმოხილვების შეზღუდვაა.

თირკმლის კიბო და კვება

გრინლისა და მისი გუნდის დაკვირვებით ანალიზში, თირკმლის კიბოს მქონე 35 პაციენტში, რომლებსაც დიაგნოზისას უფრო მაღალი VKİ ჰქონდათ და a-IFN 9-ით მკურნალობდნენ, საწყის VKİ-სა და სიკვდილიანობის რისკს შორის კავშირი არ გამოვლენილა.

სიაოსა და მისი გუნდის 2016 წლის კვლევაში სისტემურად მიმოიხილეს სხვადასხვა კიბოს დროს ვისცერული ცხიმის დაგროვებისა და გადარჩენის საკითხი, მათ შორის თირკმელუჯრედოვანი კარცინომის 5 კვლევა. ამ 5 კვლევიდან 4-ში ან მეტი ვისცერული ცხიმი გადარჩენის წინასწარმეტყველების საშუალებას იძლეოდა, ან ნაკლები ვისცერული ცხიმი უარეს გადარჩენას უკავშირდებოდა.

სათესლე ჯირკვლის კიბო და კვება

ჯერ არ გამოქვეყნებულა სისტემური მიმოხილვა, რომელიც ცხიმის დაგროვებას, სხეულის წონას, კომპოზიციას, წონის ცვლილებასა და სათესლე ჯირკვლის ან მამაკაცის სხვა გენიტალური ორგანოების კიბოებს შორის კავშირს შეაფასებდა.

შარდსასქესო სისტემის კიბოები და ვარჯიში

შეზღუდულია კვლევები შარდსასქესო კიბოების დროს დიაგნოზის შემდგომ ფიზიკურ აქტივობასა თუ უმოძრაო ქცევასა და გადარჩენის შედეგებს შორის კავშირის შესახებ.

ბენკემ და კოლეგებმა ფიზიკურ აქტივობას, პროსტატის კიბოს სიხშირესა და სიკვდილიანობას შორის კავშირები შეისწავლეს. კვლევაში დიაგნოზის შემდგომი აქტივობა და პროსტატის კიბოთი სიკვდილიანობა შეფასდა; მეტი აქტივობა ამ კიბოთი სიკვდილიანობის რისკს 31%-ით ამცირებდა. შეფასებული აქტივობა დასვენებისას შესრულებულ ვარჯიშს მოიცავდა.

ფრიდენრაიხმა და კოლეგებმა ჩაატარეს 136 კვლევის სისტემური მიმოხილვა ყველა კიბოსთვის დიაგნოზამდე და მის შემდეგ აქტივობის კავშირის შესახებ კიბოს სპეციფიკურ და საერთო გადარჩენასთან. ბენკესა და კოლეგების მსგავსად, მათ რისკის 30%-ით შემცირება აღწერეს.

ფიზიკური აქტივობისა და ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის შემსწავლელ 5 კვლევაშიც პროსტატის კიბოგადატანილ, ძალიან აქტიურ პირებში არააქტიურ პირებთან შედარებით რისკი 40%-ით დაბალი იყო.

შარდსასქესო სისტემის სხვა კიბოების შემთხვევაში, ფრიდენრაიხისა და კოლეგების მიმოხილვაში მხოლოდ ერთი კვლევა იყო თირკმლის კიბოს მქონე პაციენტებში დიაგნოზის შემდგომი აქტივობისა და გადარჩენის შესახებ. ამ კვლევაში ფიზიკურად აქტიურ თირკმლის კიბოგადატანილ პირებში თირკმლის კიბოთი სიკვდილიანობის რისკი 43%-ით, ხოლო ყველა მიზეზით სიკვდილიანობის რისკი 40%-ით შემცირდა.

სუეინმა და კოლეგებმა შეისწავლეს კიბოგადატანილ პირებში დიაგნოზის შემდგომ უმოძრაო ქცევასა და ჯანმრთელობის შედეგებს შორის კავშირი. თირკმლის კიბოგადატანილ პირებზე ჩატარებულმა ერთმა კვლევამ უმოძრაო ცხოვრების წესის დროს საერთო სიკვდილიანობის უფრო მაღალი რისკი აჩვენა. ბოლოს, პროსტატის კიბოგადატანილ პირებში ჩატარებულ კვლევაში ფიზიკური აქტივობა საერთო სიკვდილიანობის რისკის შემცირებას უკავშირდებოდა.

გინეკოლოგიური კიბოები

გინეკოლოგიური კიბო გულისხმობს ქალის რეპროდუქციული ორგანოებიდან, მათ შორის საშვილოსნოს ყელიდან, საკვერცხიდან, საშვილოსნოდან, საშოდან და ვულვიდან წარმოშობილ ნებისმიერ კიბოს. აშშ-ში 2022 წელს გინეკოლოგიური კიბოს დაახლოებით 115130 ახალი დიაგნოზი იყო მოსალოდნელი.

ენდომეტრიუმის კიბო, რომელიც საშვილოსნოს სხეულის კიბოების უდიდეს უმრავლესობას შეადგენს, აშშ-ში ყველაზე გავრცელებული გინეკოლოგიური ავთვისებიანი სიმსივნეა. 2022 წლისთვის მოსალოდნელი იყო 65950 ახალი დიაგნოზი და ამ კიბოთი 12550 სიკვდილი.

გინეკოლოგიურ კიბოებს შორის საკვერცხის კიბო სიცოცხლისთვის ყველაზე საშიშია. ვარაუდობდნენ, რომ 2022 წელს იგი 29880 ქალს დაუდგინდებოდა და ამ დაავადებით 12810 ქალი გარდაიცვლებოდა. საკვერცხის კიბოების სულ მცირე ნახევარი შორსწასულ სტადიაზე ვლინდება, ამიტომ პროგნოზი ცუდია; ამ მიზეზის გამოც საერთო 5-წლიანი გადარჩენა 49%-ს შეადგენს.

საშვილოსნოს ყელის ინვაზიური კიბოსთვის კი ვარაუდობდნენ, რომ 2022 წელს დიაგნოზი 14100 ქალს დაესმებოდა და დაახლოებით 4280 ქალი ამ დაავადებით გარდაიცვლებოდა. გინეკოლოგიური კიბოების პროგნოზში კვებისა და ფიზიკური აქტივობის როლი დიდწილად უცნობია.

ენდომეტრიუმის (საშვილოსნოს) კიბო და კვება

სიმსუქნე სხვადასხვა კიბოს განვითარების ძლიერ რისკფაქტორად არის დადგენილი, ხოლო ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი კავშირი ენდომეტრიუმის კიბოსთან აქვს. თუმცა ამ კიბოს პროგრესირებაში სიმსუქნის როლის შემსწავლელი კვლევები შეზღუდულია.

2 სისტემურ მიმოხილვაში კვლევების ნახევარმა დიაგნოზამდე მაღალი VKİ-ის მქონე პირებში უფრო მაღალი სიკვდილიანობის რისკი გამოავლინა, მეორე ნახევრისთვის კი შედეგი არ გამოქვეყნებულა. კვლევების მიხედვით, ენდომეტრიუმის კიბოგადატანილ პირებში VKİ-ის 10%-ით ზრდა სიკვდილიანობის 9%-ით მაღალ მაჩვენებელს უკავშირდება.

პეტრელისა და კოლეგების ბოლო პერიოდის ფართო მეტაანალიზში, რომელიც სიმსუქნესა და სიკვდილიანობას შორის კავშირს შეისწავლიდა, დიაგნოზისას სიმსუქნის მქონე ენდომეტრიუმის კიბოს პაციენტ ქალებს სიმსუქნის არმქონე ქალებთან შედარებით სიკვდილიანობის 20%-ით მაღალი რისკი ჰქონდათ. გადარჩენაში დიაგნოზამდე და მის შემდეგ წონის ცვლილების როლი უცნობია.

საკვერცხის კიბო და კვება

VKİ-სა და საკვერცხის კიბოს დროს გადარჩენას შორის კავშირი ბოლომდე გარკვეული არ არის. გრინლისა და კოლეგების კვლევაში მაღალი VKİ-ის მქონე ქალებში უარესი გადარჩენა იყო აღწერილი, თუმცა ნიმუში შედარებით მცირე იყო (n = 241) და შედეგები სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი არ ყოფილა. პეტრელისა და კოლეგების კვლევაში სიმსუქნის მქონე და არმქონე ქალებს შორის გადარჩენის მხრივ განსხვავება ვერ გამოავლინეს.

გინეკოლოგიური კიბოები და ვარჯიში

AKD-ის სარეკომენდაციო ანგარიშის დაწერის დროს ენდომეტრიუმის, საკვერცხისა და სხვა გინეკოლოგიური კიბოების პროგნოზში ფიზიკური აქტივობის ან უმოძრაო ცხოვრების წესის როლის შესახებ არც სისტემური მიმოხილვა და არც მეტაანალიზი არ არსებობდა.

ფრიდენრაიხისა და კოლეგების მეტაანალიზში დიაგნოზის შემდეგ აქტიურ ქალებს ნაკლებად აქტიურ ქალებთან შედარებით სიკვდილიანობის 33%-ით დაბალი რისკი ჰქონდათ. გინეკოლოგიური კიბოების პროგნოზში უმოძრაო ქცევის როლის შესახებ მიმოხილვა ან მეტაანალიზი ჯერ არ არსებობს.

ჰემატოლოგიური კიბოები

ჰემატოლოგიური კიბოები ძვლის ტვინისა და ლიმფური სისტემის უჯრედებიდან წარმოშობილი ავთვისებიანი სიმსივნეების ჯგუფია. არსებობს 3 ძირითადი ტიპი: ლეიკემია, ლიმფომა და მრავლობითი მიელომა. აშშ-ში 2022 წლისთვის მოსალოდნელი იყო 184130 ახალი ჰემატოლოგიური კიბო, რაც ყველა ახალი კიბოს 9,6%-ს შეადგენდა. ჰემატოპოეზური და ლიმფოიდური კიბოების დროს გადარჩენა ბოლო ათწლეულებში გაუმჯობესდა; მაგალითად, ქრონიკული მიელოიდური ლეიკემიის 5-წლიანი გადარჩენა 1970-იანი წლების შუა ხანებში 22% იყო, 2011-დან 2017 წლამდე დიაგნოსტირებულ პირებში კი 71%-მდე გაიზარდა.

თუმცა ჰემატოლოგიური კიბოს მქონე პაციენტებში რასობრივ და ეთნიკურ ჯგუფებს შორის ავადობის სიხშირესა და გადარჩენაში მნიშვნელოვანი განსხვავებებიც არსებობს.

ამ კიბოებისა და მათი რისკფაქტორების წარმოშობის შესახებ ცოდნა შეზღუდულია. მაიონებელი გამოსხივების ზემოქმედებასა და ლეიკემიას შორის კავშირი კარგად არის ცნობილი. მოწევაც ლეიკემიის ცნობილი რისკფაქტორია. ბოლო კვლევების მტკიცებულებებით, ვარაუდობენ, რომ ხილისა და ბოსტნეულის ნაკლებმა მოხმარებამ შეიძლება არაჰოჯკინის ლიმფომის რისკი გაზარდოს.

ჰემატოლოგიური კიბოების პროგნოზში მოდიფიცირებადი რისკფაქტორების როლის შესახებ კვლევებიც შეზღუდულია. რამდენიმე ტიპის კიბოს მომცველ კვლევებში ჰემატოლოგიური კიბოს მქონე პაციენტები ანალიზში ჩართული პირების მხოლოდ მცირე ნაწილს შეადგენდნენ.

ჰემატოლოგიური კიბოები და კვება

გრინლისა და კოლეგების კვლევაში მწვავე მიელოიდური ლეიკემიისა და არაჰოჯკინის ლიმფომის მქონე პაციენტებში დიაგნოზისას VKİ-სა და დაავადების პროგრესირებას შორის მნიშვნელოვანი კავშირი არ გამოვლინდა.

ჰემატოლოგიური კიბოები და ვარჯიში

ფრედენრაიხისა და კოლეგების კვლევაში ჰემატოლოგიური კიბოს მქონე პაციენტების აქტივობისა და სიკვდილიანობის შესახებ, დიაგნოზამდე ფიზიკურ აქტივობას დამცავი ეფექტი ჰქონდა. დიაგნოზის შემდგომ აქტივობის დონესა და სიკვდილიანობას შორის მნიშვნელოვანი კავშირი არ გამოვლენილა.

კვება და ვარჯიში ბავშვთა კიბოს დროს

ვარაუდობდნენ, რომ 2022 წელს აშშ-ში კიბოს დიაგნოზს 15 წლამდე ასაკის 10470 ბავშვსა და 5480 მოზარდს (15-19 წლის ასაკში) დაუსვამდნენ. კიბოს მკურნალობის პროცესში მყოფ ბავშვებში კვების რეკომენდაციები მკურნალობის დროს და მის შემდეგ ნორმალური ზრდისა და განვითარების შენარჩუნებას ემსახურება. ბავშვის ინდივიდუალურ საჭიროებებზე მორგებული კვებისა და ფიზიკური აქტივობისთვის საჭიროა დიეტოლოგებთან და ფიზიოთერაპევტებთან მჭიდრო თანამშრომლობა.

ბოლო 50 წლის განმავლობაში ბავშვთა კიბოს მკურნალობაში მნიშვნელოვანი პროგრესი მოხდა და ხანგრძლივი გადარჩენა საგრძნობლად გაუმჯობესდა. საერთო 5-წლიანი გადარჩენა 15 წლამდე ბავშვებში 85%-ია, მოზარდებში კი – 86%. შედეგად, ამჟამად შეერთებულ შტატებში ცხოვრობს 400000-ზე მეტი კიბოგადატანილი ადამიანი, რომელთაც დიაგნოზი ბავშვობაში ან მოზარდობაში დაუსვეს.

ბავშვთა კიბოგადატანილ პირებს, კიბოს ისტორიის არმქონე ადამიანებთან შედარებით, ქრონიკული დაავადებები უფრო ადრეულ ასაკში უვითარდებათ. ამიტომ მათთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჯანსაღი წონის შენარჩუნებით, ჯანსაღი კვების არჩევანითა და რეგულარული აქტივობით ამ მდგომარეობების განვითარების პრევენცია.

რეკომენდაციებისა და მტკიცებულებების შეჯამება კიბოგადატანილი პირებისთვის

კიბოგადატანილ პირებს დიაგნოზისა და მკურნალობის შემდეგ პერიოდშიც შეუძლიათ ისარგებლონ კვებისა და ფიზიკური აქტივობის კონსულტაციით. ქვემოთ მოცემული ცხრილი აჯამებს მოქმედი სამეცნიერო მტკიცებულებებით გამყარებულ რეკომენდაციებს.

ცხრილი 1:  კვებისა და აქტივობის გზამკვლევი კიბოგადატანილი პირებისთვის, ამერიკის კიბოს საზოგადოება, 2022

კვების კონსულტაციამ შეიძლება ხელი შეუწყოს მკურნალობასთან დაკავშირებული გულისრევის, ღებინებისა და მადის დაკარგვის მართვას და ამით თავიდან აიცილოს ამ გვერდითი მოვლენებით გამოწვეული კვებითი დეფიციტი და კუნთოვანი მასის დაკარგვა.

დიდი ოპერაციის ან ღეროვანი უჯრედების ტრანსპლანტაციის შემდეგ შესაძლოა ხანმოკლე შეზღუდვები არსებობდეს, თუმცა კიბოგადატანილთა უმრავლესობას ვარჯიში მკურნალობამდე, მის დროს და შემდეგაც შეუძლია. ამ პერიოდებში აქტივობამ შეიძლება შეამსუბუქოს შფოთვა, დეპრესიული სიმპტომები და დაღლილობა, გააუმჯობესოს ფიზიკური ფუნქცია და ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული ცხოვრების ხარისხი. ამერიკის სპორტული მედიცინის ინსტიტუტი გვთავაზობს კონკრეტული დოზის აერობული და წინააღმდეგობის ვარჯიშის მითითებებს, რომლებსაც კიბოსთან დაკავშირებული ამ გავრცელებული ჯანმრთელობის შედეგების გაუმჯობესება შეუძლია.

შესაძლოა საჭირო გახდეს ვარჯიშის ინდივიდუალურად მორგება ამტანობის, უსაფრთხოების, მკურნალობის სიმპტომებისა და გვერდითი მოვლენების გათვალისწინებით. საბოლოო მიზანია ფიზიკური აქტივობის არსებული რეკომენდაციების მიღწევა: კვირაში 150-300 წუთი საშუალო ან 75-150 წუთი მაღალი ინტენსივობის აქტივობა და კვირაში 2 ან მეტი დღე კუნთების გამაძლიერებელი აქტივობები.

ალკოჰოლის მოხმარების შესახებ ზოგადი რეკომენდაციისთვის საკმარისი მტკიცებულება არ არსებობს. ამასთან, ზოგიერთი კიბოს დროს ალკოჰოლის მოხმარებასთან ერთად სიკვდილიანობის მაჩვენებლის ზრდა გამოვლინდა. ამიტომ ალკოჰოლისგან თავის შეკავება კიბოს პრევენციის რეკომენდაციებს შორისაა და კიბოგადატანილ პირებში ახალი კიბოს რისკის შემცირებას უკავშირდება.

კიბოს პრევენციისთვის კვებისა და ფიზიკური აქტივობის რეკომენდაციები ამერიკის კიბოს საზოგადოების გზამკვლევიდან ქვემოთ მოცემულ ცხრილშია შეჯამებული.

ცხრილი 2: ამერიკის კიბოს საზოგადოების კვებისა და ფიზიკური აქტივობის გზამკვლევი კიბოს პრევენციის რეკომენდაციებისთვის

კიბოს კონკრეტული ტიპების დიაგნოზის შემდეგ ცხიმის დაგროვების, ფიზიკური აქტივობის, კვებისა და ალკოჰოლის შესახებ მტკიცებულებები ცხრილ 3-შია შეჯამებული. ცხრილი ხაზს უსვამს მრავალი კიბოსთვის მაღალი ხარისხის კვლევების ნაკლებობას და მომავალში რეკომენდაციების გასაუმჯობესებლად დამატებითი კვლევების საჭიროებას.

ცხრილი 3: მტკიცებულებები იმ ფაქტორების შესახებ, რომლებიც კიბოს ტიპის მიხედვით შესაძლოა მნიშვნელოვანი იყოს

გვიანი ეფექტები და პაციენტების მიერ აღწერილი შედეგები

ვარჯიშზე გავლენის მქონე პრობლემები და კვების გზამკვლევი    

კვებისა და ფიზიკური აქტივობის ჯანსაღი ქცევების მიღებას კიბოს მკურნალობასთან დაკავშირებულ სიმპტომებსა და ცხოვრების ხარისხზე მრავალი დადებითი გავლენა შეიძლება ჰქონდეს. მაგალითად, ვარჯიშმა შეიძლება ცხოვრების ხარისხი გააუმჯობესოს და დაღლილობის მსგავსი კონკრეტული სიმპტომები შეამსუბუქოს. ორგანიზებული სავარჯიშო პროგრამები შესაძლოა მკურნალობის შემდეგ გულ-სისხლძარღვთა ფიზიკური მომზადების გაუმჯობესების სტრატეგია იყოს.                       

ზოგიერთმა კვლევამ დაადასტურა, რომ მკურნალობადასრულებულ, კიბოგადატანილ პირებში AKD-ის კვებისა და აქტივობის გზამკვლევის წინა ვერსიის დაცვამ შეიძლება ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული ცხოვრების ხარისხი გააუმჯობესოს და მეტაბოლური სინდრომის განვითარების რისკი შეამციროს. მეტაბოლური სინდრომი სხვა თანმხლები დაავადებების, მათ შორის დიაბეტისა და KVH-ის რისკსაც ზრდის. ეს კი აშშ-ში კიბოგადატანილ, მკურნალობადასრულებულ პირებში ავადობისა და სიკვდილიანობის ერთ-ერთ წამყვან მიზეზად რჩება. 

კონსულტაცია ჯანმრთელობის გასაუმჯობესებლად მკურნალობადასრულებულ და კიბოგადატანილ პირებში

ჯანსაღი ქცევის მოქმედი რეკომენდაციების შესრულებისას, კიბოს ისტორიის მქონე პირებს კვებისა და ვარჯიშის მითითებების დაცვა კიბოს ისტორიის არმქონე თანატოლებზე მეტად არ მოეთხოვებათ. შესაძლოა არსებობდეს ხარვეზები მკურნალობადასრულებული და კიბოგადატანილი პირების კვების, ალკოჰოლისა და ფიზიკური აქტივობის შეფასებასა და კონსულტაციაში.     

ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის გასაუმჯობესებლად კონსულტანტებმა კომუნიკაცია და სტრატეგიები ადამიანის ჯანმრთელობის წიგნიერებასა და რიცხვებთან მუშაობის უნარს უნდა მოარგონ. ჯანმრთელობის წიგნიერებაზე მრავალი ფაქტორი მოქმედებს, მათ შორის ასაკი, განათლება, კოგნიტიური უნარები და ენა. მაგალითად, ხანდაზმულ პირებს ახალგაზრდებთან შედარებით ჯანმრთელობის უფრო შეზღუდული წიგნიერება შეიძლება ჰქონდეთ.

გვიანი და ხანგრძლივი ეფექტები შესაძლოა გზამკვლევის დაცვას აფერხებდეს

მკურნალობადასრულებულ და კიბოგადატანილ პირებში AKD-ის გზამკვლევის დაცვა შეიძლება არასაკმარისი იყოს. ძუძუს კიბოგადატანილ პირებში ჩატარებულ კვლევაში რეკომენდაციებს მხოლოდ ზომიერად იცავდნენ.

კვებისა და აქტივობის რეკომენდაციების არასაკმარისად დაცვის მრავალი მიზეზი არსებობს, მათ შორის სოციოდემოგრაფიული ფაქტორები, დრო და რესურსებზე წვდომა. ამასთან, კიბოს გვიანმა და ხანგრძლივმა ეფექტებმა შესაძლოა ჯანსაღი ქცევების მიღებას ხელი შეუშალოს. ერთ კვლევაში აღმოჩნდა, რომ მკურნალობის გვიანმა და ხანგრძლივმა ეფექტებმა შეიძლება სხვა ბარიერები დაჩრდილოს. პერიფერიული ნეიროპათიის, ავასკულური ნეკროზის ნარჩენი შედეგების, კარდიომიოპათიის, კიდურის ნაწილობრივი ამპუტაციისა თუ ლიმფედემის მსგავსი ფუნქციური დარღვევები გარკვეული ტიპის ფიზიკური აქტივობისთვის რისკს ქმნის.

პაციენტების მიერ აღწერილი შედეგების როლი

კიბოსა და მის მკურნალობას მრავალი განსხვავებული გვიანი და ხანგრძლივი ეფექტი აქვს. ჯანსაღი კვებისა და აქტივობის ქცევების მისაღებად და შესაძლო ბარიერების შესაფასებლად ინდივიდუალური მიდგომაა საჭირო. პაციენტების მიერ აღწერილი შედეგები ამის კლინიკურ პრაქტიკაში სისტემურად განხორციელების ერთ-ერთი გზაა. მათი გამოყენება შეიძლება იმ ჩარევების ეფექტიანობის შესაფასებლად, რომლებიც კიბოს ხანგრძლივი შედეგების გასაუმჯობესებლად შეიქმნა. კარგი მაგალითია კიბოს მოვლაში პრეჰაბილიტაცია: წინმსწრები მიდგომა, რომელიც საწყისი შეფასებებით შედეგების გასაუმჯობესებელი ჩარევების წარმართვაზეა ორიენტირებული.

ტრადიციულად კიბოს მკურნალობა მოკლევადიანი შედეგების გაუმჯობესებაზე იყო ორიენტირებული, თუმცა პრეჰაბილიტაციის პროგრამების ბოლო სისტემურმა მიმოხილვამ არსებული ჩარევების პოტენციალი და შეზღუდვები აღწერა გადარჩენის ხანგრძლივ შედეგებზე ზემოქმედებისთვის. მკურნალობის შემდგომ რეაბილიტაციასთან ერთად პრეჰაბილიტაცია შესაძლოა ავადობისა და არასასურველი კლინიკური შედეგების შესამცირებლად უფრო ეფექტიანი იყოს. აღსანიშნავია, რომ თანმხლები დაავადებების მქონე კიბოს პაციენტები ამ პროგრამების ეფექტის შემსწავლელი მრავალი კვლევიდან გამორიცხული იყვნენ. თუმცა კიბოს მქონე პაციენტებში თანმხლები მდგომარეობების მაღალი გავრცელება და მრავალფეროვნება ინდივიდუალური მიდგომის საჭიროებას კიდევ უფრო უსვამს ხაზს.     

ორგანიზაციებმა, მაგალითად ამერიკის გულის ასოციაციამ, გულ-სისხლძარღვთა დაავადების, როგორც მკურნალობის მნიშვნელოვანი გვიანი ეფექტისა და გავრცელებული თანმხლები მდგომარეობის, მნიშვნელობა აღიარეს და გამოაქვეყნეს გზამკვლევები კარდიოონკოლოგიური რეაბილიტაციის გამოყენების შესახებ კიბოს მქონე პაციენტების შედეგების გასაუმჯობესებლად.

მკურნალობადასრულებულ და კიბოგადატანილ პირებს მრავალი სიმპტომი აღენიშნებათ, რაც ჯანსაღი ქცევების მიღების ერთ-ერთი მთავარი მოდიფიცირებადი ბარიერია. მრავალი სიმპტომი მკურნალობის შემდეგაც გრძელდება და დასრულებიდან 10 ან მეტი წელი შეიძლება გაგრძელდეს. მაგალითად, ქიმიოთერაპიადასრულებულ პაციენტებში ტკივილისა და დაღლილობის სიმძიმე ნულიდან 10-მდე სკალაზე 6 იყო. ეს სიმპტომები დიაგნოზის შემდეგ ერთი წლის განმავლობაში ნარჩუნდება. ეს გარდამავალი პერიოდი შესაძლოა ჩარევისთვის შესაფერისი დრო იყოს. სხვებში აღწერილია მუდმივი ტკივილი და პერიფერიული ნეიროპათია. ძუძუს კიბოს მკურნალობადასრულებულ და კიბოგადატანილ პირებში 60%-ზე მეტს დაღლილობა და ძილის პრობლემა ჰქონდა. კიბოგადატანილ, მკურნალობადასრულებულ პირთა 67%-მა დეპრესიული სიმპტომები აღწერა. 2010-დან 2013 წლამდე აშშ-ში სულ 2,5 მილიონი კიბოგადატანილი პირი დეპრესიის, შფოთვის ან ორივეს სამკურნალო პრეპარატებს იღებდა. ვინაიდან სიმპტომებმა შესაძლოა ჯანსაღი ქცევების მიღებას ხელი შეუშალოს, საჭიროა ისეთი მიდგომები, რომლებიც ჯანსაღი ქცევების წახალისებასთან ერთად სიმპტომებსაც მართავს, რათა ხანგრძლივი შედეგები გაუმჯობესდეს.

როგორია ჯანმრთელობის უთანასწორობა კიბოს მკურნალობისას და შემდეგ?

მკურნალობადასრულებული და კიბოგადატანილი პირები დიაგნოზისა და მკურნალობის შედეგად ფიზიკურ, ემოციურ, ფსიქოსოციალურ და ფინანსურ სირთულეებს აწყდებიან. მიუხედავად იმისა, რომ სირთულეები ყველას აქვს, ზოგი ჯგუფი არაპროპორციულად ზარალდება. მაგალითად, სოფლად მცხოვრები შავკანიანი და ამერიკის მკვიდრი მოსახლეობა მეტ სიღარიბესა და რასიზმს განიცდის და ხშირად ჯანდაცვაზე წვდომაც შეზღუდული აქვს.

ჰისპანური წარმომავლობის პირებში ჯანმრთელობის დაზღვევის გავრცელება ნებისმიერ რასობრივ ან ეთნიკურ ჯგუფთან შედარებით ყველაზე დაბალია. ჯანდაცვაზე წვდომის უთანასწორობა აშშ-ში საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვან პრობლემად რჩება. კიბოგადატანილ პირებში აქამდე ჩატარებული კვლევები ძირითადად რასობრივ, ეთნიკურ და სოფლის მოსახლეობაზე იყო ორიენტირებული. კვლევები ფართოვდება და მოიცავს უთანასწორობას ასაკის, სექსუალური ორიენტაციისა და გენდერული იდენტობის, ჯანმრთელობის სოციალური განმსაზღვრელების (მაგალითად მოვლაზე წვდომის, ენის, ჯანმრთელობის წიგნიერებისა და განათლების), სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის, გარემოსა და გეოგრაფიის მიხედვით. ეს ინკლუზიური მიდგომა ხაზს უსვამს ყველასთვის სამართლიანად ხელმისაწვდომი ჯანმრთელობის თანასწორობის მნიშვნელობას.

 ASCO-მ 2020 წელს გამოაქვეყნა განცხადება კიბოს მოვლაში ჯანმრთელობის უთანასწორობის შემცირებისა და თანასწორობის გაუმჯობესების მხარდასაჭერად. იგი შეეხებოდა ხარისხიან მოვლაზე თანაბარ წვდომას, სამართლიან კვლევებს, ბარიერების დაძლევას (მაგალითად სამუშაო ძალის მრავალფეროვნების წახალისებას, საზოგადოებრივ პარტნიორობებსა და ინსტიტუციური დისკრიმინაციის საკითხებს), ცნობიერებისა და მოქმედების გაძლიერებას (მაგალითად პოლიტიკის გადაწყვეტილებებით). ანგარიშში ჯანდაცვაზე წვდომის გასაუმჯობესებლად კონკრეტული რეკომენდაციები იყო მოცემული: კიბოს პრევენციასა და მკურნალობაში უთანასწორობის შემცირებაზე პასუხისმგებელი დაწესებულებებისა და პროგრამებისთვის მყარი, მდგრადი და პროგნოზირებადი დაფინანსების ზრდა; კლინიკურ კვლევებში მონაწილეთა მრავალფეროვანი პოპულაციის უზრუნველსაყოფი ნაბიჯების განხორციელება; პროგრამების მხარდაჭერა, რათა ჯანდაცვის მუშაკები მათ მიერ მომსახურებული მრავალფეროვანი თემების შემადგენლობას ასახავდნენ; და კიბოს კონტროლის ინიციატივების პრიორიტეტად ქცევა.

კიბოს უთანასწორობის შემცირება და ჯანმრთელობის სფეროში სამართლიანობის მიღწევა AKD-ისა და მისი კიბოს სამოქმედო ქსელის საერთო მიზანია.

AKD-ისა და მისი კიბოს სამოქმედო ქსელის ჯანმრთელობის თანასწორობის პრინციპები მტკიცებულებებზეა დაფუძნებული და 3 მიმართულებას მოიცავს:

1. ადამიანები: გამოიკვეთება ყველაზე მეტად საჭიროების მქონე პოპულაციები და რაოდენობრივი თუ თვისებრივი მონაცემებით ამ სფეროს კვლევებს პრიორიტეტი ენიჭება. განსხვავებული ადამიანების მიღებით, პატივისცემითა და დაფასებით იქმნება თანამშრომლობის გარემო ჯანმრთელობის უთანასწორობით დაზარალებულ თემებთან.
2. ადგილი: მოიცავს ჯანმრთელობის სტრუქტურულ და სოციალურ განმსაზღვრელებთან მუშაობას: თემებზე შესაძლო გავლენის მქონე კვლევების, ღონისძიებების, პროგრამებისა და პოლიტიკის შემუშავებამდე მათი ისტორიული, სოციალური, კულტურული და ეკონომიკური წარსულის გაგებას და მდგრადი საზოგადოებრივი გადაწყვეტილებების განხორციელებას.
3. ერთობლივი მუშაობა: იყენებს მოხალისეების ძალას და სხვადასხვა სექტორის პარტნიორებს აერთიანებს გადაწყვეტილებების შემუშავებაში, შეფასებასა და განხორციელებაში, ამ პროცესით მოცულ თემებში არასასურველი შედეგების თავიდან აცილებით.

ჯანმრთელობის სოციალური განმსაზღვრელების განხილვისას მნიშვნელოვანია ყურადღება მიექცეს ფულისა და სხვა რესურსების ნაკლებობასთან დაკავშირებულ საკვებით დაუცველობას, რომელიც განისაზღვრება როგორც საკვების მიღების ან კვების ჩვევების დარღვევა ამ დეფიციტის გამო. აშშ-ის სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ეკონომიკური კვლევის სამსახურის მიხედვით, 2019 წელს ყველა ამერიკული ოჯახის 10,5% საკვებით დაუცველობას განიცდიდა. ჰისპანურ და შავკანიან პირებში იგი არაჰისპანურ თეთრკანიან პირებთან შედარებით ორჯერ უფრო გავრცელებული იყო. ამასთან, სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ შემოსავლის მქონე ოჯახების 34,5% საკვებით დაუცველი იყო. კიბოგადატანილ პირებში საკვებზე უსაფრთხო წვდომის შესახებ მონაცემები მცირეა. ჩარხჩისა და კოლეგების კვლევაში ქცევითი რისკფაქტორების ზედამხედველობის სისტემის მონაცემებით ნაჩვენები იყო, რომ კიბოს მქონე პაციენტებს ქრონიკული დაავადებების არმქონე პირებთან შედარებით საკვებით დაუცველობის უფრო მაღალი ალბათობა ჰქონდათ.

კიბოს მქონე პაციენტების სხვადასხვა სოციოდემოგრაფიულ ჯგუფში საკვებით დაუცველობის დონის შესახებ მონაცემები არასაკმარისია. თუმცა შემოსავლის, დასაქმების, შეზღუდული შესაძლებლობისა და რასობრივი თუ ეთნიკური წარმომავლობის გავლენის გათვალისწინებით, უთანასწორობა შესაძლოა არსებობდეს. მაგალითად, განისა და კოლეგების კვლევაში ლათინოამერიკული წარმომავლობისა და შავკანიანი კიბოს პაციენტების 41% საკვებით დაუცველი იყო; უმრავლესობას სიღარიბის ზღვარს ქვემოთ შემოსავალი ჰქონდა. ამიტომ, როგორც საზოგადოებამ, უნდა ვაღიაროთ, რომ კვების რეკომენდაციების შესრულებისთვის ყველა კიბოგადატანილ პირში მიზნად საკვებზე თანასწორი წვდომა უნდა დავისახოთ. პრიორიტეტი უნდა მიენიჭოს პაციენტებსა და მკურნალობადასრულებულ, კიბოგადატანილ პირებში საკვებით დაუცველობასთან ბრძოლასა და უთანასწორობის აღმოფხვრის სტრატეგიებს.

ამ გზამკვლევში და AKD-ის კიბოს პრევენციის გზამკვლევში რეკომენდებულია მკვლევრების, კლინიცისტებისა და თემების თანამშრომლობა ეროვნულ, შტატისა და ადგილობრივ დონეებზე, რათა შემუშავდეს და განხორციელდეს ხელმისაწვდომ, ნოყიერ საკვებზე წვდომის გამზრდელი პოლიტიკა და გარემოს ცვლილებები. ამასთან, უნდა გავითვალისწინოთ ჯანმრთელობის უთანასწორობა, რომელსაც კიბოგადატანილი პირები მრავალი მიზეზით აწყდებიან, მათ შორის სოციალური თუ კულტურული კონტექსტის, საკვებით დაუცველობისა და გარემოს გამო (მაგალითად უბნის უსაფრთხოება). შესაბამისად, კიბოს უთანასწორობის ტვირთის შესამცირებლად და მოვლის მთელ პროცესში ჯანმრთელობის თანასწორობის უზრუნველსაყოფად საჭიროა კოორდინირებული ძალისხმევა, მათ შორის სტრუქტურული რასიზმისა და ჯანსაღ ქცევებში მონაწილეობის ბარიერების მომცველი პოლიტიკის ცვლილებები.

საზოგადოების გავლენა

საზოგადოებრივ და კლინიკურ გარემოში მრავალი ფაქტორი მოქმედებს მოსახლეობის კვებასა და ფიზიკურ აქტივობაზე; ეს გავლენები ჯანსაღ ქცევებს ანალოგიურად ეხება როგორც კიბოგადატანილ პირებში, ისე ზოგად მოსახლეობაში. კიბოს შემდეგ ჯანსაღი ქცევების შესახებ ინფორმაციისთვის ბევრი მკურნალობადასრულებული და კიბოგადატანილი პირი ინტერნეტს მიმართავს. ვებსაიტებსა და განსაკუთრებით სოციალურ მედიაში მრავალი მცდარი ინფორმაცია ვრცელდება და ცნობილია, რომ სანდო კვებითი ინფორმაციის ონლაინ მოძიება რთულია.

საკონსულტაციო მომსახურება

კიბოგადატანილთა უმრავლესობას კვების, ალკოჰოლის, წონის მართვისა და ფიზიკური აქტივობის შესახებ ინფორმაციის მიღება თავისი სამედიცინო გუნდისგან ურჩევნია. ასევე, ბევრი ონკოლოგიური პაციენტი ამ საკითხებზე კონსულტაციის გაწევის ბარიერად დროის ნაკლებობას ასახელებს და აღიარებს, რომ არსებული რესურსების შესახებ არასაკმარისი მომზადება და ცოდნა აქვს.    

ზოგიერთი კიბოგადატანილი პირის თქმით, ინტერნეტში მოპოვებული კვებითი ინფორმაცია ხშირად არასაკმარისი ან წინააღმდეგობრივია. კვების, აქტივობისა და წონის მართვის შესახებ ცოდნისა და უნარების სწავლება ონკოლოგიურ განათლებაში უნდა შევიდეს და კლინიკის მუშაობის ნაწილი გახდეს.

კიბოგადატანილ პირებში ჯანმრთელობის ხელშემწყობი ღონისძიებების მიდგომები

არსებობს რამდენიმე მიდგომა, რომელიც კიბოგადატანილ პირთა ჯანმრთელობის ხელშეწყობისთვის უნდა განვიხილოთ.

1. სპეციალისტებმა კიბოგადატანილი პირებისთვის კვებისა და ვარჯიშის ჩარევების სარგებლის შესახებ განათლება უნდა წაახალისონ.
2. კიბოგადატანილი პირების მოვლის გუნდებს ეძლევათ რეკომენდაცია, შეიმუშაონ სისტემები ამ ქცევების რუტინულად შესაფასებლად კიბოს მქონე პაციენტებში და მათი რეგულარული გადაფასებით შექმნან კლინიკურ გარემოში გამოსაყენებელი სტრატეგიები.
3. ტექნოლოგიას კვებისა და ვარჯიშის კონსულტაციაში კოორდინაციის ხელშეწყობა შეუძლია. მაგალითად, ელექტრონულ სამედიცინო ჩანაწერებში შეიძლება ისეთი სტრატეგიების დანერგვა, როგორიცაა პაციენტისთვის ვარჯიშის შესახებ შეკითხვების დასმა და შესაფერისი დატვირთვის დონეზე მიმართვის ალგორითმი.

მსგავსი სტრატეგიები კვების კონსულტაციისთვისაც სასარგებლო შეიძლება იყოს.

მაქსიმალური გავლენისთვის კლინიკის ფარგლებს მიღმა გასვლა

ონკოლოგიაში კვებისა და აქტივობის ჩარევები გამოყენებული უნდა იყოს არა მხოლოდ პირველადი მოვლის გარემოში, არამედ ყველა შესაძლო სივრცეში, მათ შორის საზოგადოებაშიც.

დასკვნა

ჯანმრთელობის გაუმჯობესებასთან ერთად, რეციდივის რისკის შესამცირებლად და გადარჩენის გასაუმჯობესებლად აუცილებელია, მკურნალობადასრულებული და კიბოგადატანილი პირები ამ რეკომენდაციებს იცნობდნენ და ასრულებდნენ. საზოგადოებრივ და კლინიკურ გარემოს პაციენტის ქცევაზე დიდი გავლენა შეუძლია ჰქონდეს, ამიტომ რეკომენდაციების განხორციელება კრიტიკულად მნიშვნელოვანია.