როგორ იცვლება მიკრობიოტა ასაკისა და დაავადების მიხედვით და რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?

მიიჩნევა, რომ ჯანსაღი კვება, ვარჯიში და კარგი განწყობა ჩვენს მიკრობიოტაზე დადებითად მოქმედებს. მიკრობიოტის სიჯანსაღე კი ხანდაზმულ ასაკში მრავალი ქრონიკული დაავადების რისკის შემცირებას შეუწყობს ხელს. მაშ, როგორ მოქმედებს მიკრობიოტაზე ისეთი ფაქტორები, როგორიცაა ასაკის მატება, კვება და ცხოვრების წესი? მოდით, ამ კითხვაზე პასუხი ერთად აღმოვაჩინოთ.

მიკრობიოტა ადამიანის სხეულში არსებული უვნებელი მიკროორგანიზმებია, რომლებიც უმეტესად ნაწლავსა და კანზე გვხვდება. ადამიანის სხეულში მიკროორგანიზმების რაოდენობა ადამიანის უჯრედების რაოდენობაზე მეტია, მაგრამ მოცულობით გაცილებით პატარებია და ამიტომ მიკრობიოტა ადამიანის წონის მხოლოდ 50-100-იდან ერთ წილს შეადგენს.

განსაკუთრებით ასაკმა, დაავადებამ და კვებამ ნაწლავის მიკრობიოლოგიაზე მნიშვნელოვანი გავლენა შეიძლება იქონიოს და მრავალი სამეცნიერო კვლევა აჩვენებს, რომ მიღებულ საკვებს მიკრობიოტაში მნიშვნელოვანი ცვლილებების გამოწვევა შეუძლია. ფლორაში ბაქტერიები სასარგებლო და საზიანო ბაქტერიებს გარკვეული თანაფარდობით მოიცავს. როდესაც სასარგებლო/საზიანო ბაქტერიების თანაფარდობა მცირდება, იწყება პათოლოგიური პროცესი, რომელსაც „მიკრობული დისბიოზი“ ეწოდება.

სიცოცხლის პირველ წლებში მიკრობიოტის ბუნება უფრო სტაბილურია. თუმცა ასაკის მატებასთან ერთად შეიძლება ეს სტაბილურობა დაიკარგოს და ასაკთან დაკავშირებული დისბიოზი დაიწყოს. ეს მხოლოდ ქრონოლოგიურ ასაკს (გავლილი წლების რაოდენობას) არ უკავშირდება; იგი ბიოლოგიურ ასაკთანაც (ფიზიოლოგიურ ასაკთან) მჭიდროდ არის დაკავშირებული. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ადამიანის საშუალო ასაკში ყოფნა დისბიოზის გასავითარებლად საკმარისი ფაქტორი არ არის. კვება და ცხოვრების წესი ნაწლავის ჯანმრთელობაზე მოქმედი უმთავრესი ფაქტორებია.

როგორ იცვლება მიკრობიოტა დაბერებისას?

არსებობს განსხვავებული მოსაზრებები იმის შესახებ, მოქმედებს თუ არა ასაკი ნაწლავის ფუნქციაზე. თუმცა ცხოველებზე ჩატარებული მრავალი სამეცნიერო კვლევის მტკიცებულება აჩვენებს, რომ ნაწლავის ფუნქცია ასაკთან ერთად ქვეითდება. ქვემოთ მოცემულ სქემაში ვხედავთ ასაკთან დაკავშირებულ მიკრობიოტის ცვლილებებს, რომლებიც ფიზიოლოგიური მდგომარეობით, ცხოვრების წესითა და ჯანმრთელობის მდგომარეობითაა განპირობებული.

სურათი: მიკრობიოტის ცვლილებები დაბერებისას: მიკრობიოტის ასაკობრივი ცვლილებები ფიზიოლოგიური მდგომარეობით, ცხოვრების წესითა და ჯანმრთელობის მდგომარეობითაა გამოწვეული. თითოეული ეს ფაქტორი მიკრობიოტის ზოგიერთი წევრის ფარდობითი სიუხვის ცვლილებას უკავშირდება. ჩამოთვლილია ქცევითი, მეტაბოლური და ფიზიოლოგიური მექანიზმები, რომლებმაც დაფიქსირებული ზრდა ან შემცირება შეიძლება ახსნას.

დაავადების, ანთებისა და ხანდაზმულობის კავშირი მიკრობიოტასთან

ანთება, იმუნური სისტემისმიერ ორგანოების ინფექციისა და დაზიანებისგან დაცვის მცდელობისას ვითარდება. ანთებამ მიკრობიოტაზეც შეიძლება უარყოფითად იმოქმედოს. ანთება, რომელიც მრავალი დაავადების გამო ვითარდება, ასაკის მატებასაც შეიძლება ახლდეს. ხანდაზმულობა ხასიათდება ქრონიკული და მეტაბოლური ჯანმრთელობის პრობლემებით და სისხლის მიმოქცევაშიანთების მარკერების კონცენტრაციის მატებით. ამ მდგომარეობისთვის ტერმინი „inflammaging“-იც გამოიყენება („inflamm-aging“ ინგლისური სიტყვების „Inflammation“ — „ანთება“ და „Aging“ — „დაბერება“ შეერთებაა). დაბალი ხარისხის ანთება მრავალი ფუნქციური სისტემის ასაკობრივ დაქვეითებას შეიძლება უკავშირდებოდეს. მაგალითად, თაგვებზე ჩატარებული კვლევები აჩვენებს, რომ ასაკთან ერთად ნაწლავში მუცინის წარმოება მცირდება და ლორწოს შრე თხელდება. მუცინის წარმოების შემცირება ანთებითი პასუხების მატებას შეიძლება უკავშირდებოდეს. მიზეზი ისაა, რომ მუცინი მიკრობებს ეპითელურ უჯრედებთან უშუალო კონტაქტს უშლის და საჭმლის მომნელებელ სისტემას იცავს. მუცინის შრის დაკარგვისას მიკრობებს ეპითელურ შრემდე ადვილად მიღწევა შეუძლია და შეიძლება ანთებითი პასუხი განვითარდეს. მუცინი ბაქტერიული შტამებისთვის კარგი საკვები წყაროცაა. თუმცა ნაწლავში ანთებითი პასუხი ყოველთვის მიკრობიოტის ცვლილებას არ უკავშირდება, ისევე როგორც მიკრობიოტის ცვლილება მხოლოდ ასაკს არ უკავშირდება. მიკრობიოტისა და ანთებითი პასუხის ცვლილებები მრავალი დარღვევის შედეგად გვხვდება. დაავადებისას მიკრობიოტაში ბაქტერიული შტამები შეიძლება გაიზარდოს ან შემცირდეს. დაავადება–მიკრობიოტისა და დაბერება–მიკრობიოტის კავშირებზე უფრო დეტალური ინფორმაციისთვის ქვემოთ მოცემული სქემა ერთად განვიხილოთ:

ხანდაზმულობასა და მიკრობიოტას შორის კავშირისგან განსხვავებით, მყიფეობის (frailty) სინდრომისას მიკრობიოტის ცვლილება უფრო ბიოლოგიურ დაბერებას უკავშირდება, ვიდრე ქრონოლოგიურ ასაკს (კალენდარულ ასაკს). მყიფეობის სინდრომი განისაზღვრება, როგორც ბიოლოგიური დაბერებით გამოწვეული სხეულის ფუნქციების დაქვეითების შედეგად სტრესზე ფიზიოლოგიური პასუხის შემცირება. ამ სინდრომის მქონე პირების მიკრობიოტის ყველაზე თვალსაჩინო მახასიათებელი მრავალფეროვნების დაკარგვაა. ამის მიზეზი შეიძლება სხვადასხვა იყოს: ჯანსაღი კვების შეუძლებლობა, ჯანმრთელობის გამო ვარჯიშის შეუძლებლობა, ანთება, ხანგრძლივი ჰოსპიტალიზაცია და ანტიბიოტიკების მსგავსი წამლების ხანგრძლივი გამოყენება. მიიჩნევა, რომ კვებასთან დაკავშირებული მიკრობიოტის მრავალფეროვნების შემცირების უმთავრესი მიზეზი ბოჭკოვანი საკვების არასაკმარისი მიღებაა. კვლევები აჩვენებს, რომ მყიფეობის სინდრომის მქონე პირებში მოკლეჯაჭვიანი ცხიმოვანი მჟავები (KZYA) შემცირებულია. KZYA ორგანული მჟავებია, რომლებსაც ნაწლავის ბაქტერიები ნახშირწყლებისა და ბოჭკოს ფერმენტაციით წარმოქმნის. ნაწლავისა და ზოგადი ჯანმრთელობისთვის მრავალი მნიშვნელოვანი სარგებლის მქონე KZYA-ს შორისაა აცეტატი, ბუტირატი და პროპიონატი. თუმცა ყველაზე სასარგებლო და მნიშვნელოვანი ცხიმოვანი მჟავა ბუტირის მჟავაა. KZYA-ის დაბალი დონის მქონე პაციენტებში ნაწლავის ბარიერული ფუნქციების დარღვევა და ნაწლავის მომატებული გამტარობა აღინიშნება.

- დაკავშირებული თემა: რა არის ჯანსაღი კვება?

- დაკავშირებული თემა: დიეტისა და ჯანსაღი კვების რეკომენდაციები კიბოსთვის — 2020 წლის გზამკვლევი

ხანგრძლივად მცხოვრები პირების — centenarians-ის (99-104 წლის ასაკში) და semi-supercentenarians-ის (105-109 წლის ასაკში) — ბიოლოგიური ასაკი მათ ქრონოლოგიურ ასაკზე უფრო ახალგაზრდაა. მიიჩნევა, რომ ეს მათი ხანგრძლივი სიცოცხლის საიდუმლოა. ამ ადამიანებზე ჩატარებული კვლევები ვარაუდობს, რომ მათ მიკრობიოტაში არსებული სხვადასხვა ბაქტერიული ოჯახის წარმომადგენლები ზოგად ჯანმრთელობაზე დადებითად მოქმედებს და, შესაბამისად, სიცოცხლეს ახანგრძლივებს. ასევე მიიჩნევა, რომ ჯანსაღი ცხოვრების წესი და კვებითი ჩვევები უფრო ახალგაზრდა ბიოლოგიურ ასაკს უწყობს ხელს. კერძოდ, Lachnospiraceae, Ruminococcaceae და Akkermansia ოჯახების შტამების მატებახანგრძლივ სიცოცხლეს უკავშირდება. მიიჩნევა, რომ ხანგრძლივი სიცოცხლისას მიკრობიოტის მრავალფეროვნების ყველაზე მეტად გამზრდელი ფაქტორია ხილის, ბოსტნეულის, გამხმარი პარკოსნებისა და მთლიანი მარცვლეულის მსგავსი ჯანსაღი საკვებიდან მიღებული ბოჭკო.

- დაკავშირებული თემა: რამდენი ბოჭკო უნდა მივიღოთ?

შეჯამება და კომენტარი

სამეცნიერო კვლევები ადასტურებს, რომ დაავადებების დროს ნაწლავის მიკრობიოტაში სასარგებლო ბაქტერიები მცირდება. ამასთან, მიიჩნევა, რომ ბიოლოგიური დაბერება ნაწლავის მიკრობიოტაზე ქრონოლოგიურ დაბერებაზე მეტ გავლენას ახდენს. Semi-supercentenarians-ისა და centenarians-ის ნაწლავებში სასარგებლო ბაქტერიების (განსაკუთრებით Lachnospiraceae, Ruminococcaceae და Akkermansia) მატებაც ამ მოსაზრებას უჭერს მხარს. მიზეზი მათი მაღალი ქრონოლოგიური და უფრო ახალგაზრდა ბიოლოგიური ასაკია. შეიძლება ითქვას, რომ ჯანსაღი მიკრობიოტისთვის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფაქტორი ბოჭკოთი მდიდარი, ჯანსაღი და დაბალანსებული კვებაა. როგორც ზოგადი, ისე ნაწლავის ჯანმრთელობის ხელშესაწყობად გირჩევთ რეგულარულ ვარჯიშს , საკმარისი წყლის მიღებასა და ხმელთაშუა ზღვის დიეტის მსგავს დაბალანსებულ, ჯანსაღ და ბოჭკოთი მდიდარ კვების მოდელს.