Artıq D vitamini əlavəsinin əlavə təsirləri və zərərləri

D vitamini bədənimizdə istehsal oluna bilən yeganə vitamindir; həmçinin saxlanılan vitaminlərdən biridir. D vitamininin ən mühüm rolu kalsium vasitəsilə sümük sağlamlığıdır; bundan başqa immun sistemi və hüceyrə funksiyası üzərindəki çoxlu rolu da getdikcə daha yaxşı anlaşılır. Bədənimizdə bu mühüm rolları olan D vitamininin çatışmazlığına görə əlavə qəbul edilməli vəziyyətlər ola bilər. Lakin artıq D vitamini əlavəsi də bəzi əlavə təsirlərin yaranmasına səbəb ola bilər.

D vitamini bədənimizdə necə istehsal olunur, qidalarla necə alınır və harada saxlanılır?

D vitamininin 2 forması var: Vitamin D2 (erqokalsiferol) və vitamin D3 (xolekalsiferol).

Vitamin D3 sintezində ilk addım günəş şüalarının təsiri ilə dəridəki provitamin D-nin vitamin D3-ə (xolekalsiferola) çevrilməsidir. Sonra D vitamini bağlayan zülallara (DBP) bağlanaraq hədəf orqanlara daşınırlar.

Qidalardakı D vitamininin bağırsaqlardan sorulması başqa D vitamini mənbəyidir. D3 vitamini ən çox yağlı balıq kimi heyvan mənşəli qidalarda, D2 vitamini isə az miqdarda bitki və göbələklərdə olur və əlavələrdə də D2 vitamini şəklində mövcuddur. Qidalarla alınan D vitaminləri xilomikron adlı yağ molekulları ilə qaraciyərə daşınır.

Qaraciyərə çatan D vitamini burada 25-hidroksilaza fermenti tərəfindən hidroksilləşir və 25-hidroksivitamin D (25-OHD) yaranır. 25-OHD böyrəklərdə 1,25-dihidroksivitamin D-yə (1, 25 OHD) çevrilir. 1,25-OHD D vitamininin fizioloji olaraq aktiv formasıdır.

D vitamini səviyyəsi öncül hormon olan 25-OHD ölçümünə əsaslanır. Serumda D vitamininin ən sabit və bol metaboliti olan 25-OHD-nin yarımömrü 3 həftədir və bu sayədə D vitamini səviyyəsini müəyyən etməkdə ən uyğun göstəricidir.

D vitamininin əsas saxlanıldığı toxuma yağdır. Həmçinin əzələ toxumasında da müəyyən miqdarda saxlanılır.

Ehtiyacdan artıq D vitamini qəbulunun ən ciddi əlavə təsirləri

D vitamini günəşdən, qidalanma yolu ilə və ya əlavələrlə alına bilər. Lakin ehtiyacdan artıq əlavələrin uzunmüddətli istifadəsi narahatlıqlara səbəb ola bilər.

Nəzarətsiz qəbul edilən artıq D vitamininin səbəb ola biləcəyi əlavə təsirlər bunlardır;

• Hiperkalsemiya (kalsium artıqlığı)
• Böyrək zədəsi
• Qeyri-müntəzəm ürək döyüntüsü və infarkt
• Sümük ağrısı və həssaslıq
• Dehidratasiya (maye itkisi)
• Pankreatit
• Ağciyər zədəsi

Hiperkalsemiya (kalsium artıqlığı)

D vitamininin artıq qəbulu hiperkalsemiya (kalsium artıqlığı) ilə əlaqəlidir. Hiperkalsemiya qanda kalsiumun çox olmasıdır. D vitamini ilə kalsium arasında güclü əlaqə var. Qanda D vitamini yüksək olduqda bağırsaqlarda sorulan kalsium miqdarı artır. Bunun nəticəsində qan dövranına kalsium buraxılmasını sürətləndirə bilər. Bu vəziyyət də qanda çox kalsium olması səbəbindən müxtəlif fəsadlara (problemlərə) və simptomlara (şikayətlərə) yol aça bilər.

Hiperkalsemiyanın ən ciddi tapıntılarından bəziləri bunlardır:

• İştaha itkisi
• İshal və qəbizlik
• Ürəkbulanma və qusma
• Oynaq və əzələ ağrısı
• Davamlı baş ağrısı
• Əsəbilik və narahatlıq
• Əzələlərdə zəifləmə
• Qeyri-müntəzəm ürək döyüntüsü
• Azalmış reflekslər
• Yüksək qan təzyiqi

Böyrək zədəsi

Qan dövranında artıq kalsium fosfatla bağlana bilər və yumşaq toxumalarda kristallar yığıla bilər. Bu kristallar toxuma zədəsinə və nəticədə orqan zədələrinə səbəb ola bilər.

Böyrək milyonlarla çox kiçik süzgəcdən ibarət keçid yolu kimi kalsium yığıntılarına həssasdır.

Kalsium yığıntısı böyrək toxumalarında ilişib qaldıqda nefrokalsinoz (böyrək daşı) yarana bilər. Bu vəziyyət ağırdırsa, daimi böyrək zədəsinə və nəticədə böyrək çatışmazlığına səbəb ola bilər.

Nefrokalsinozun (böyrək daşının) əlamətləri bunlardır:

• Ürəkbulanma və qusma
• Qızdırma və titrəmə
• Mədə, bel və ya kişilərdə xayalar daxil olmaqla qasıq nahiyəsində ağrı

Qeyri-müntəzəm ürək döyüntüsü və infarkt

Ağır hiperkalsemiya ürək hüceyrələrinin funksiyasını azalda və ya dəyişə bilər. Buna görə ağır hiperkalsemiyası olan insanlarda ürək döyüntüsü pozğunluqları olur.

Qanda artıq D vitamininə görə yüksək miqdarda kalsium və ya fosfat olan insanın arteriyalarında və ya ürək qapaqlarında kalsium yığıla və ya lövhələr yarana bilər.

Bəzi ürək fəsadlarının əlamətləri bunlardır:

• Müvəqqəti və ya davamlı ola bilən qeyri-müntəzəm ürək döyüntüsü
• Döş qəfəsində ağrı
• Səbəbi izah edilməyən taqətsizlik
• Yüksək qan təzyiqi
• Məşq edərkən ağrı
• Başgicəllənmə

Sümük ağrısı və həssaslığı

Qan dövranında sərbəst dolaşan artıq kalsium olduqda orqanizmdə mineralları sümüyə təsirli bağlamaq üçün kifayət qədər hormon olmaya bilər.

D vitamini artıqlığı sümüklə bağlı problemlərə səbəb ola bilər.

Bəzi əlamətlər bunlardır: 

• Sümüklərdə ağrı
• Qəfil yıxılmalar
• Sınmağa meyilli sümüklər
• Kuruş pozğunluğu
• Bel və ya oynaq ağrısı
• Boyun qısalması

Dehidratasiya (maye itkisi)

D vitamininin həddindən artıq olması dehidratasiyaya (bədənin susuz qalmasına) səbəb ola bilər.

Yüksək kalsium səviyyələri böyrəklərin su saxlamasını təmin edən antidiuretik hormonların təsirlərini azalda bilər.

Bu hormonlar böyrəkləri su saxlamağa təşviq edir və bədənin maye itkisinin qarşısını alır. Qanda kalsium səviyyəsi artdıqda bu hormonların işi azalır və bədən sidiklə kalsiumu atmaq üçün artıq maye itirir; bu da insanda dehidratasiya (maye itkisi) yarada bilər.

Orta dərəcəli dehidratasiya əlamətləri bunlardır:

• Ağız quruluğu
• Narahatlıq hissi
• Əsəbilik vəziyyəti
• Göz quruluğu və batması
• Artan susuzluq 
• Sidiyin azalması

Ağır dehidratasiya həyatı təhdid edə bilər.

Bu vəziyyətin digər əlamət və simptomları bunlardır:

• Aşağı nəbz
• Səbəbi izah edilməyən halsızlıq
• Çox az sidiyə getmək və ya heç getməmək
• Şüurun azalması

Pankreatit

Hiperkalsemiya mədəaltı vəzin iltihabı demək olan kəskin pankreatitə səbəb ola bilər.

Pankreatitin əlamətləri bunlardır:

• Belə doğru yayılan mədənin yuxarı hissəsində ağrı
• Ürəkbulanma və qusma
• Sürətli nəbz
• Çəki itkisi
• Qızdırma

Ağciyər zədəsi

Qanda yüksək səviyyədə kalsium və fosfat kristallarının yaranması yumşaq toxumalarda yığılmaya səbəb olur.

Kristalların xüsusilə ağciyərlərdə yığıla bildiyi bilinir.

Yaranan ağciyər zədəsinin bəzi əlamətləri bunlardır:

• Öskürək
• Təngnəfəslik
• Döş qəfəsində ağrı

D vitamini artıqlığına bağlı əlavə təsirlər nə qədər yayılıb?

Bir çox insan yüksək dozada D vitamini əlavəsi alır və mənfi əlavə təsirlərin göstəricisi nisbətən aşağıdır. Bədən D vitaminini yağ toxumalarında saxlayır və D vitamini artıqlığına bağlı əlavə təsirlərin yaranması bəzən həftələr və ya aylar çəkə bilər.

D vitamini əlavəsindən kimlər çəkinməlidir?

D vitamini əlavələri hər kəs üçün uyğun deyil. D vitamini əlavələri bəzi dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girə bilər.

Aşağıdakı dərmanlardan hər hansı biri ilə müalicə alan insanlar D vitamini əlavələri qəbul etməzdən əvvəl həkimlə məsləhətləşməlidirlər.

• Steroidlər
• Epilepsiyanın müalicəsində istifadə olunan fenobarbital və fenitoin
• Orlistat (piylənmənin müalicəsində istifadə olunan dərman)
• Xolesterini azalda bilən xolestiramin

Həmçinin bəzi tibbi vəziyyətlər D vitamininə həssaslığı artıra bilər.

Aşağıdakı vəziyyətlərdən hər hansı biri olan insan D vitamini əlavələri istifadə etməzdən əvvəl həkimlə məsləhətləşməlidir.

• Birincili hipertiroidizm
• Xərçəng
• Sarkoidoz
• Qranulomatoz vərəm
• Sümük metastazı

Nəticə

Nəticədə D vitamini orqanizm tərəfindən də istehsal edilə bilən və yağ toxumasında saxlanılan vitamindir.

Artıq D vitamininin əlavə təsirləri müxtəlif simptomlara (şikayətlərə) səbəb ola bilər və hər şəxsdə fərqli tapıntılar verə bilər.

İnsan uzun müddət və ya həddindən artıq miqdarda vitamin əlavəsi alırsa, əlavə təsir yaşama riski daha yüksəkdir. Bu, D vitamininin və metabolitlərinin (məhsullarının) qanda yığılmasına səbəb ola bilər. Buna görə qan səviyyəsi ilə aşağı olduğu göstərilmədikcə D vitamini əlavəsi qəbulunu tövsiyə etmirik.

Marağınızı çəkə bilər:

• D vitamini və xərçəng! Çatışmazlığı xərçəng yaradırmı? Yüksəkliyi xərçəngin qarşısını alırmı?
• D vitamini çatışmazlığının əlamətləri və səbəbləri hansılardır?