Xərçəng müalicəsindən sonra qidalanma və idman təlimatı

Xərçəng irq, etnik mənşə, sosial-iqtisadi vəziyyət və coğrafi mövqe kimi amillərdən təsirləndiyi üçün dünyada qeyri-bərabər yayılmışdır. Lakin ölkəmizdə, ABŞ-da və digər inkişaf etmiş ölkələrdə həyat itkisinin ikinci səbəbidir. Bununla belə, ABŞ statistikasına görə son 30 ilə baxdıqda xərçəngdən həyatını itirənlərin sayında təxminən 32%-lik azalma müşahidə olunur. 2020 Dünya Xərçəng Statistikasına görə isə dünya miqyasında, xərçəng müalicəsini tamamlamış şəkildə həyatına davam edən insanların sayı 50 milyonu keçmişdir.

Xərçəng müalicəsinin nəticələrini yaxşılaşdıran amillər

Bir sıra amillər insanların xərçəngi atlatmasına kömək edən təsirlərə malikdir;

• Əhalinin yaşlanması
• Erkən diaqnoz və müalicə imkanı verən xərçəng skrininqlərindəki son yeniliklər
• İmmunoterapiyalar kimi daha effektiv və hədəfə yönəlmiş müalicə seçimlərinin hazırlanması

Həmçinin xərçəng riskini artıran siqaret və piylənmə kimi amillər xərçəngdən ölümə (həyat itkisi göstəricisinə) də təsir edir. Müşahidə və laboratoriya tədqiqatlarına əsaslanan sübutlara görə fiziki aktivlik, qidalanma və alkoqol istehlakı kimi qarşısı alına bilən amillərin də xərçəngin residiv verməsinə (təkrarlanmasına) və ümumi sağqalıma təsir edə biləcəyi düşünülür.

Müşahidə tədqiqatlarından əldə edilən məlumatlara görə, məsələn, yeni xərçəng hallarının 27%-sini prostat xərçəngi diaqnozu almış kişilər, 31%-ni isə süd vəzi xərçəngi diaqnozu almış qadınlar təşkil edir. Hər iki xərçəng növündə 5 illik sağqalım göstəriciləri yüksəkdir. Buna görə son dövrlərdə daha geniş yayılmış və yüksək sağqalım göstəricilərinə malik xərçənglərdə qarşısı alına bilən amillərlə xərçəngin təkrarlanma ehtimalı və sağqalım arasındakı əlaqəyə diqqət yetirilmişdir. Lakin daha az yayılmış və aşağı sağqalım göstəricilərinə malik xərçəng növləri üçün bu cür tədqiqatların sayı məhduddur.

Xərçəng xəstələri üçün həyat təlimatı

Amerika Xərçəng Cəmiyyəti (AKD) xərçəng müalicəsi alan və ya bu vəziyyəti atlatmış insanlar, onların ailələri və səhiyyə xidməti göstərənlər üçün təlimatlar hazırlayır:

• 2006-cı ildə nəşr edilmiş ilk təlimat eyni məqsədlə həmin dövrün elmi biliklərinə uyğun hazırlanmışdır.
• 2012-ci ildə isə daha geniş elmi sübutlarla, xərçəng növlərinə yönəlmiş daha spesifik tövsiyələrin olduğu ikinci təlimat nəşr olundu.
• Yeni nəşr edilmiş bu üçüncü təlimat isə əvvəlkilərdən fərqli olaraq, xərçəngin residivini azaltmağa və sağqalımı artırmağa yönəlmiş antropometrik parametrlər, fiziki aktivliklər, qidalanma və alkoqol istehlakı üçün sübuta əsaslanan və xərçəng növlərinə xas tövsiyələr verir.

Xərçəng müalicəsi alan və bu vəziyyətdən sağ çıxmış insanların əksəriyyəti qidalanma və idman tövsiyələrinə əməl etməkdə bir çox ekoloji, sosial və struktur maneələrlə qarşılaşır. Əsas maneələrdən biri müalicə və qulluq bərabərsizlikləridir: ərzaq bazarına inamsızlıq, sağlam qidalara çıxış və fiziki aktiv ola bilməmək. Həmçinin bu problemlərin çoxu fərqli irq və etnik mənşəli insanlara qeyri-bərabər təsir göstərir.

AKD-nin nəşr etdiyi yeni təlimat xərçəngin qarşısının alınmasına, xərçəng müalicəsi alanlara və xərçəngi atlatmış insanlara qidalanma və fiziki aktivlik üzrə yol göstərəcək tövsiyələr ehtiva edir.  Təlimat təşviş, depressiya, yorğunluq, sağlam həyat keyfiyyəti, limfödem, sümük sağlamlığı və yuxu daxil olmaqla xərçənglə əlaqəli çoxsaylı sağlamlıq nəticələrini nəzərdən keçirir və elmi sübutlara əsasən hazırlanmışdır.

Ümumi qidalanma və idman tövsiyələri

Müalicəyə dözümlülüyü yaxşılaşdıra biləcəyi üçün sağlam çəkiyə çatmaq və onu qorumaq mühümdür. Buna görə xərçəng xəstələri uzunmüddətli müalicə prosesində qidalanmalarına və fiziki aktivliklərinə diqqət etməlidirlər. Eyni şəkildə müalicədən sonra xərçəngdən sağ çıxmış insanlar da qidalanma barədə səhiyyə mütəxəssislərinə müraciət etməlidirlər. Fiziki aktiv həyat tərzinin, sağlam qidalanmanın və piylənmədən qaçınmanın xərçəng müalicəsindən sonra uzunmüddətli sağqalımı yaxşılaşdırdığına dair sübutlar verən tədqiqatlar vardır. Qidalanma və idman üzrə icmallarda piylənmə, fiziki aktivlik, qidalanma və alkoqolla xərçəngi atlatmış insanlarda xərçəngin residivi və həyat itkisi göstəriciləri arasında əlaqələr müəyyənləşdirilmişdir.

• Əlaqəli mövzu: Piylənmə necə xərçəngə səbəb olur?

Xərçəngdən sağ çıxmış insanların ürək-damar xəstəliyi (KVH), diabet və osteoporoz (sümük əriməsi) daxil olmaqla digər xroniki xəstəliklər baxımından risk altında olduğunu vurğulamaq mühümdür. Həmçinin bəzi xərçəng müalicələrinin xroniki xəstəlik riskini artırdığı unudulmamalıdır.

Qidalanma və Dietologiya Akademiyası və Avropa Enteral və Parenteral Qidalanma Cəmiyyəti kimi böyük qurumlar xərçəng müalicəsi zamanı və ya dərhal sonra xəstələrin əməl etməsi tövsiyə olunan qidalanma və idman planlarını ehtiva edən təlimatlar nəşr etmişlər.

Neoadyuvant və adyuvant müalicə daxil olmaqla ambulator müalicə alanlara optimal qulluq göstərilməsi üçün tövsiyələr bunlardır;

• Qidalanma çatışmazlığı riski olan şəxslər dietoloq tərəfindən qiymətləndirilməli və fərdi qidalanma proqramı hazırlanmalıdır. Proqram multidissiplinar qulluq planının bir hissəsi olmalı və müntəzəm intervallarla izlənməlidir.
• Şiş və ya qidalanmaya təsir edən mənfi əlamətlər müəyyənləşdirilməli və idarə olunmalıdır.
• Gündə şəxsin bədən çəkisi başına 1 g protein düşmürsə, oral qida əlavəsi.
• Qidalanma çatışmazlığı davam edərsə, enteral qidalanma borusu ilə qidalanma rejiminə keçilə bilər. Bu əks-göstərişlidirsə, parenteral qidalanma dəstəyi nəzərdən keçirilə bilər.

ABŞ Milli Hərtərəfli Xərçəng Şəbəkəsi (UKKA) və Amerika Klinik Onkologiya Cəmiyyəti (ASCO) də yaxın vaxtlarda xərçəngi yenmiş insanlar və klinisistlər üçün qidalanma və idman tövsiyələri təqdim etmişdir;

• Həm heyvan, həm də bitki mənşəli yetərli makro və mikro qida elementləri olmalıdır
• Xərçəng müalicəsi davam edərkən və ya bitdikdən sonra qida əlavələrinin həddindən artıq və yanlış istifadəsinə diqqət edilməlidir
• Qida mənşəli xəstəliklərin qarşısını almaq üçün qida təhlükəsizliyi prosedurlarına diqqət edilməlidir
• Mümkün qədər fiziki aktiv olmaq lazımdır

Bu mövzularda nəşr olunmuş “2018-ci ilə qlobal baxış” hesabatında şəxsin həkimi əksini tövsiyə etmədikcə bütün bu tövsiyələri tətbiq etməsinin zərərli olmadığı qənaətinə gəlinmişdir. Bunlar ümumən sağlam çəkidə olmağı, fiziki aktivliyi, sağlam qidalanmanı və alkoqol istehlakından qaçınmağı əhatə edir. Həmçinin AKD təlimatı tərəvəz, meyvə, tam taxıllar və paxlalılar kimi müxtəlif bitki qidaları ilə zəngin, lakin qırmızı və emal edilmiş ətlərin, rafinə taxılların və şəkərli içkilərin məhdud olduğu qidalanma rejimini vurğulayır.

Diaqnozdan əvvəl yüksək fiziki aktivlik səviyyəsi olanlarda süd vəzi xərçəngi riskinin 18% daha az olduğu aşkar edilmişdir. Diaqnozdan sonra yüksək fiziki aktivlik səviyyəsi isə süd vəzi, kolorektal və prostat xərçəngində azalma ilə əlaqələndirilmişdir. Digər xərçəng növləri (böyrək, ağciyər, özofagus, Hodgkin limfoması, uşaqlıq xərçəngi, bədxassəli qlioma) üçün məlumatlar məhduddur.

İdman tövsiyələri

Əvvəllər də qeyd edildiyi kimi, xərçəng müalicəsi zamanı idmanın həyat keyfiyyətinin müxtəlif tərəflərinin idarə olunmasında faydalı olacağına dair sübutlar vardır. Xərçəng növündən və müalicədən asılı olaraq təşviş, depressiya və limfödem kimi müxtəlif yan təsirlərin idarə olunmasında idmanın faydalı təsiri sübut olunsa da, digər yan təsirlərin idarə olunması üçün daha çox sübut verəcək tədqiqatlara ehtiyac vardır.

Bu baxımdan fiziki aktivlik tövsiyələri aerobik idmanı, müqavimət məşqlərini və ya hər ikisinin kombinasiyasını əhatə edir. Həmçinin müalicə zamanı edilən məşqlər müalicəyə dözümlülüyü yaxşılaşdıracaqdır. Xərçəng xəstələrinin bu dövrdə uyğun məşq proqramı üçün tibbi dəstək alması mühümdür. Bu cür dəstək limfödemin süd vəzi xərçəngi ilə əlaqəli olması kimi müəyyən xərçəng növləri və ya müalicələrlə əlaqəli problemlərin fərdi yaxşılaşdırılması üçün təhlükəsiz və effektiv fitnes proqramları hazırlamağa imkan verir.

Qidalanma tövsiyələri

Xərçəng diaqnozu və ardınca gələn müalicənin yaradacağı yan təsirlər səbəbindən yetərincə qidalana bilməmək geniş yayılmış problemdir və adətən xəstəliyin klinik gedişinə mənfi təsir göstərir. Xərçənglə əlaqəli qidalanma üzrə dietoloqla hazırlanacaq plan bu vəziyyətin idarə olunmasına kömək edəcəkdir. Qidalanma planı adətən qidalanma skrininqini, qidalanmaya yönəlmiş fiziki qiymətləndirməni, tibbi qidalanma müalicəsi müdaxilələrini və davamlı nəzarəti əhatə edir.

Xərçəng növlərinə xas qidalanma və idman tövsiyələri

Süd vəzi xərçəngi

Amerika Birləşmiş Ştatlarında süd vəzi xərçəngi qadınlar arasında ən geniş yayılmış xərçəng növüdür. Qadınlar arasında xərçənglə əlaqəli həyat itkilərinin isə ikinci səbəbidir. 2022-ci ildə 287.850 qadına süd vəzi xərçəngi diaqnozu qoyulacağı və 43.250 nəfərin bu xərçəng səbəbindən həyatını itirəcəyi düşünülür.

Fiziki aktiv həyat tərzi olan, lifli, soya tərkibli və az yağlı qidalar qəbul edən süd vəzi xərçəngli qadınlarda sağqalımın daha yaxşı olduğuna dair sübutlar vardır. Həmçinin süd vəzi xərçəngli qadınlar üzərində aparılan tədqiqatlarda piylənmənin (Bədən Kütlə İndeksi (VKİ) ≥30 kg/m²) diaqnozdan əvvəl, müalicə zamanı və sonrasında xəstəliyin residivinə, pis proqnoza və həyat itkisi göstəricilərinin artmasına səbəb olduğu göstərilmişdir.

Süd vəzi xərçəngi və qidalanma

Tədqiqatlar VKİ ≥30 kg/m² olan süd vəzi xərçəngli qadınlarda VKİ-si 18,5 – 24,9 kg/m² arasında olanlarla müqayisədə həm residiv, həm də həyat itkisi göstəricilərinin daha yüksək olduğunu göstərmişdir. Lakin başqa bir tədqiqatda VKİ ≥25 kg/m² olan süd vəzi xərçəngli qadınlarda diaqnozdan sonrakı həyat itkilərinin müqayisəsində əhəmiyyətli nəticə əldə edilməmişdir. Bununla belə, piylənmənin yalnız siklofosfamid, doksorubin və 5-flüorourasillə müalicə edilən və süd vəzi xərçəngindən sağ çıxmış qadınlarda həyat itkisi göstəricisinin artması ilə əlaqəli olduğu bildirilmişdir.

Bununla yanaşı, bədəndə piyin paylanması (bel-omba nisbəti və bel çevrəsi kimi) və bədən tərkibi (bədən piyi və əzələ faizi, piy kütlə indeksi kimi) ölçülərinin süd vəzi xərçəngli qadınlara təsirinə dair hələ anlaşılmış əlaqə yoxdur. Yetkinlikdə çəki artımı süd vəzi xərçəngi riski ilə əlaqəli olsa da, diaqnozdan əvvəl çəki artımının belə bir əlaqəsinin olub-olmadığı hələ tam anlaşılmayıb. Lakin əlaqənin mövcudluğunu göstərən bəzi tədqiqatlar vardır. Bununla yanaşı, diaqnozdan sonra məqsədli çəki itkisinə dair sübutlar da məhduddur. Məsələn, estrogen reseptoru pozitiv (ER+) süd vəzi xərçəngi olan insanların xəstəliyi atlatmasından sonra aparılmış icmalda çəki alan şəxslərdə xəstəliyin residivinin 24% artdığı, çəki itirmənin isə residiv riskini azaltdığı müşahidə edilmişdir. Bu tədqiqatın əksinə, çəki itirmənin süd vəzi xərçəngi müalicəsindən sonra həyat itkisi göstəricisini artırdığını bildirən tədqiqatlar da vardır.

Süd vəzi xərçəngi və idman

ACSM-nin (American College of Sports Medicine) 2019-cu ildə nəşr etdiyi hesabata görə, diaqnozdan əvvəl qiymətləndirilən fiziki aktivlik süd vəzi xərçənginə xas və bütün səbəblərlə bağlı ölüm riskini azaldır. Bu nəticə Friedenreich və həmkarlarının daha yaxın vaxtlarda apardığı meta-analizlə dəstəklənir. Tədqiqatda fiziki aktivlik VKİ-dən asılı olmayaraq menopauzadan sonrakı süd vəzi xərçəngi xəstələrində bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riskini azaltdı, lakin bu, menopauzadan əvvəlki süd vəzi xərçəngi xəstələri üçün keçərli deyildi. Sübutlar həmçinin süd vəzi xərçənginə xas və bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi ilə fiziki aktivlik arasında tərs doza-cavab əlaqəsini dəstəkləyir. Xüsusilə orta və ya daha yüksək intensivlikli məşq proqramına əməl etmək süd vəzi xərçənginə xas və bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riskini daha çox azaldır.

Bununla belə, effektivliyi artırmaq üçün daha intensiv fiziki aktivlik hədəfləndi və dozadan asılı olmayaraq həm istirahət məqsədli (məsələn, gəzmək, qaçmaq və s.), həm də ümumi fiziki aktivlik səviyyəsi (istirahət, nəqliyyat, iş, ev) süd vəzi xərçənginə xas və bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riskinin azalması ilə əlaqələndirildi.

Diaqnozdan sonrakı fiziki aktivlik menopauzadan əvvəlki və sonrakı qadınlarda süd vəzi xərçənginə xas və bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riskini azaldır.

Spei və həmkarlarının istirahət məqsədli məşq səviyyələri ilə həyat itkisi göstəriciləri arasındakı əlaqəni araşdırdığı tədqiqatda süd vəzi xərçəngindən sağ çıxmış və intensiv məşq proqramına əməl edən qadınlarda daha aşağı səviyyəli məşq proqramına əməl edənlərlə müqayisədə süd vəzi xərçənginə bağlı həyat itkisi göstəricisi 40%, bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi göstəricisi isə 42% daha az aşkar edildi.

Bundan əlavə, Morishita və həmkarlarının tədqiqatında fiziki aktivlik müdaxilələrinin (aerobik, müqavimət və ya kombinə) bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riskini 24% azaltdığı göstərilmişdir. Eyni tədqiqatda fiziki aktivliyin residiv riskini də 48% azaltdığı bildirilmişdir.

Bir neçə tədqiqatın nəticələrini nəzərdən keçirən işdə süd vəzi xərçəngini atlatmış qadınlarda fiziki aktivlik səviyyəsi və həyat itkisi göstəriciləri araşdırıldı. Ümumilikdə diaqnozdan sonrakı fiziki aktivlik səviyyəsi ilə həyat itkisi göstəriciləri arasında tərs doza-cavab əlaqəsi vardı. Həftədə təxminən 10 metabolik ekvivalent (MET) saata qədər fiziki aktivlik xərçəngə və bütün səbəblərə bağlı həyat itkisi riskinin kəskin azalması ilə əlaqəli idi. Bu aktivlik səviyyəsi həftədə 150 dəqiqə orta intensivlikli və ya həftədə 75 dəqiqə yüksək intensivlikli məşq tövsiyə edən fiziki aktivlik təlimatlarını əhatə edirdi. Tədqiqat məşq təlimatlarına əməl etməyin faydalarını dəstəkləyir, çünki təlimatlar süd vəzi xərçənginə bağlı həyat itkisi riskini 21%, bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riskini isə 28% azaltmışdır. Həmçinin tədqiqatda süd vəzi xərçəngi xəstələrində fiziki aktivliyin miqdarının və intensivliyinin mövcud tövsiyələrdən (həftədə 150 dəqiqə orta-yüksək intensivlikli fiziki aktivlik) daha yüksək olması və orta intensivlikli fiziki aktivliyin həftədə 300 dəqiqəyə çatdırılması tövsiyə edilmişdir.

Başqa bir meta-analizdə Wang və həmkarları az miqdarda olsa belə idman etməyin heç etməməklə müqayisədə həyat itkisi riskini azalda biləcəyini bildirdilər.

Ən mühümü, Lee və həmkarlarının apardığı 2 tədqiqatda diaqnozdan əvvəldən sonraya qədər fiziki aktivlik səviyyəsinin azaldılmasının bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riskini 236% artırdığı bildirilmişdir.

Ümumilikdə diaqnozdan əvvəl və sonra həm istirahət məqsədli, həm də ümumi fiziki aktivliyin xərçəngə xas və bütün səbəblərlə bağlı həyat itkilərinə qarşı davamlı qoruma təmin etdiyi aşkar edilmişdir. Lakin ev, nəqliyyat və iş kimi həyat sahələrində edilən məşqlər ayrı-ayrılıqda araşdırılmadığı üçün ümumi nəticə yoxdur. Eyni şəkildə, doza-cavab təhlillərində müəyyən edilmiş həftədə 10 MET saatı (həftədə təxminən 3 saat gəzinti) dozasına töhfə verə biləcək fiziki aktivlik sahələrinə dair aydın tövsiyələr də verilə bilmir.

Fiziki aktivliklə yanaşı, oturaq (hərəkətsiz) həyat tərzinin sağlamlığa təsiri barədə tədqiqatlar da vardır. Swain və həmkarlarının xərçəngdən sağ çıxmış insanlarda diaqnozdan sonrakı oturaq həyat tərzi ilə bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi arasındakı əlaqəni araşdırdığı işdə oturaq vaxtla bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi göstəriciləri arasında əhəmiyyətli əlaqə tapılmadı. Komanda həmçinin oturaq vaxtın süd vəzi xərçənginə xas və bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riskini artırıb-artırmadığını və bunun süd vəzi xərçəngindən sağ çıxmış insanlar üçün potensial müdaxilə hədəfi olub-olmadığını anlamaq üçün daha çox müşahidə və müdaxilə tədqiqatına ehtiyacı vurğulayır.

Həmçinin bu icmalların bir çoxunda qeyd edildiyi kimi, fiziki aktivliyin süd vəzi xərçənginə bağlı həyat itkisi göstəriciləri üzərində qoruyucu təsirlərinin mexanizmləri estrogen və androgen təsirinin azaldılmasını, insulin və insulinlə əlaqəli amillərin təsirlərini və iltihabın azaldılmasını əhatə edə bilər. Fiziki aktivlik bədən çəkisinin azalmasına təsiri vasitəsilə bu yollara birbaşa və ya dolayı təsir göstərə bilər. Bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riskinin aşağı olması ürək-damar riskinin azalması (məsələn, məşq qabiliyyətinin artması) və digər yanaşı xəstəlik risklərinin azalması yolu ilə fiziki aktivliyin başqa faydaları ilə əlaqəli ola bilər.

Nəticə olaraq bütün tədqiqatlar süd vəzi xərçəngindən sağ çıxmış insanların mümkün qədər fiziki aktiv olmasının, imkan olduqda aktivlik səviyyəsini artırmasının və xüsusilə diaqnoz və müalicədən sonra fiziki aktivliyini azaltmamasının əhəmiyyətini vurğulayır.

Ağciyər xərçəngi

2022-ci ildə ağciyər xərçəngi üçün təxminən 236.740 yeni diaqnoz gözlənildiyi halda, 130.180 nəfərin bu xərçəng növünə görə həyatını itirəcəyi gözlənilir. Ağciyər xərçəngi ABŞ-da həm kişilər, həm də qadınlar arasında ən geniş yayılmış ikinci xərçəng növüdür və xərçəngə bağlı həyat itkilərinin birinci səbəbidir. 2018-ci il etibarilə ABŞ-da ağciyər xərçəngindən sağ çıxmış 517.350 nəfər vardır. Siqareti tərgitmək hələ birinci prioritet olsa da, digər dəyişdirilə bilən risk amilləri də uzunmüddətli sağqalım nəticələrində rol oynaya bilər.

Ağciyər xərçəngi və qidalanma

Bədən çəkisi, VKİ, bədən tərkibi və ağciyər xərçəngində sağqalım arasındakı əlaqə bir qədər mürəkkəbdir. Siqaret çəkmək xəstəlik üçün mühüm risk amili olduğundan və siqaret çəkənlər daha aşağı VKİ-yə meyilli olduğundan, bu, potensial olaraq VKİ ilə xərçəngdə sağqalım arasındakı əlaqəni qarışdıra bilər. Diaqnoz zamanı VKİ və ağciyər xərçəngi proqnozu üzrə tədqiqatlar məhdud və ziddiyyətlidir.

Müəyyən kimyaterapiya dərmanları ilə müalicə edilən xəstələr üzərində aparılmış tədqiqatda VKİ-si yüksək xəstələr üçün sağqalım üstünlükləri aşkar edilmişdir. VKİ ilə sağqalım arasındakı əlaqəni araşdıran bir işdə artıq çəkili, karboplatin və paklitaksellə müalicə alan kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi xəstələrində həyat itkisi riski daha aşağı tapılmışdır. Bununla yanaşı, sisplatin və vinorelbinlə müalicə alan xəstələrdə yüksək VKİ ölümlə əlaqəli deyildi.

Başqa bir tədqiqatda Petrelli və həmkarları piylənməsi olan ağciyər xərçəngi xəstələrinin piylənməsi olmayanlarla müqayisədə daha aşağı ümumi ölüm göstəricisinə malik olduğunu aşkar etdilər.

Lakin tədqiqatların çoxu əhəmiyyətli çəki itkisinin geniş görüldüyü irəliləmiş mərhələli ağciyər xərçəngi xəstələrini əhatə edirdi; buna görə nəticələr ehtiyatla şərh edilməlidir.

Ağciyər xərçəngi və idman

Diaqnozdan sonrakı fiziki aktivlik və ya oturaq həyat tərzi ilə ağciyər xərçəngində sağqalım arasındakı əlaqəni araşdıran tədqiqatların sayı məhduddur.

Friedenreich və həmkarlarının diaqnozdan əvvəlki və sonrakı fiziki aktivliyin xərçəngə xas və ümumi sağqalımla əlaqəsini araşdırdığı tədqiqatda fiziki aktiv xəstələrdə daha az aktiv xəstələrə nisbətən həyat itkisi riskində 24% azalma aşkar edilmişdir.

Başqa bir tədqiqatda da fiziki aktivliyin ağciyər xərçənginə bağlı həyat itkisi göstəricilərini 19% azaltdığı müşahidə edilmişdir.

Ümumilikdə fiziki aktivliklə ağciyər xərçəngində sağqalım arasındakı əlaqəyə dair sübutlar məhduddur. Oturaq həyatın və ağciyər xərçəngində sağqalımın rolu haqqında etibarlı məlumatlar və tədqiqatlar hazırda mövcud deyil.

Yuxarı tənəffüs yolu və həzm sistemi xərçəngləri

Yuxarı tənəffüs yolu və həzm sistemi xərçəngləri (UADT) özofagus, mədə, nazik bağırsaq, kolon, düz bağırsaq, anus və qaraciyər daxil olmaqla mədə-bağırsaq [GI] yolu xərçənglərini, öd kisəsi, öd yolları, mədəaltı vəzi, ağız boşluğu və farinqeal növ xərçəngləri əhatə edir. ABŞ-da yeni xərçəng hallarının təxminən 21%-ini bu xərçənglər təşkil edir. 2022-ci il üçün 397.040 yeni GI xərçəngi halı və bu xərçəng növlərinə bağlı 183.150 həyat itkisi proqnozlaşdırılır.

Kolorektal xərçəng ən geniş yayılmış UADT xərçəng növüdür və 50 yaş və yuxarı şəxslərdə rastgəlmə tezliyi ildə 2% azalarkən, 50 yaşdan gənclərdə hər il 1,5% artır. Həmçinin keçmişində kolorektal xərçəng tarixçəsi olan təxminən 1,5 milyon Amerika vətəndaşı olduğu təxmin edilir.

UADT xərçənglərində VKİ və ölümü araşdıran tədqiqatların əksəriyyəti özofagus, kolorektal, mədə, orofaringeal və mədəaltı vəzi xərçənglərinə yönəlmişdir. Özofagus xərçəngi üçün Liu və Zhang-ın meta-analizində VKİ-də hər 5 vahid artımla bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riskinin 3% daha azaldığı bildirilmişdir. Han və həmkarlarının başqa meta-analizində diaqnozdan əvvəl və ya diaqnoz zamanı yüksək VKİ bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riskinin 23% daha aşağı olması ilə əlaqələndirildi. Kolorektal xərçəngdə artıq çəki aralığında olan xəstələrdə də bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riskində azalma vardı. Eyni zamanda Han və komandası artıq çəkili xəstələrdə risk artımı görülməsə də, piylənmənin 22% artmış həyat itkisi riski ilə əlaqəli olduğunu göstərmişdir.

Həmçinin xərçəngdə sağqalıma potensial təsir göstərə bilən visseral piylənmə barədə Xiao və həmkarlarının tədqiqatında visseral piylənməsi və kolorektal xərçəngi olan xəstələrdə ölüm riskinin artdığı bildirildi.

Yuxarı tənəffüs yolu və həzm sistemi xərçəngləri və idman

Diaqnozdan sonra fiziki aktiv olan kolorektal xərçəngli insanların xəstəliyi atlatdıqdan sonra bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riski daha aşağıdır. Qui və həmkarlarının kolorektal xərçəngli xəstələrdə apardığı tədqiqatda fiziki aktiv xəstələrin kolorektal xərçəngə bağlı həyat itkisi göstəricilərinin 36%, bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi göstəricilərinin isə 37% azaldığı bildirildi.

Diaqnozdan sonrakı fiziki aktivlikdə həftədə hər 10 MET-saat artım (məsələn, həftədə təxminən 3 saat sürətli gəzinti və ya həftədə 1.5 saat velosiped sürmək) bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riskini 24% azaltmışdır. Aerobik və ya əzələ gücləndirici aktivliklər kimi müəyyən fiziki aktivlik növlərinin faydaları müəyyən edilməmişdir. Diaqnozdan sonrakı fiziki aktivliyin təsirlərinə dair sübutlar digər yuxarı tənəffüs yolu və həzm sistemi xərçəngləri üçün hələ yetərli deyil.

Kolorektal xərçəng diaqnozundan sonra hərəkətsiz həyat tərzi keçirən xəstələrdə xəstəliyi atlatdıqdan sonra ölüm riski yüksəkdir. Hərəkətsiz həyat tərzi oturmaq və ya uzanmaqla müəyyənləşdirilmişdir və adətən ekran əsaslı fəaliyyətləri əhatə edir.

Yuxarı tənəffüs yolu və həzm sistemi xərçəngləri və qidalanma

Tərəvəz və meyvə sağlam qidalanma rejiminin ayrılmaz hissəsidir. Tədqiqatlara görə xərçəngdən sağ çıxmış insanların əməl etdiyi 2 əsas qidalanma tərzi vardır.

• Aralıq dənizi pəhrizi: meyvə, tərəvəz, taxıl, fındıq, paxlalılar və az yağlı süd məhsulları
• Qərb tipli qidalanma: qırmızı və emal edilmiş ət, rafinə taxıllar, yüksək yağlı süd məhsulları

Tam taxıllar, tərəvəz, meyvə və quru paxlalılarla zəngin qidalanma tərzinə malik olmaq mühümdür.

• Əlaqəli mövzu: Aralıq dənizi pəhrizi niyə ən yaxşı pəhrizdir? Necə tətbiq olunur?

Genitourinar xərçənglər

Genitourinar sistem böyrəkləri, sidik kisəsini, sidik axarlarını, uretranı və kişilərdə prostatı, penisi və xayaları əhatə edir. ABŞ-da 2022-ci ildə bu sistemlərdə yaranan xərçənglər üçün təxmin edilən yeni hal sayları belədir: prostat xərçəngi 268.490, sidik kisəsi 81.180, böyrək 79.000, xaya 9910, sidik axarı və digər sidik orqanları 4010, penis 2070. Prostat xərçəngi ən geniş yayılmış xərçəng növü olduğu halda, xərçənglə əlaqəli həyat itkilərində ikinci yerdədir. 2022-ci ildə kişilərin həyat itkilərinin 11%-inə prostat xərçənginin səbəb olacağı düşünülür.

Prostat xərçəngi və qidalanma

Artıq çəki və piylənmənin irəliləmiş prostat xərçəngində həyat itkisi riskini artırdığına dair yetərli sübut yoxdur. Southwest Onkologiya Qrupunda Greenlee və komandası 22 klinik tədqiqatdan əldə edilən məlumatlara əsasən 14 xərçəng növündə VKİ ilə xərçəngdən ölüm arasındakı əlaqəni təhlil etdi. Əvvəlki tədqiqatlardan fərqli olaraq, bu məlumatlarda androgen məhrumiyyəti müalicəsi alan artıq çəkili və ya piylənməsi olan prostat xərçəngi xəstələrində həyat itkisi riski daha aşağı idi.

Parekh və komandası isə icmallarında diaqnozdan əvvəlki və sonrakı VKİ ilə prostat xərçəngində sağqalım arasındakı əlaqəni qiymətləndirdi. Piylənməsi olan kişilərdə sağlamlarla müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə yüksək həyat itkisi riski aşkar edildi. Həmçinin piylənməsi olan kişilərdə metastaz riski də daha yüksək idi.

Lakin bu nəticələrin əksinə, həm orta izləmə müddəti təxminən 4 il olan CaPSURE (Prostat Strateji Uroloji Tədqiqat Endeavor Xərçəngi) tədqiqatı, həm də 10 illik izləməli Mayo Clinic Prostatektomiya Qeydiyyatı VKİ ilə prostat xərçənginə xas ölüm arasında heç bir əlaqə tapmadı.

Tədqiqatların çoxunun nəticələrinin şərhində şişin patoloji xüsusiyyətlərinə nəzarət edən prostat xərçəngi tədqiqatlarının az olması səbəbindən məhdudiyyət vardır.

Sidik kisəsi xərçəngi və qidalanma

Greenlee və komandasının təhlilində Bacillus Calmette-Guerin ilə müalicə edilmiş artıq çəkili 35 sidik kisəsi xərçəngi xəstəsinin həyat itkisi riskinin əhəmiyyətli dərəcədə aşağı olduğu aşkar edildi.  

Bundan əlavə, Zuniga və komandasının 105 tədqiqat üzrə sistematik icmalında əzələyə invaziya etməyən sidik kisəsi xərçəngi xəstələrində dəyişdirilə bilən risk amilləri və xərçəngin residivi, irəliləməsi, xərçəngə xas və bütün səbəblərlə bağlı ölüm araşdırıldı. Bu tədqiqatların 18-i VKİ ilə sidik kisəsi xərçəngi arasındakı əlaqəni qiymətləndirdi və artıq çəki və ya piylənmənin (VKİ ≥25 kg/m²) əzələyə invaziya etməyən sidik kisəsi xərçəngi xəstələrində xəstəliyin təkrarlanma riskinin artması ilə əlaqəli olduğu fikrini dəstəklədi. VKİ ilə xərçəngin yerinə xas və bütün səbəblərlə bağlı ölümə dair nəticələr hələ yetərli deyil.

İki tədqiqat kompüter tomoqrafiyası (BT) müayinələri ilə piylənmə və əzələ kütləsinin ölçülməsinin antropometriya ilə müqayisədə sistektomiya keçirmiş xəstələrdə klinik nəticələri daha yaxşı proqnozlaşdıra biləcəyini irəli sürdü, çünki bu ölçmələr həm piy, həm də skelet əzələsi kütləsini ölçə bilir. VKİ təkbaşına sarkopeniya ilə heç bir əlaqəsi olmadığı halda, bütün səbəblərlə bağlı həyat itkisi riskinin artması ilə əlaqəli idi. Həmçinin bu tədqiqatda və tədqiqatçıların ümumən qəbul etdiyi kimi, bir verilənlər bazasından istifadə sistematik icmalların məhdudiyyətidir.

Böyrək xərçəngi və qidalanma

Greenlee və komandasının müşahidə təhlilində diaqnoz zamanı VKİ-si daha yüksək olan və a-IFN 9 ilə müalicə edilmiş böyrək xərçəngli 35 xəstədə başlanğıc ​VKİ ilə həyat itkisi riski arasında əlaqə görülmədi.

Xiao və komandasının 2016-cı ildə apardığı tədqiqatda da 5 böyrək hüceyrəli karsinoma tədqiqatı daxil olmaqla müxtəlif xərçənglərdə visseral piylənmə və xərçəngdə sağqalımı qiymətləndirmək üçün sistematik icmal aparıldı. Böyrək hüceyrəli karsinoma üzrə 5 tədqiqatın 4-ündə ya daha yüksək visseral piylənmə sağqalımı proqnozlaşdırdı, ya da daha aşağı visseral piylənmə daha pis sağqalımla əlaqələndirildi.

Xaya xərçəngi və qidalanma

Piylənmə, bədən çəkisi, bədən tərkibi, çəki dəyişikliyi ilə xaya və ya digər kişi cinsiyyət orqanları xərçəngləri arasındakı əlaqələri qiymətləndirən heç bir sistematik icmal hələ bildirilməmişdir.

Genitourinar xərçənglər və idman

Genitourinar xərçənglərdə sağqalım nəticələri ilə əlaqəli olaraq diaqnozdan sonrakı fiziki aktivliyi və ya oturaq davranışı araşdıran tədqiqatların sayı məhduddur.

Benke və həmkarları fiziki aktivliklə prostat xərçənginin insidensiyası və ölüm arasındakı əlaqələri araşdırdılar. Tədqiqat diaqnozdan sonrakı fiziki aktivliyi və prostat xərçənginə xas ölümü nəzərdən keçirmiş və daha yüksək fiziki aktivliyin prostat xərçənginə xas ölüm riskini 31% azaltdığını bildirmişdir. Tədqiqatda qiymətləndirilən fiziki aktivlik istirahət məqsədli məşqləri əhatə edirdi.

Friedenreich və həmkarları bütün xərçənglər üçün diaqnozdan əvvəlki və sonrakı fiziki aktivliklə xərçəngə xas və ümumi sağqalım arasındakı əlaqələri araşdıran 136 tədqiqatın sistematik icmalını apardılar. Benke və həmkarları kimi riskdə 30% azalma bildirdilər.

Fiziki aktivliyi və bütün səbəblərlə bağlı həyat itkilərini araşdıran 5 tədqiqatda da prostat xərçəngindən sağ çıxmış insanlar arasında fiziki aktiv olmayanlarla müqayisədə çox aktiv olanlarda riskin 40% azaldığı bildirildi.

Digər genitourinar xərçənglər baxımından Friedenreich və həmkarlarının böyrək xərçəngi xəstələrində diaqnozdan sonrakı fiziki aktivlik və sağqalımı araşdıran yalnız bir tədqiqatı vardır. Bu iş böyrək xərçəngindən sağ çıxmış insanlar arasında fiziki aktiv olanlarda böyrək xərçənginə xas ölüm riskinin 43%, bütün səbəblərlə bağlı ölüm riskinin isə 40% azaldığını aşkar etdi.

Swain və həmkarları xərçəngdən sağ çıxmış insanlar arasında diaqnozdan sonrakı oturaq (hərəkətsiz) davranışla sağlamlıq nəticələri arasındakı əlaqəni araşdırdılar. Böyrək xərçəngindən sağ çıxmış insanlarla bağlı bir tədqiqat hərəkətsiz həyat tərzində ümumi ölüm riskinin daha yüksək olduğunu göstərmişdir. Nəhayət, prostat xərçəngindən sağ çıxmış insanlarla bağlı bir tədqiqatda fiziki aktivlik edənlərdə ümumi həyat itkisi riskinin azaldığı bildirildi.

Ginekoloji xərçənglər

Ginekoloji xərçəng uşaqlıq boynu, yumurtalıqlar, uşaqlıq, vagina və vulva daxil olmaqla qadın reproduktiv orqanlarından yaranan hər hansı xərçəngi ifadə edir. 2022-ci ildə ABŞ-da təxminən 115.130 yeni ginekoloji xərçəng diaqnozu gözlənilir.

Uşaqlıq cismi xərçənglərinin böyük əksəriyyətini təşkil edən endometrial xərçəng ABŞ-da ən geniş yayılmış ginekoloji bədxassəli xəstəlikdir və 2022-ci ildə təxminən 65.950 yeni diaqnoz və bu xərçəngə bağlı 12.550 həyat itkisi olacağı düşünülür.

Yumurtalıq xərçəngi ginekoloji xərçənglər arasında həyatı ən çox təhdid edəndir və 2022-ci ildə 29.880 qadına bu xəstəlik diaqnozunun qoyulacağı, 12.810 qadının isə bu xəstəlikdən həyatını itirəcəyi təxmin edilir. Yumurtalıq xərçənglərinin ən azı yarısı irəliləmiş mərhələlərdə diaqnoz aldığı üçün proqnoz pisdir və ümumi 5 illik sağqalım göstəricisi bu səbəbdən də 49%-dur.

İnvaziv uşaqlıq boynu xərçəngində isə 2022-ci ildə 14.100 qadının diaqnoz alacağı və təxminən 4280 qadının bu xərçəng növünə görə həyatını itirəcəyi düşünülür. Ginekoloji xərçəngin proqnozunda qidalanma və fiziki aktivliyin rolu böyük ölçüdə məlum deyil.

Endometrial (uşaqlıq) xərçəng və qidalanma

Piylənmə müxtəlif xərçənglərin yaranması üçün güclü risk amili kimi müəyyən edilmişdir və ən güclü əlaqəyə malik olduğu xərçənglərdən biri endometrial xərçəngdir. Lakin piylənmənin endometrial xərçəngin irəliləməsindəki rolu barədə tədqiqatların sayı məhduddur.

Aparılmış 2 sistematik icmalda tədqiqatların yarısı diaqnozdan əvvəl VKİ-si yüksək olan şəxslərin həyat itkisi riskinin daha yüksək olduğunu tapmış, digər yarısı isə heç bir nəticə bildirməmişdir. Tədqiqatlar endometrial xərçəngdən sağ çıxmış insanların VKİ-sində 10% artımın həyat itkisi göstəricilərinin 9% daha yüksək olması ilə əlaqəli olduğunu göstərir.

Petrelli və həmkarlarının piylənmə ilə ölüm arasındakı əlaqələri araşdıran yaxın tarixli geniş meta-analizi diaqnoz zamanı piylənməsi olan endometrial xərçəngli qadınların piylənməsi olmayan qadınlara nisbətən 20% daha yüksək həyat itkisi riski daşıdığını aşkar etmişdir. Sağqalıma diaqnozdan əvvəlki və sonrakı çəki dəyişikliyinin təsiri məlum deyil.

Yumurtalıq xərçəngi və qidalanma

VKİ ilə yumurtalıq xərçəngində sağqalım arasındakı əlaqə tam anlaşılmayıb. Greenlee və həmkarları tədqiqatlarında VKİ-si yüksək qadınlarda sağqalımın daha pis olduğunu bildirdilər, lakin nümunə ölçüsü nisbətən kiçikdir (n = 241) və nəticələr statistik əhəmiyyətli deyil. Petrelli və həmkarlarının tədqiqatında piylənməsi olan və olmayan qadınlar arasında sağqalım fərqi tapılmayıb.

Ginekoloji xərçənglər və idman

AKD-nin tövsiyə hesabatı yazıldığı vaxt endometrial xərçəng, yumurtalıq xərçəngi və ya digər ginekoloji xərçənglərin proqnozunda fiziki aktivliyin və ya hərəkətsiz həyat tərzinin roluna dair heç bir sistematik icmal və ya meta-analiz yox idi.

Friedenreich və həmkarlarının meta-analizi diaqnozdan sonra fiziki aktiv olan qadınların daha az fiziki aktiv qadınlara nisbətən həyat itkisi riskinin 33% aşağı olduğunu aşkar etdi. Ginekoloji xərçənglərin proqnozunda oturaq davranışın rolu barədə hələ heç bir icmal və ya meta-analiz yoxdur.

Hematoloji xərçənglər

Hematoloji xərçənglər sümük iliyi və limfatik sistem hüceyrələrindən yaranan bədxassəli xəstəliklər qrupudur. 3 əsas hematoloji xərçəng növü vardır: leykoz, limfoma və çoxsaylı miyeloma. 2022-ci ildə ABŞ-da yeni xərçənglərin 9,6%-sını təşkil edən təxminən 184.130 yeni hematoloji xərçəng halı gözlənilir. Hematopoetik və limfoid xərçənglərdə sağqalım göstəriciləri son bir neçə onillikdə yaxşılaşır; məsələn, xroniki miyeloid leykozda 1970-ci illərin ortalarında 5 illik sağqalım göstəricisi 22% olduğu halda, 2011-ci ildən 2017-ci ilədək diaqnoz alanlarda 71%-ə yüksəlmişdir.

Lakin hematoloji xərçəngi olan xəstələrdə irq və etnik qruplar arasında insidensiya və sağqalım baxımından mühüm fərqlər də vardır.

Bu xərçəng növlərinin və risk amillərinin mənşəyi barədə məlumatlar məhduddur. İonlaşdırıcı radiasiyaya məruz qalmaqla leykoz arasındakı əlaqə yaxşı məlumdur. Siqaret də leykoz üçün məlum risk amilidir. Son tədqiqatların sübutlarına görə daha az meyvə və tərəvəz istehlakının qeyri-Hodgkin limfoması riskini artıra biləcəyi düşünülür.

Hematoloji xərçənglərin proqnozunda dəyişdirilə bilən risk amillərinin roluna dair tədqiqatlar da məhduddur. Bir neçə xərçəng növünü əhatə edən tədqiqatlarda hematoloji xərçəngi olan xəstələr təhlillərdəki ümumi xəstələrin kiçik hissəsini təşkil edirdi.

Hematoloji xərçənglər və qidalanma

Greenlee və həmkarlarının tədqiqatında kəskin miyeloid leykoz və qeyri-Hodgkin limfoması xəstələrində xərçəng diaqnozu zamanı VKİ ilə xəstəliyin irəliləməsi arasında əhəmiyyətli əlaqə tapılmadı.

Hematoloji xərçənglər və idman

Fredenreich və həmkarlarının hematoloji xərçəngli xəstələrdə fiziki aktivlik və həyat itkisi göstəriciləri üzrə araşdırmasında diaqnozdan əvvəlki fiziki aktivliyin qoruyucu təsirinin müşahidə edildiyi bildirilmişdir. Diaqnozdan sonrakı fiziki aktivlik səviyyəsi ilə həyat itkisi göstəriciləri arasında əhəmiyyətli əlaqə tapılmamışdır.

Uşaqlıq xərçəngi üçün qidalanma və idman

2022-ci ildə ABŞ-da 15 yaşdan kiçik 10.470 uşağa və 5480 yeniyetməyə (15-19 yaş arası) xərçəng diaqnozu qoyulacağı təxmin edilir. Xərçəng müalicəsi alan uşaqlar üçün qidalanma tövsiyələrinin məqsədi müalicə zamanı və sonrasında normal böyümə və inkişafı davam etdirməkdir. Uşağın xüsusi ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmış pəhriz və fiziki aktivlik üçün dietoloqlar və fizioterapevtlərlə sıx əməkdaşlıq edilməlidir.

Son 50 ildə uşaqlıq xərçənglərinin müalicəsində mühüm irəliləyişlər olmuş və uzunmüddətli sağqalım göstəriciləri əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmışdır. Ümumi 5 illik sağqalım göstəriciləri 15 yaşdan kiçik uşaqlarda 85%, yeniyetmələrdə isə 86%-dır. Nəticədə hazırda Amerika Birləşmiş Ştatlarında uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə diaqnoz almış, xərçəngdən sağ çıxmış 400.000-dən çox insan yaşayır.

Uşaqlıq xərçəngindən sağ çıxmış insanlar xərçəng tarixçəsi olmayanlara nisbətən xroniki xəstəliklərə daha erkən yaşlarda tutulmağa meyillidirlər. Buna görə sağlam bədən çəkisini qorumaq, sağlam qida seçimləri etmək və müntəzəm fiziki aktivliklə bu vəziyyətlərin yaranmasının qarşısını almaq uşaqlıq xərçəngindən sağ çıxmış insanlar üçün xüsusilə mühümdür.

Xərçəngi atlatmış insanlar üçün tövsiyə və sübutların xülasəsi

Xərçəngdən sağ çıxmış insanlar diaqnoz və müalicədən sonrakı dövrlərdə də pəhriz və fiziki aktivlik məsləhətlərindən faydalana bilərlər. Aşağıdakı cədvəl mövcud elmi sübutlarla dəstəklənən tövsiyələri ümumiləşdirir.

Cədvəl 1:  Xərçəngdən sağ çıxmış insanlar üçün pəhriz və aktivlik təlimatı, Amerika Xərçəng Cəmiyyəti, 2022

Qidalanma məsləhətləri ürəkbulanma, qusma və iştahasızlıq kimi müalicəyə bağlı yan təsirləri idarə etməyə kömək edə, beləliklə onların yaratdığı qida çatışmazlıqlarının və əzələ kütləsi itkisinin qarşısını ala bilər.

Böyük cərrahiyyə və ya kök hüceyrə transplantasiyasından sonra bəzi qısamüddətli məhdudiyyətlər keçərli olsa da, xərçəngdən sağ çıxmış insanların əksəriyyəti müalicədən əvvəl, müalicə zamanı və sonrasında idman edə bilər. Müalicə zamanı və sonrasında fiziki aktivlik təşvişi, depressiv əlamətləri, yorğunluğu, fiziki funksiyanı və sağlamlıqla əlaqəli həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra bilər. Amerika İdman Təbabəti İnstitutu xərçənglə əlaqəli bu geniş yayılmış sağlamlıq nəticələrini yaxşılaşdıra biləcək müəyyən dozalarda aerobik və müqavimət məşqləri barədə istiqamət verir.

Məşqlər şəxsin dözümlülüyü, təhlükəsizliyi, müalicəyə bağlı simptomlar və yan təsirlər nəzərə alınaraq fərdi uyğunlaşdırılmalı ola bilər. Son məqsəd mövcud fiziki aktivlik tövsiyələrinə çatmaqdır (həftədə 150-300 dəqiqə orta intensivlikli və ya 75-150 dəqiqə yüksək intensivlikli fiziki aktivlik və həftədə 2 və ya daha çox gün əzələ gücləndirici aktivliklər).

Alkoqol istifadəsi barədə ümumi tövsiyə vermək üçün yetərli sübut yoxdur. Bununla yanaşı, alkoqol istifadəsi ilə həyat itkisi göstəricilərində artım müşahidə edilən bəzi xərçəng növləri də vardır. Buna görə alkoqol istehlakından qaçınmaq xərçəngdən qorunma tövsiyələrinə daxildir və xərçəngdən sağ çıxmış insanlarda yeni xərçəng riskinin azalması ilə əlaqəlidir.

Xərçəngin qarşısının alınması üçün pəhriz və fiziki aktivlik üzrə Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin təlimatındakı tövsiyələr aşağıdakı cədvəldə ümumiləşdirilmişdir.

Cədvəl 2: Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin xərçəngdən qorunma tövsiyələri üçün qidalanma və fiziki aktivlik təlimatı

Müəyyən xərçəng növlərində diaqnozdan sonra piylənmə, fiziki aktivlik, qidalanma və alkoqolla bağlı sübutların xülasəsi Cədvəl 3-də təqdim edilmişdir. Cədvəl bir çox xərçəng üçün keyfiyyətli tədqiqatların çatışmadığına diqqət çəkərək gələcək tövsiyələri yaxşılaşdırmaq üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac olduğunu irəli sürür.

Cədvəl 3: Xərçəng növündən asılı olaraq təsirli ola biləcək amillərə dair sübutlar

Gec təsirlər və xəstələrin bildirdiyi nəticələr

Məşqlərə təsir edən problemlər və qidalanma təlimatı    

Qidalanma və fiziki aktivlik üçün sağlam davranışların mənimsənilməsi xərçəng müalicəsinə bağlı simptomlara və həyat keyfiyyətinə bir çox müsbət təsir göstərə bilər. Məsələn, idman həyat keyfiyyətini və yorğunluq kimi spesifik simptomları yaxşılaşdıra bilər. Strukturlaşdırılmış məşq proqramları xərçəng müalicəsindən sonra ürək-damar hazırlığını yaxşılaşdırmaq strategiyası ola bilər.                       

Bəzi tədqiqatlar xərçəng müalicəsi tamamlanmış və xərçəngi atlatmış insanlar üçün fiziki aktivlik və qidalanma üzrə AKD təlimatının əvvəlki versiyasına əməl etməyin sağlamlıqla əlaqəli həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra və metabolik sindromun yaranma riskini azalda biləcəyini xüsusilə təsdiqləmişdir. Çünki metabolik sindrom diabet və KVH daxil olmaqla digər yanaşı xəstəliklərin riskini də artırır. Bu da ABŞ-da xərçəng müalicəsi tamamlanmış və xərçəngi atlatmış insanlar arasında əsas xəstələnmə və ölüm səbəbi olaraq qalır. 

Xərçəng müalicəsi tamamlanmış və xərçəngi atlatmış insanlarda sağlamlığı yaxşılaşdırmaq üçün məsləhət

Sağlam davranışlar barədə mövcud tövsiyələrə əməl etməyə gəldikdə, xərçəng tarixçəsi olan şəxslər xərçəng tarixçəsi olmayan həmyaşıdlarından daha çox qidalanma və idman təlimatlarına əməl etmək məcburiyyətində deyillər. Xərçəng müalicəsi tamamlanmış və xərçəngdən sağ çıxmış insanların qidalanma, alkoqol istifadəsi və fiziki aktivlik baxımından qiymətləndirilməsində və onlara məsləhət verilməsində boşluqlar ola bilər.     

Məsləhətçilər məlumatlara çıxışı artırmaq üçün ünsiyyət və strategiyaları şəxsin sağlamlıq savadlılığına və ədədi qabiliyyətinə uyğunlaşdırmalıdırlar. Sağlamlıq savadlılığı yaş, təhsil, koqnitiv qabiliyyətlər və dil kimi bir çox amildən təsirlənə bilər. Məsələn, yaşlı şəxslərin sağlamlıq savadlılığı gənclərlə müqayisədə daha məhdud ola bilər.

Gec və uzunmüddətli təsirlər təlimata riayətə mane ola bilər

Xərçəng müalicəsi tamamlanmış və xərçəngi atlatmış insanların AKD təlimatına riayəti yetərsiz ola bilər. Süd vəzi xərçəngindən sağ çıxmış insanlar üzərində aparılmış tədqiqatda iştirakçılar yalnız orta dərəcədə riayət göstərdilər.

Qidalanma və fiziki aktivlik təlimatının tövsiyələrinə yetərsiz riayətin sosial-demoqrafik amillər, vaxt və ya resurslara çıxış kimi müxtəlif səbəbləri vardır. Bununla yanaşı, xərçəngin gec və uzunmüddətli təsirləri sağlam davranışların mənimsənilməsinə mane ola bilər. Bir tədqiqat xərçəng müalicəsinin gec və uzunmüddətli təsirlərinin digər maneələri kölgədə qoya biləcəyini aşkar etdi. Periferik neyropatiya, avaskulyar nekrozun qalıq təsirləri, kardiomiopatiya, qismən ətraf amputasiyaları və ya limfödem kimi funksional pozğunluqlar müəyyən fiziki aktivlik növləri üçün risk yarada bilər.

Xəstənin bildirdiyi nəticələrin rolu

Xərçəngin və xərçəng müalicəsinin çox müxtəlif gec və uzunmüddətli təsirləri vardır. Sağlam qidalanma və fiziki aktivlik davranışlarını mənimsəmək və mümkün maneələri qiymətləndirmək üçün fərdiləşdirilmiş yanaşma tələb olunur. Xəstələrin bildirdiyi nəticələr bunu klinik praktikada sistematik etməyin bir yolunu təqdim edir. Bunlar uzunmüddətli xərçəng nəticələrini yaxşılaşdırmaq üçün hazırlanmış müdaxilələrin effektivliyini qiymətləndirməyə kömək etmək üçün istifadə oluna bilər. Xərçəng müalicəsində qabaqlayıcı yanaşma olan və nəticələri yaxşılaşdıracaq müdaxilələrə istiqamət vermək üçün ilkin qiymətləndirmələrdən istifadəyə yönələn xərçəng qulluğunda prehabilitasiya buna yaxşı nümunə ola bilər.

Ənənəvi olaraq xərçəng müalicəsi qısamüddətli nəticələrin yaxşılaşdırılmasına yönəlsə də, prehabilitasiya proqramlarının yaxın tarixli sistematik icmalı sağqalmada uzunmüddətli nəticələrə təsir göstərməyə kömək etmək üçün mövcud prehabilitasiya müdaxilələrinin potensialını və məhdudiyyətlərini müəyyənləşdirdi. Müalicədən sonrakı reabilitasiya səyləri ilə birlikdə prehabilitasiya xəstələnməni və mənfi klinik nəticələri azaltmaqda daha effektiv ola bilər. Xüsusilə xərçənglə yanaşı xəstəlikləri olan şəxslər prehabilitasiya proqramlarının təsirini qiymətləndirən bir çox tədqiqatdan kənarda saxlanılmışdır. Lakin xərçəng xəstələrində yanaşı vəziyyətlərin əhəmiyyətli yayılması və bu xəstəliklərin müxtəlifliyi fərdiləşdirilmiş yanaşmaya ehtiyacı daha da vurğulayır.     

Amerika Ürək Assosiasiyası kimi qurumlar ürək-damar xəstəliklərinin həm xərçəng müalicəsinin mühüm gec təsiri, həm də geniş yayılmış yanaşı vəziyyət kimi əhəmiyyətini qəbul edərək xərçəngli xəstələrin nəticələrini yaxşılaşdırmaq üçün kardio-onkoloji reabilitasiyanın istifadəsinə dair təlimatlar nəşr etmişlər.

Xərçəng müalicəsi tamamlanmış və xərçəngi atlatmış insanlar bir neçə simptom yaşayırlar. Bu, sağlam davranışların mənimsənilməsi qarşısında dəyişdirilə bilən əsas maneədir. Bir çox simptom müalicədən sonrakı dövrdə davam edir və xərçəng müalicəsi tamamlandıqdan sonra 10 il və ya daha çox çəkə bilər. Məsələn, kimyaterapiyanı tamamlamış xəstələrdə ağrı və yorğunluğun şiddəti sıfırdan 10-a qədər şkalada 6 idi. Bu simptomlar xərçəng diaqnozundan sonrakı bir il ərzində davam edir. Bu keçid dövrü müdaxilə üçün uyğun vaxt ola bilər. Digərlərində davamlı ağrı və periferik neyropatiya sənədləşdirilmişdir. Süd vəzi xərçəngi müalicəsi tamamlanmış və bu xərçəngdən sağ çıxmış insanların 60%-ından çoxunda yorğunluq və yuxu problemi vardı. Xərçəng müalicəsi tamamlanmış və xərçəngi atlatmış insanların 67%-si depressiv əlamətlər bildirmişdir. 2010 ilə 2013 arasında ABŞ-da ümumilikdə xərçəngdən sağ çıxmış 2,5 milyon insan depressiya, təşviş və ya hər ikisi üçün dərman qəbul edirdi. Simptomların sağlam davranışların mənimsənilməsinə mane ola biləcəyini qəbul edərək, xərçəng müalicəsi tamamlanmış və xərçəngdən sağ çıxmış insanların uzunmüddətli nəticələrini optimallaşdırmaq üçün sağlam davranışları təşviq edərkən simptomları da idarə edən yanaşmalara ehtiyac vardır.

Xərçəng müalicəsi zamanı və sonrasında səhiyyə bərabərsizlikləri nələrdir?

Xərçəng müalicəsi tamamlanmış və xərçəngi atlatmış insanlar xərçəng diaqnozu və müalicəsinin nəticəsində fiziki, emosional, psixososial və maliyyə çətinlikləri ilə üzləşirlər. Hamısı çətinliklərlə qarşılaşsa da, bəzi qruplara qeyri-bərabər təsir göstərilir. Məsələn, kənd yerlərində yaşayan qaradərili və yerli amerikalı populyasiyalar daha çox yoxsulluq və irqçilik yaşayırlar. Həmçinin onlar adətən səhiyyə xidmətlərinə çıxışdan da məhrumdurlar.

Hispanik şəxslər bütün irqi və/və ya etnik qruplar arasında ən aşağı tibbi sığorta yayılmasına malikdirlər. Sağlamlığa çıxış bərabərsizlikləri ABŞ-da mühüm ictimai sağlamlıq problemi olaraq qalır. Xərçəngi atlatmış insanlarda indiyədək aparılmış xərçəng sağlamlığı bərabərsizlikləri tədqiqatları əsasən irqi, etnik və kənd əhalisinə yönəlmişdir. Sağlamlıq bərabərsizliklərinə dair tədqiqatlar yaşa, cinsi yönümə və gender kimliyinə, sağlamlığın sosial müəyyənləşdiricilərinə (məsələn, qulluğa çıxış, dil, sağlamlıq savadlılığı, təhsil), sosial-iqtisadi vəziyyətə, ətraf mühitə və coğrafiyaya görə bərabərsizlikləri əhatə etmək üçün genişlənir. Bu əhatəli yanaşma hər kəsin ədalətli şəkildə çata bildiyi sağlamlıq bərabərliyinin əhəmiyyətini vurğulamışdır.

 ASCO xərçəng qulluğunda sağlamlıq bərabərsizliklərinin azaldılmasını və sağlamlıq bərabərliyinin yaxşılaşdırılmasını dəstəkləmək üçün 2020-ci ildə bəyanat nəşr etdi. Bəyanat keyfiyyətli qulluğa bərabər çıxışın, ədalətli tədqiqatların təmin edilməsi, maneələrin aradan qaldırılması (məsələn, işçi qüvvəsi müxtəlifliyinin təşviqi, icma tərəfdaşlıqları və institusional ayrı-seçkiliyin həlli), məlumatlılığın və fəaliyyətin artırılması (məsələn, siyasət həlləri) ilə bağlı idi.  Bu hesabat sağlamlığa çıxışı yaxşılaşdırmaq üçün xüsusi tövsiyələr verdi. Tövsiyələr xərçəngin qarşısının alınması və müalicəsində bərabərsizlikləri azaltmağa cavabdeh qurum və proqramlar üçün güclü, dayanıqlı və proqnozlaşdırıla bilən maliyyələşmə artımını təmin etməyi; klinik tədqiqatların müxtəlif iştirakçı populyasiyasını əhatə etməsi üçün addımların atılmasını; səhiyyə işçi qüvvəsinin xidmət etdiyi müxtəlif icmaları əks etdirməsi üçün proqramların dəstəklənməsini; xərçəngə nəzarət təşəbbüslərinə üstünlük verilməsini əhatə edirdi.

Xərçəng bərabərsizliklərini azaltmaq və sağlamlıqda ədalətə çatmaq AKD və AKD Xərçəng Fəaliyyət Şəbəkəsinin ümumi məqsədidir.

AKD və AKD Xərçəng Fəaliyyət Şəbəkəsinin sağlamlıq bərabərliyi prinsipləri sübuta əsaslanır və 3 başlıq altında nəzərdən keçirilir:

1. Xalq: Ən çox ehtiyacı olan populyasiyalar müəyyənləşdirilir və bu sahədəki tədqiqatlara üstünlük vermək üçün kəmiyyət və keyfiyyət məlumatlarından istifadə olunur. Bu, fərqli insanları qəbul edib onlara hörmət və dəyər göstərərək sağlamlıq bərabərsizliklərindən təsirlənən icmalarla əməkdaşlıq mühiti yaradır.
2. Məkan: Sağlamlığın struktur və sosial müəyyənləşdiricilərinin nəzərdən keçirilməsini əhatə edir; icmalara təsir edə biləcək tədqiqatları, tədbirləri, proqramları və siyasətləri təşkil etməzdən əvvəl icmaların tarixi, sosial, mədəni və iqtisadi keçmişini anlamağı və dayanıqlı icma həllərinin tətbiqini əhatə edir.
3. Əməkdaşlıq əlaqələri: Həllərin hazırlanması, qiymətləndirilməsi və tətbiqindən təsirlənən icmalarda arzuolunmaz nəticələrin qarşısını alaraq müxtəlif sektorlardan tərəfdaşları cəlb etməklə könüllülərin gücündən faydalanır.

Sağlamlığın sosial müəyyənləşdiricilərini nəzərdən keçirməyin bir hissəsi kimi, pul və digər resursların çatışmazlığı səbəbindən qida qəbulunun və ya yemək vərdişlərinin pozulması kimi müəyyən edilən ərzaq təminatsızlığını nəzərə almaq mühümdür. ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin İqtisadi Tədqiqat Xidmətinə görə, 2019-cu il ərzində ABŞ-dakı bütün ev təsərrüfatlarının 10,5%-i ərzaq təminatsızlığı yaşamışdır. Ərzaq təminatsızlığının yayılması hispanik və qaradərili şəxslərdə hispanik olmayan ağdərili şəxslərlə müqayisədə iki dəfə yüksəkdir. Həmçinin gəliri yoxsulluq həddindən aşağı olan ev təsərrüfatlarının 34,5%-i ərzaq təminatsızlığı yaşamışdır. Xərçəngdən sağ çıxmış insanlar arasında ərzaq təminatına dair məlumat azdır. Charkhchi və həmkarlarının Davranış Risk Amilləri Müşahidə Sistemindən əldə edilən məlumatlarla apardığı tədqiqat xərçəngli xəstələrin xroniki xəstəliyi olmayan şəxslərlə müqayisədə ərzaq təminatsızlığı yaşama ehtimalının yüksək olduğunu göstərdi.

Müxtəlif sosial-demoqrafik qruplarda xərçəng xəstələri arasında ərzaq təminatsızlığı səviyyələrinə dair məlumatlar çatışmasa da, ərzaq təminatsızlığına gəlir, məşğulluq, əlillik və irq/etnik mənşə kimi amillərin təsiri nəzərə alındıqda bərabərsizliklərin olması mümkündür. Məsələn, Gany və həmkarlarının tədqiqatı əksəriyyətinin gəliri yoxsulluq həddindən aşağı olan latın mənşəli və qaradərili xərçəng xəstələrinin 41%-ində ərzaq təminatsızlığı olduğunu göstərdi. Buna görə bir icma kimi qidalanma təlimatlarına əməl etmək üçün xərçəngdən sağ çıxmış bütün insanlarda ərzaq bərabərliyini hədəf kimi nəzərdən keçirməli olduğumuzu qəbul etməliyik. Xərçəng xəstələrində və xərçəng müalicəsini tamamlayıb sağ çıxmış insanlarda ərzaq təminatsızlığının həlli səylərinə və bərabərsizlikləri aradan qaldırma strategiyalarına üstünlük verilməlidir.

Bu təlimatda və xərçəngin qarşısının alınması üzrə AKD təlimatında tədqiqatçıların, klinisistlərin və icmaların münasib qiymətli, qidalı ərzaqlara çıxışı artıran siyasət və mühit dəyişikliklərini hazırlayıb tətbiq etmək üçün milli, ştat və yerli səviyyədə əməkdaşlıq etməsi tövsiyə olunur. Bununla yanaşı, xərçəngdən sağ çıxmış insanların sosial/mədəni kontekst, ərzaq təminatsızlığı və ətraf mühit (məsələn, məhəllənin təhlükəsizliyi) daxil olmaqla çoxsaylı səbəblərdən qarşılaşdığı sağlamlıq bərabərsizliklərini nəzərə almalıyıq. Nəticədə struktur irqçiliyi və sağlam davranışlarda iştiraka maneələri həll edən siyasət dəyişiklikləri də daxil olmaqla koordinasiyalı səylər xərçəng bərabərsizliklərinin yükünü azaltmaq və xərçəng qulluğu boyunca sağlamlıq bərabərliyini təmin etmək üçün zəruridir.

Cəmiyyətin təsirləri

Cəmiyyətdə və klinik mühitlərdə çoxsaylı təsirlər populyasiyanın qidalanmasına və fiziki aktivliyinə təsir edir və bunlar həm xərçəngdən sağ çıxmış insanlarda, həm də ümumi əhalidə sağlam davranışlara oxşar təsir göstərir. Xərçəngdən sonra sağlam davranışları öyrənmək üçün xərçəng müalicəsi tamamlanmış və xərçəngdən sağ çıxmış bir çox insan internetə yönəlir. İnternet saytlarında, xüsusilə sosial media saytlarında çoxlu yanlış məlumat vardır və etibarlı qidalanma məlumatlarına onlayn çıxışın çətinliyi məlumdur.

Məsləhət xidməti

Xərçəngdən sağ çıxmış insanların əksəriyyəti qidalanma, alkoqol, çəki idarəetməsi və fiziki aktivlik barədə məlumatı öz səhiyyə komandalarından almağa üstünlük verir. Həmçinin bir çox onkologiya xəstəsi bu mövzularda məsləhət verməyə maneə kimi vaxt çatışmazlığından danışır və mövcud resurslar barədə yetərli təhsil və məlumata malik olmadığını qəbul edir.    

Xərçəngdən sağ çıxmış bəzi insanlar internetdən əldə olunan qidalanma məlumatlarının adətən yetərsiz və ya ziddiyyətli olduğunu söyləyirlər. Qidalanma, fiziki aktivlik və çəki idarəetməsi ilə bağlı bilik və bacarıq təlimləri onkologiya təhsilinə daxil edilməli və klinikanın bir hissəsinə çevrilməlidir.

Xərçəngi atlatmış insanlarda sağlamlığın yaxşılaşdırılması fəaliyyətlərinə yanaşmalar

Xərçəngdən sağ çıxmış insanların sağlamlığını təşviq etmək üçün nəzərə alınmalı bir neçə yanaşma vardır.

1. Mütəxəssislər xərçəngdən sağ çıxmış insanlar üçün qidalanma və idman müdaxilələrinin faydaları barədə təhsilə təşviq etməlidirlər.
2. Xərçəngdən sağ çıxmış insanlara qulluq edən komandaların xərçəngli xəstələrdə bu davranışları rutin qiymətləndirmək üçün sistemlər hazırlaması və davranışları müntəzəm intervallarla yenidən qiymətləndirərək klinik mühitdə istifadə edilə bilən strategiyalar yaratması tövsiyə edilmişdir.
3. Texnologiya qidalanma və idman məsləhətlərində koordinasiyanı təşviq etməyə xidmət edə bilər. Məsələn, elektron sağlamlıq qeydləri, xəstələrdən idman haqqında soruşmaq, uyğun məşq səviyyəsinə yönəltmək üçün alqoritmə malik olmaq kimi strategiyalar tətbiq edilə bilər.

Bu cür strategiyalar qidalanma məsləhətləri üçün də faydalı ola bilər.

Maksimum təsir üçün klinikadan kənara çıxmaq

Onkologiyada qidalanma və fiziki aktivlik müdaxilələri yalnız ilkin səhiyyə mühitlərində deyil, cəmiyyətdəkilər daxil olmaqla mümkün olan bütün sahələrdə istifadə edilməlidir.

Nəticə

Sağlamlıqdakı irəliləyişlərlə xərçəng müalicəsi tamamlanmış və xərçəngdən sağ çıxmış insanların bu tövsiyələrdən xəbərdar olması və onlara əməl etməsi residiv riskinin azalması və sağqalımın artması üçün zəruridir. İcma və klinik mühitlər xəstənin davranışına böyük təsir göstərə bilər, buna görə tövsiyələrin tətbiqi kritik əhəmiyyət daşıyır.