Kanserli Hastalar Grip veya Zatürre Aşısı Yaptırabilir mi?

Her sonbahar polikliniğimizde en sık duyduğumuz sorulardan biri: "Hocam, kemoterapi alıyorum; grip aşısı olabilir miyim?" Kısa yanıt: Evet, çoğu kanser hastası grip aşısı olabilir ve olmalıdır. Zatürreye yol açan pnömokok bakterisine karşı aşı da güncel kılavuzlarda, bağışıklığı baskılayan tedavi alan kanser hastalarına yaşa bakılmaksızın öneriliyor. Önemli olan doğru aşıyı, doğru zamanda yaptırmak. Bu yazıda 2026-2027 grip sezonu öncesinde güncel kılavuzlar ışığında hangi aşıların, ne zaman ve nasıl yapılması gerektiğini ele alıyoruz.

Kanser hastalarında enfeksiyon riski neden artar?

Bağışıklık sistemi, antikorlar ve savunma hücreleri aracılığıyla bizi virüs ve bakterilere karşı korur. Kanserde bu savunma iki nedenle zayıflayabilir:

• Hastalığın kendisi: Özellikle lösemi, lenfoma ve multipl miyelom gibi kan kanserleri doğrudan bağışıklık hücrelerini etkiler. Katı tümörler de çevrelerine bağışıklığı baskılayan sinyaller yayabilir.
• Tedaviler: Kemoterapi, bazı hedefe yönelik tedaviler, B hücrelerini hedefleyen ilaçlar (örneğin rituksimab), yüksek doz kortizon, kök hücre nakli ve CAR-T hücre tedavisi bağışıklığı geçici veya uzun süreli olarak baskılayabilir. Kemoterapiye bağlı akyuvar düşüklüğünü nötropeni yazımızda ayrıntılı ele aldık.

CDC'ye göre kanser, özellikle lösemi ve lenfoma, grip komplikasyonları riskini artırıyor. ABD'de grip nedeniyle hastaneye yatan kanser hastalarını, grip olmadan yatan kanser hastalarıyla karşılaştıran büyük bir analizde gripli hastalarda zatürre (%18,4'e karşı %13,2) ve kan zehirlenmesi (sepsis; %19,5'e karşı %9,3) daha sık görüldü, hastanede yaşam kaybı riski de daha yüksekti (%5,4'e karşı %4,2). Kemoterapi sırasında enfeksiyon belirtilerini bu yazımızda anlattık.

Grip aşısı kanser hastalarında işe yarıyor mu?

"Bağışıklığım zayıf, aşı işe yaramaz" düşüncesi yaygın; ancak kanıtlar aksini gösteriyor. 2019'da Journal of Clinical Oncology'de yayımlanan ve Kanada'nın Ontario eyaletinde 2010-2016 arasındaki 6 grip sezonunda 26.463 kanser hastasını inceleyen çalışmanın sonuçları şöyle:

Bu oranlar sağlıklı gençlerdeki etkinliğe göre daha düşük; ama grip sezonunda binlerce hastayı ilgilendiren bir risk söz konusu olduğunda, basit ve güvenli bir aşının gribi ve hastaneye yatışları beşte bir oranında azaltması önemli bir kazanç. Üstelik aşı gribe yakalanılsa bile hastalığın daha hafif geçmesine yardımcı olabilir.

İmmünoterapi alanlar aşı olabilir mi?

Evet. İmmünoterapi (bağışıklık kontrol noktası ilaçları) alan hastalarda aşının bağışıklıkla ilişkili yan etkileri artıracağı endişesi vardı. 19 çalışmayı ve 4.705 hastayı kapsayan bir analizde bu yan etkiler aşılananlarda artmadı (%32'ye karşı %41). Kanada'da yapılan bir başka çalışmada da aşıdan sonraki 42 günde acil başvuru veya hastaneye yatış riski artmadı. İmmünoterapi alan hastalarda aşılara yanıt da genellikle iyi.

Hangi grip aşısı?

• İğne ile yapılan (inaktif) aşı: Kanser hastaları için doğru seçenek budur. Aşı virüsü canlı değildir, dolayısıyla gribe yol açmaz.
• Burun spreyi aşı (canlı): Kanser tedavisi süresince yapılmaz.
• 2026-2027 sezonu aşıları: Dünya Sağlık Örgütü önerileri doğrultusunda bu sezonun aşılarındaki üç virüs suşunun üçü de güncellendi. B/Yamagata soyu 2020'den beri saptanmadığı için aşılar artık üç bileşenli (trivalan). Türkiye'de aşılar Eylül ortasından itibaren eczanelere ulaşmaya başladı.
• Yüksek doz aşı: Yüksek doz grip aşısı Türkiye'de 60 yaş ve üzeri için ruhsatlı. ASCO, kök hücre nakli yapılmış hastalarda yaştan bağımsız olarak yüksek doz aşıyı öneriyor. Kemoterapi alan 65 yaş altı hastalarda yapılan küçük bir çalışmada yüksek doz aşı daha güçlü antikor yanıtı sağladı; ancak bunun daha az grip ve hastaneye yatışa dönüştüğü henüz gösterilmedi. Hangi aşının size uygun olduğuna onkoloğunuzla birlikte karar verin.

Aşı ne zaman yapılmalı?

Zamanlama, aşının etkinliğini belirleyen en önemli etkenlerden biri. ASCO'nun 2024 kılavuzuna göre genel ilkeler şöyle:

• Mümkünse tedaviden önce: Aşılar en iyi yanıtı bağışıklık sistemi henüz baskılanmamışken verir. Bu nedenle ideal olan, kanser tedavisi başlamadan 2-4 hafta önce aşılanmak.
• Tedavi sırasında da mümkün: Canlı olmayan aşılar kemoterapi, immünoterapi, hormon tedavisi, radyoterapi veya ameliyat sırasında ya da sonrasında yapılabilir. Kemoterapi alıyorsanız, aşının kür takviminizin hangi gününe denk geleceğini onkoloğunuz planlayacaktır.
• B hücre hedefli tedaviler: Rituksimab gibi ilaçlardan sonra aşıya yanıt çok zayıf olduğu için canlı olmayan aşılar son dozdan en az 6 ay sonra yapılır; bu hastalarda aşılamanın sonradan tekrarlanması önerilir.
• Kök hücre nakli ve CAR-T: Nakil sonrası aşılama baştan yapılır; grip, pnömokok ve COVID-19 aşılarına en erken 3. aydan itibaren başlanabilir. Canlı aşılar için en az 2 yıl beklenir.

Grip sezonu genellikle Ekim-Mart arasında etkili olduğu için aşının Eylül-Ekim aylarında yapılması uygundur; ancak sezon içinde daha geç yapılan aşı da yarar sağlar. Kanser hastalarında enfeksiyonları önlemeye yönelik ilaçlar ve diğer önlemler için koruyucu tedaviler yazımıza bakabilirsiniz.

Zatürre (pnömokok) aşısı

Pnömokok, zatürrenin en sık bakteriyel nedenlerinden biri; ayrıca kan dolaşımı enfeksiyonu (bakteriyemi) ve menenjit gibi ağır tablolara yol açabilir. Grip, pnömokok zatürresine zemin hazırlayabildiği için iki aşı birbirini tamamlar.

Kimlere? Eski kılavuzlarda pnömokok aşısı daha çok 65 yaş üstüne önerilirdi. Güncel öneriler daha geniş:

• ASCO 2024 kılavuzu, bağışıklığı baskılayan tedavi alan yetişkin kanser hastalarının pnömokoka karşı aşılanmasını öneriyor.
• CDC, 50 yaş ve üzerindeki tüm yetişkinlere ve 19-49 yaş arasında kanser, lösemi, lenfoma gibi hastalıkları olan ya da bağışıklığı baskılayan ilaç veya radyoterapi alanlara pnömokok aşısı öneriyor.
• EKMUD 2025 Erişkin Bağışıklama Rehberi de 50 yaş ve üzerindekilere ve bağışıklığı baskılanmış kişiler dahil risk gruplarına tek doz PCV20 öneriyor.

Hangi aşı? Günümüzde iki yol var: tek doz PCV20 (20 değerlikli konjuge aşı) ya da önce PCV15, en az 8 hafta sonra PPSV23. Daha önce PCV13 veya PPSV23 yaptırmış olanlara, en az 1 yıl sonra tek doz PCV20 önerilir. Yurt dışında onaylı 21 değerlikli bir aşı (PCV21) daha var; ancak Türkiye'de ruhsatına ilişkin bir bilgiye ulaşamadık.

Diğer önemli aşılar

Aile bireyleri ve yakınlar da aşılanmalı

Kanser hastasını korumanın en etkili yollarından biri, onunla birlikte yaşayan ve ona bakan kişilerin aşılanmasıdır. ASCO, ev halkının aşılarının güncel olmasını güçlü bir öneri olarak yer veriyor. Aile bireyleri canlı aşıları da çoğunlukla yaptırabilir; tek istisna, kök hücre nakli yapılmış hastalarla yaşayanların burun spreyi yerine iğne ile yapılan grip aşısını tercih etmesidir.

Grip belirtileri olursa ne yapmalı?

Aşı olsanız bile grip geçirebilirsiniz. Ateş, öksürük, boğaz ağrısı, burun akıntısı, baş ağrısı, titreme, halsizlik ve yaygın kas ağrısı gibi belirtilerde beklemeyin. Özellikle kemoterapi alıyorsanız ateş, acil değerlendirme gerektiren nötropenik ateşin belirtisi olabilir.

CDC, kanser hastaları gibi yüksek risk taşıyanlarda grip şüphesinde antiviral tedaviye mümkün olan en kısa sürede başlanmasını öneriyor. Tedavi en çok belirtilerin başladığı ilk 48 saatte etkili; ancak hastaneye yatan veya ağır hastalarda 48 saatten sonra da yarar sağlıyor. Bağışıklığı baskılanmış hastalarda tedavinin daha uzun sürmesi gerekebilir.

Pratikte ne yapmalı?

• Onkoloğunuza sorun: "Bu sonbahar grip ve zatürre aşısı olmam için en uygun zaman ne?"
• Tedavi yeni başlayacaksa aşılarınızı mümkünse 2-4 hafta öncesinde tamamlayın.
• İğne ile yapılan grip aşısını tercih edin; burun spreyi aşı olmayın.
• Pnömokok aşınızı daha önce hangi aşıyı ne zaman olduğunuzu belirterek planlayın.
• Ev halkınızın grip aşısı olmasını sağlayın.
• El hijyenine dikkat edin, grip sezonunda kalabalık ve kapalı ortamlarda maske kullanmayı düşünün. Soğuk havalarda dikkat edilmesi gerekenleri bu yazımızda anlattık.
• Ateş ve grip belirtilerinde beklemeden onkoloji ekibinizi arayın.

Sık sorulan sorular

Kemoterapi alırken grip aşısı olabilir miyim?

Evet. İğne ile yapılan, canlı olmayan grip aşısı kemoterapi sırasında da yapılabilir. Aşının kür takviminizin hangi gününe denk geleceğini onkoloğunuz planlar. İdeal olan, mümkünse tedavi başlamadan 2-4 hafta önce aşılanmaktır.

Aşı beni gribe yakalatır mı?

Hayır. İğne ile yapılan grip aşısı canlı virüs içermez ve grip yapmaz. Aşı yerinde ağrı, kısa süreli halsizlik veya hafif ateş görülebilir; bunlar genellikle 1-2 gün içinde geçer.

Bağışıklığım zayıf; aşı yine de işe yarar mı?

Evet, sağlıklı kişilere göre daha az olsa da işe yarar. 26 bin kanser hastasında aşı, laboratuvarla doğrulanmış gribi %21, grip nedeniyle hastaneye yatışı %20 azalttı. Rituksimab gibi B hücre hedefli ilaçlar alanlarda ise yanıt çok zayıf olabileceği için zamanlama ayrıca planlanır.

Zatürre aşısını her yıl mı olmam gerekiyor?

Hayır. Günümüzde önerilen tek doz PCV20 ya da PCV15 ve ardından PPSV23'tür; grip aşısı gibi her yıl tekrarlanmaz. Daha önce hangi pnömokok aşılarını olduğunuzu hekiminize bildirin.

İmmünoterapi alıyorum; aşı yan etkileri artırır mı?

Çalışmalar, grip aşısının immünoterapi alan hastalarda bağışıklıkla ilişkili yan etkileri artırmadığını gösteriyor. Aşılanmanız önerilir.

Tedavim bitti; hâlâ aşı olmam gerekiyor mu?

Evet. Tedavi bittikten sonra da her yıl grip aşısı olmanız ve diğer aşılarınızı tamamlamanız önerilir. Yetişkin kanser hastaları için önerilen aşıların tamamını aşı önerileri yazımızda bulabilirsiniz.

Sözlük

İnfluenza

Grip virüsü. Her yıl değişen suşları nedeniyle aşının her yıl yenilenmesi gerekir.

İnaktif aşı

Canlı olmayan, öldürülmüş virüs veya virüs parçaları içeren aşı; hastalığa yol açmaz.

Canlı aşı

Zayıflatılmış canlı mikrop içeren aşı. Bağışıklığı baskılanmış kişilerde hastalığa yol açabileceği için kanser tedavisi sırasında yapılmaz.

Pnömokok

Zatürre, kan dolaşımı enfeksiyonu ve menenjite yol açabilen bir bakteri (Streptococcus pneumoniae).

Konjuge aşı (PCV)

Bakterinin şeker yapısının bir proteine bağlandığı, daha güçlü ve kalıcı bağışıklık oluşturan aşı türü. PCV20, 20 farklı pnömokok tipine karşı koruma sağlar.

Nötropeni

Enfeksiyonlarla savaşan nötrofil adlı akyuvarların azalması; kemoterapinin sık görülen bir etkisidir.

Aşı etkinliği

Aşılanan kişilerde hastalık riskinin aşılanmayanlara göre yüzde kaç azaldığını gösteren ölçü.