1937-ci il avqustun 5-də Ruzvelt Milli Xərçəng İnstitutu Qanununu imzaladı: ildə 700 min dollarla qurulan ABŞ xərçəng qurumunun hekayəsi.
Bu məqalədə
Bir millətin xərçəng institutu: 1937-ci il Milli Xərçəng İnstitutu Qanunu
108-ci gündə Bittnerin siçanlarını Grahamın əməliyyat otağının yanına qoyduq və ikisinin ortaq cəhətini soruşduq: ikisi də tək bir maraqlı insanın işi olmaqdan çıxırdı. Bu dəfə qapını Vaşinqtonda açırıq. 1937-ci ildə ABŞ Konqresi xərçəng tədqiqatının bir xeyriyyə cəmiyyətinin və ya tək bir laboratoriyanın deyil, milli bir qurumun vəzifəsi olduğuna qərar verdi. Bu yazıda qərarın niyə məhz həmin il gəldiyini, qanunun nə etdiyini və nə etmədiyini izləyirik.
Senator Neelynin qəribə təklifi
Hekayə 1937-də deyil, on il əvvəl başlayır. Bir izaha görə 1927-ci ilin fevralında Qərbi Virciniya senatoru Matthew Neely Senata qeyri-adi bir təklif gətirdi: insan xərçənginin dayandırılmasına aparan məlumatı verənə 5 milyon dollarlıq mükafat. Neelynin bürosuna iki min beş yüzdən çox məktub yağdı; eyni izaha görə məktubların çoxu öz dərmanını satmaq istəyən şəfaçılardan gəlirdi. Mükafat layihəsi irəliləmədi, amma senator əl çəkmədi. 1928-ci ilin mayında Milli Elmlər Akademiyasının xərçəngi araşdırmasını nəzərdə tutan layihə təqdim etdi. Senat bu 50.000 dollarlıq araşdırmanı təsdiq etdi; layihə Nümayəndələr Palatasında qaldı. Corciya senatoru William Harris də 1929-30-da oxşar layihələr verdi və onlar da irəliləmədi.
Bu cəhdlərin arxasında bir rəqəm vardı. İctimai Sağlamlıq Xidmətinin jurnalındakı 1922-ci il hesabatına görə, 1920-ci ildə ABŞ-nin rəsmi qeydiyyat bölgəsində 72.931 nəfər xərçəng səbəbindən həyatını itirmişdi; hər 100.000-də 83,4. Rəqəm diqqətçəkən idi, amma tək başına qurum yaratmağa kifayət etmirdi. Federal hökumətin xərçəngə marağı sıfır deyildi: İctimai Sağlamlıq Xidmətinin Hijyen Laboratoriyasında 1922-ci ildə farmakoloq Carl Voegtlinin rəhbərlik etdiyi qrup kimyəvi maddələrin şişlərə təsirini araşdırırdı, 1920-ci illərdə isə xidmət Harvard Tibb Məktəbində xüsusi bir xərçəng tədqiqat vahidi açmışdı. Çatışmayan, bunları bir araya gətirəcək, öz büdcəsi olan daimi bir çətir idi.
1937-ci ilin baharında Konqres
1937-ci il idi və zəmin dəyişmişdi. Bu dəfə Neely Vaşinqton ştatından senator Homer Bone və Texasdan nümayəndələr Warren Magnuson və Maury Maverick ilə birlikdə çalışdı. Bonenin layihəsi (S. 2067) və Magnusonun Palatadakı eyni mətnli layihəsi 1937-ci il aprelin 2-də gəldi; onlar Surgeon General-a xərçəngin yayılmasına nəzarət və qarşısının alınması səlahiyyətini verir və ildə 1 milyon dollar nəzərdə tuturdu. Aprelin 29-da Maverick öz layihəsini (H.R. 6767) təqdim etdi: xərçəng tədqiqatını dəstəkləmək, diaqnoz və müalicə imkanlarını yaxşılaşdırmaq və İctimai Sağlamlıq Xidməti daxilində Milli Xərçəng Mərkəzi yaratmaq; ilk il 2,4 milyon dollar, sonra ildə 1 milyon dollar. Xidmətin hüquq bürosu mətnə kömək etmişdi, təkliflər San Antoniodan Dr. Dudley Jacksondan gəlmişdi.
Müqavimət də var idi. Eyni izaha görə Amerika Tibb Assosiasiyası layihəni «sosializm» adlandırdı və dövlətin tibbi tədqiqatda hakim mövqe tutmasının təhlükəli olduğunu dedi. Xərçəng patologiyasının tanınmış adı James Ewing pulun müalicəni sürətləndirə biləcəyinə şübhə edirdi (konseptual xülasə). Bu şübhə boş deyildi; «bədəl» qutusunda ona qayıdacağıq. Eyni mənbəyə görə Bone Prezident Ruzveltin məsləhəti ilə xərçəng layihəsini zöhrəvi xəstəliklərə nəzarət üçün ayrılmış və xalq arasında populyar olan bir sağlamlıq mövzusunun büdcə layihəsinə əlavə kimi irəli apardı.
Nəhayət iki palata kompromisə gəldi. Dövlətlərarası və Xarici Ticarət Komitəsinin 1281 nömrəli hesabatı 25 iyul 1937 tarixlidir və komitə ölkədə kifayət qədər diaqnoz və müalicə mərkəzi olmadığını düşünürdü (konseptual xülasə). Qanun 5 avqust 1937-ci ildə Prezident Franklin Ruzveltin imzası ilə təsdiq edildi.
Bir qanunun mətni
Qanun 75-ci Konqresin 244 nömrəli ictimai qanunu kimi qeydə düşdü və başlığı sadə idi: xərçənglə bağlı tədqiqatı təmin etmək, dəstəkləmək və əlaqələndirmək. Birinci maddə İctimai Sağlamlıq Xidməti daxilində «Milli Xərçəng İnstitutu» adlı bir vahid yaratdı və ona xərçənginin səbəbini, diaqnozunu və müalicəsini araşdırmağı, oxşar işləri dəstəkləməyi və təsirli üsulların təcrübəyə keçidini sürətləndirməyi tapşırdı. İkinci maddə institut və bir məsləhət şurası vasitəsilə fəaliyyət göstərən Surgeon General-a tədqiqat aparmaq və maliyyələşdirmək, radium almaq və borc vermək, texniki təlim, təqaüd, ekspert məsləhəti və ştatların sağlamlıq qurumları ilə əməkdaşlıq səlahiyyətlərini verdi.
Məsləhət şurası Surgeon General-ın sədrliyi ilə altı üzvdən ibarət olmalı idi; üzvlər xərçənginin öyrənilməsi, diaqnozu və ya müalicəsində aparıcı tibb və ya elm nüfuzları arasından seçiləcək, üç il xidmət edəcək və iclas günü başına 25 dollar alacaqdı. Şura universitetlərin, xəstəxanaların, laboratoriyaların və şəxslərin qrant müraciətlərinə baxacaq və uyğun gördüklərini təsdiq edəcəkdi. Pul da yazılmışdı: bina və avadanlıq üçün 750.000 dollara qədər, bundan başqa hər maliyyə ili üçün 700.000 dollar. Qanun imzadan otuz gün sonra qüvvəyə minəcəkdi.
DAXİLDƏ TƏDQİQ ETMƏK, XARİCƏ QRANT VERMƏK —
Qanunun iki ayağı vardı. Birincisi institutun öz laboratoriyalarında apardığı iş və təlim idi. İkincisi şuranın baxıb təsdiq etdiyi qrantlarla universitetlərdəki, xəstəxanalardakı və müstəqil laboratoriyalardakı tədqiqatları dəstəkləmək idi. Bu gün bu cütü «daxili» və «xarici» tədqiqat adlandırırıq.
Niyə önəmlidir? İctimai pulun müstəqil ekspertlərin baxışından keçərək xaricə paylanması ideyası bu qanunun mətnində artıq var idi. Bu, milli qurumun tək məkanlı laboratoriyaya çevrilməsinin qarşısını aldı və tədqiqatı genişləndirdi.
Carl Voegtlin və Bethesda
İnstitutun ilk direktoru kimi Carl Voegtlin seçildi. Voegtlin 1879-cu ildə İsveçrənin Zofingen şəhərində doğulmuş farmakoloq və üzvi kimyaçı idi və 1913-dən Hijyen Laboratoriyasının farmakologiya vahidinə rəhbərlik edirdi. Vikipediyaya görə o, arsen birləşmələrinin farmakologiyası üzərində işləmiş və Homer Smith ilə birlikdə Ehrlichin Salvarsanındakı təsirli agentin mapharsen olduğunu göstərmişdi. Bunu ilkin məqalədən yoxlaya bilmədik; doğrudursa, 96-cı gündə «sehrli güllə» ideyası ilə andığımız Paul Ehrlichin izi Amerikanın ilk xərçəng direktorunun tərcümeyi-halında da durur. Voegtlin vəzifəyə 13 yanvar 1938-də başladı və 1943-də İctimai Sağlamlıq Xidmətindən təqaüdə çıxdı.
İnstitut Harvarddakı xərçəng tədqiqat bürosunun Milli Sağlamlıq İnstitutunun bir farmakologiya vahidi ilə birləşdirilməsi nəticəsində müstəqil tədqiqat qurumu kimi formalaşdı (NCI-nin öz izahı). 28 mart 1938-də Konqres hər ilin aprel ayını könüllü milli xərçəng nəzarət proqramına həsr edən birgə qətnamə də qəbul etdi. 31 oktyabr 1940-da Ruzvelt Bethesdada Milli Sağlamlıq İnstitutlarının ilk altı binasını açdı; 6 nömrəli bina institutun ilk rəsmi binası idi. Bir ikinci dərəcəli mənbəyə görə 1941-ə qədər institut cəmi 61.380 dollarlıq qrant vermişdi. 1 iyul 1944-cü il tarixli İctimai Sağlamlıq Xidməti Qanunu institutu Milli Sağlamlıq İnstitutlarının vahidinə çevirdi və ildə 700.000 dollarlıq həddi ləğv etdi.
1937-ci il qanununun skeleti. Konqres qanunu qəbul edir; Surgeon General həm institutu, həm şuranı idarə edir; institut öz tədqiqat və təlimini aparır, şura isə təsdiqlədiyi qrantlarla kənardakı qurumları dəstəkləyir.
BƏDƏL VƏ HƏDD: İNSTİTUT YARATMAQ MÜALİCƏ TAPMAQ DEMƏK DEYİL —
Qanun müalicə gətirmədi. İldə 700.000 dollar gözləntiyə nisbətən təvazökar büdcə idi; Maverickin ilk təklifi ilk il üçün 2,4 milyon dollar idi. Ewingin pulun tək başına həlli sürətləndirmədiyinə dair şübhəsi qismən haqlı çıxdı: 1937-də əldə olan hələ də cərrahiyyə və radium idi (gün 94 və 95) və institutun qurulması həmin il heç bir xəstənin aldığı müalicəni dəyişmədi. Qanun komitə hesabatında diaqnoz və müalicə mərkəzlərinin yetərsiz olduğunu qəbul etdi, amma mərkəzləri özü yaratmadı.
İkinci hədd əhatə dairəsidir: bu, ABŞ-nin öz vətəndaşları üçün qəbul etdiyi qanun idi. Xərçəng tədqiqatının milli vəzifə sayılması pulun hansı suallara gedəcəyi barədə siyasi və ictimai seçimləri də qaçılmaz etdi. Amerika Tibb Assosiasiyasının «sosializm» etirazı bugünkü gözlə şişirdilmiş görünə bilər, amma ictimai pul tədqiqat gündəliyini kimin təyin etdiyi sualını da özü ilə gətirir.
Qalan
- Xərçəng tədqiqatının ictimai vəsaitlə dəstəklənə biləcəyi fikri
- Müstəqil ekspertlər şurasının təsdiqlədiyi xarici qrant modeli
- Xəstəliyə xas milli institut nümunəsi (sonrakı institutlara zəmin)
Düşən və ya aşılan
- İldə sabit 700.000 dollarlıq hədd (1944-də ləğv olundu)
- «Xərçəng tədqiqatı dövlətin işi deyil» etirazı
Bu hekayədən bu gün nə qalır?
Bu qanunun Türkiyə ilə təsdiqlənmiş xüsusi bir bağlantısı yoxdur; nəticə ümumidir. Bir ölkənin xərçəng qurumu xəstənin müayinə otağından görə bilməyəcəyi bir yerdə işləyir: hansı sualın araşdırılacağı, qrantın kimə gedəcəyi, hansı tədqiqatın dəstəkləniləcəyi orada həll olunur. 1937-ci il hekayəsi bu qərarların bir qanunla, bir büdcə ilə, bir məsləhət şurası ilə başladığını göstərir. Bir müalicənin bu gün niyə mövcud olduğunu anlamaq istəyən xəstələr və yaxınları üçün onun arxasındakı tədqiqatı kimin maliyyələşdirdiyinə baxmaq çox vaxt yol göstərir.
ON İLLİK YOL
BU MƏTNDƏ NƏ YOXLANILIB, NƏ AÇIQ QALIR
- İmza tarixi: Qanun mətni (Ch. 565, Public No. 244, 75-ci Konqres, 1-ci sessiya) 5 avqust 1937-də təsdiq edilib; NCI və NIH səhifələri eyni tarixi verir. Bir ikinci dərəcəli mənbə (Minnesota Universitetinin ürək-damar epidemiologiyası saytındakı esse) qanunun «1937-ci ilin iyulunda» qəbul edildiyini yazır. Komitə hesabatı 25 iyul 1937 tarixli olduğundan son qəbul gününü burada dəqiq yoxlamaq mümkün olmadı; imza günü kimi yalnız 5 avqust istifadə edildi. Qanun imzadan otuz gün sonra qüvvəyə minir (Maddə 8(e)).
- Səsvermə: İki palatadakı səs sayları və «yekdilliyin» olub-olmadığı heç bir mənbədə yoxlanıla bilmədi; mətndə yekdillik iddiası yoxdur.
- Neelynin mükafat təklifi və 2.500 məktub: yalnız tək ikinci dərəcəli mənbəyə (WETA, «How the Federal Anti-Cancer Effort Began») söykənir; Neelynin «gilyotindən daha doymaz» bənzətməsi sitat kimi deyil, konseptual xülasə kimi verildi. 1928-ci il layihəsindəki 50.000 dollar eyni mənbədəndir.
- Bonenin zöhrəvi xəstəliklər büdcə layihəsi taktikası, AMA-nın «sosializm» xəbərdarlığı və Ewingin şübhəsi: tək ikinci dərəcəli mənbəyə (Stricklanda söykənən Minnesota essesi) söykənir. Ewingin hansı şuranın sədri olduğu mənbələrdə aydın deyil; buna görə vəzifə adı yazılmadı.
- Büdcələr: S. 2067 və cüt mətn ildə 1 milyon dollar, H.R. 6767 ilk il 2,4 milyon dollar və sonra ildə 1 milyon dollar (NCI qanunvericilik xronologiyası). Qanunun öz mətni (Maddə 7): bina üçün 750.000 dollara qədər, hər maliyyə ili üçün 700.000 dollar.
- «İlk» iddiası: NCI-nin öz tarix səhifəsi 1937-ci il qanununun Konqresin yoluxucu olmayan bir xəstəliyə vəsait ayırdığı ilk hal olduğunu deyir; bu NCI-nin öz izahıdır və çarpaz yoxlanılmayıb. Federal xərçəng tədqiqatı artıq var idi (Hijyen Laboratoriyası, Harvard vahidi); qanun onu qurumlaşdırdı, başlatmadı.
- Harvard vahidi: NCI səhifəsi «Harvarddakı Xərçəng Tədqiqatları Ofisi»ni xatırladır; başqa bir ikinci dərəcəli mənbə 1920-ci illərdə Harvard Tibb Məktəbində xüsusi xərçəng tədqiqat laboratoriyasının açıldığını deyir. Təsis ili yoxlanıla bilmədi.
- Voegtlin: Doğum yeri və ili, 1913-dən farmakologiya vahidinə rəhbərlik və mapharsen tapıntısı Vikipediyaya söykənir; mapharsen tapıntısı ilkin məqalədən yoxlanılmadı. Vəzifəyə başlama günü olan 13 yanvar 1938 NIH tarix səhifəsindəki direktorlar cədvəlindəndir; digər mənbələr yalnız «1938» deyir.
- 1941-ə qədər 61.380 dollarlıq qrant: yalnız Living New Deal səhifəsinə söykənir; ilkin mənbə ilə yoxlanılmayıb.
- 1920-ci il xərçəng məlumatı: Public Health Reports 37(1), 6 yanvar 1922: qeydiyyat bölgəsində 72.931 nəfər, hər 100.000-də 83,4. 1937-yə aid ekvivalent rəqəm yoxlanıla bilmədiyi üçün istifadə edilmədi. Qeydiyyat bölgəsinin əhatəsi illər üzrə dəyişdiyindən müxtəlif illərin rəqəmləri birbaşa müqayisə edilməməlidir.
Sintetik hormonun kölgəsi: DES və Dodds
105-ci gündə Lacassagnenin siçan təcrübəsini «östrogen şişi bəsləyə bilər» xəbərdarlığı ilə buraxmışdıq. 1938-ci ildə Londonda biokimyaçı Edward Charles Doddsun komandası təbii hormona bənzəyən süni bir birləşmə təqdim etdi. Sabah xərçəng müalicəsində və sonra insan sağlamlığında həm ümid, həm bədəl daşıyan bu tək molekulun hekayəsini tarixləri və ziddiyyətli izahları ilə birlikdə götürəcəyik.
Müəllifin qeydi: Bu yazı seriyanın «qurumlaşma» ipini açır. Beatsondan Bittnerə qədər danışdığımız səylər fərdlərin və laboratoriyaların işi idi; 1937-dən sonra eyni səy büdcəsi və qiymətləndirmə mexanizmi olan bir çətir qazandı. Qanunun təsirini şişirtməmək üçün üç şeyi ayrı saxladıq: səs sayları yoxlanıla bilmədi, «ilk» iddiaları qurumun öz izahına söykənir və 1937-də müalicə alan xəstənin vəziyyəti bu qanunla dəyişmədi.
Mənbələr və əlavə oxu
- National Cancer Institute Act. Public Law 75-244, Chapter 565, 75th Congress, 1st Session, 5 avqust 1937 (NIH Office of History arxivindəki qanun mətni).
- National Cancer Institute. National Cancer Act of 1937 (cancer.gov, NCI tarix səhifəsi).
- National Cancer Institute. Legislative timeline (cancer.gov): S. 2067, H.R. 6100, H.R. 6767, P.L. 75-244 və H.J. Res. 468 qeydləri.
- National Institutes of Health. NIH Almanac: National Cancer Institute (NCI), direktorlar cədvəli və 1944-cü il qanunu.
- Living New Deal. National Cancer Institute Act (1937), livingnewdeal.org.
- WETA Boundary Stones. How the Federal Anti-Cancer Effort Began, 24 mart 2015.
- Strickland SP. Politics, Science, and Dread Disease: A Short History of United States Medical Research Policy. Harvard University Press, 1972.
- Public Health Reports 1922;37(1), 6 yanvar: Birləşmiş Ştatlarda 1916-1920 xərçəng statistikası (CDC Stacks).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Ümumi çərçivə.)
Bu mətn «365 Gündə Xərçəng Tarixi» seriyasının 109-cu günüdür. Prezident Ruzveltin 5 avqust 1937-də imzaladığı qanun ABŞ-də İctimai Sağlamlıq Xidməti daxilində Milli Xərçəng İnstitutunu yaratdı və xərçəng tədqiqatının məsləhət şurasının təsdiqlədiyi qrantlarla dəstəklənməsini nəzərdə tutdu. Mətn tarixi-populyar baxımdan hazırlanıb; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi ehtiva etmir, öz sağlamlığınız üçün həkiminizə müraciət edin. Məlumatlar qanun mətninə, NCI və NIH tarix səhifələrinə və əlaqəli ikinci dərəcəli mənbələrə söykənir; yalnız ikinci dərəcəli mənbələrə söykənən təfərrüatlar fakt yoxlama qeydlərində göstərilib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
