عوارض جانبی و زیان‌های مصرف بیش از حد مکمل ویتامین D
در این مقاله
ویتامین D تنها ویتامینی است که در بدن ما تولید می‌شود؛ همچنین از ویتامین‌های ذخیره‌شونده است. مهم‌ترین نقش ویتامین D، سلامت استخوان از طریق کلسیم است؛ افزون بر آن، نقش‌های متعدد آن در دستگاه ایمنی و عملکرد سلولی روزبه‌روز بهتر شناخته می‌شوند. ممکن است به‌علت کمبود ویتامین D با این نقش‌های مهم در بدن، شرایطی پیش آید که دریافت مکمل لازم باشد. اما مصرف بیش از حد مکمل ویتامین D نیز می‌تواند باعث ایجاد برخی عوارض جانبی شود.
ویتامین D چگونه در بدن ما تولید می‌شود، چگونه از غذا دریافت می‌شود و کجا ذخیره می‌شود؟
ویتامین D دارای 2 شکل است: ویتامین D2 (ارگوکلسیفرول) و ویتامین D3 (کوله‌کلسیفرول).
نخستین مرحله ساخت ویتامین D3، تبدیل پروویتامین D موجود در پوست به ویتامین D3 یا کوله‌کلسیفرول تحت تأثیر نور خورشید است. سپس با اتصال به پروتئین‌های متصل‌شونده به ویتامین D (DBP)، به اندام‌های هدف منتقل می‌شوند.
جذب ویتامین D غذایی از روده، منبع دیگری برای آن است. ویتامین D3 بیشتر در غذاهای حیوانی مانند ماهی‌های چرب یافت می‌شود، در حالی که ویتامین D2 به مقدار کم در گیاهان و قارچ‌ها وجود دارد و در مکمل‌ها نیز به شکل ویتامین D2 یافت می‌شود. ویتامین‌های D دریافتی از غذا با مولکول‌های چربی به نام شیلومیکرون به کبد منتقل می‌شوند.
ویتامین D رسیده به کبد، در آنجا توسط آنزیم 25-هیدروکسیلاز هیدروکسیله می‌شود و 25-هیدروکسی‌ویتامین D (25-OHD) تشکیل می‌شود. 25-OHD در کلیه به 1,25-دی‌هیدروکسی‌ویتامین D (1, 25 OHD) تبدیل می‌شود. 1,25-OHD، از نظر فیزیولوژیک ویتامین D را به‌صورت شکل فعالتشکیل می‌دهد.
سطح ویتامین D بر اساس هورمون پیش‌ساز، یعنی 25-OHD اندازه‌گیری می‌شود. پایدارترین و فراوان‌ترین متابولیت ویتامین D در سرم، 25-OHD است که نیمه‌عمر 3 هفته‌ای دارد و به همین دلیل مناسب‌ترین شاخص برای تعیین سطح ویتامین D است.
بافت اصلی ذخیره ویتامین D، چربیاست. همچنین مقداری از آن در بافت عضلانی ذخیره می‌شود.
جدی‌ترین عوارض جانبی دریافت بیش از نیاز ویتامین D
ویتامین D را می‌توان از آفتاب، تغذیه یا مکمل‌ها دریافت کرد. اما مصرف طولانی‌مدت مکمل بیش از نیاز می‌تواند باعث ناراحتی شود.
عوارض جانبی احتمالی مصرف کنترل‌نشده و بیش از حد ویتامین D عبارت‌اند از؛
- هیپرکلسمی (کلسیم بیش از حد)
- آسیب کلیه
- ضربان نامنظم قلب و حمله قلبی
- درد و حساسیت استخوان
- دهیدراتاسیون (از دست دادن مایعات)
- پانکراتیت
- آسیب ریه
هیپرکلسمی (کلسیم بیش از حد)
دریافت بیش از حد ویتامین D با هیپرکلسمی یا کلسیم بیش از حد مرتبط است. هیپرکلسمی یعنی زیاد بودن کلسیم خون. بین ویتامین D و کلسیم ارتباط نیرومندی وجود دارد. هنگامی که ویتامین D خون بالا باشد، مقدار کلسیم جذب‌شده از روده افزایش می‌یابد. در نتیجه ممکن است آزاد شدن کلسیم به گردش خون تسریع شود. این وضعیت به‌علت وجود کلسیم بسیار زیاد در خون می‌تواند به عوارض و مشکلات و علائم و شکایت‌های گوناگون منجر شود.
برخی از جدی‌ترین نشانه‌های هیپرکلسمی عبارت‌اند از:
- بی‌اشتهایی
- اسهال و یبوست
- تهوع و استفراغ
- درد مفصل و عضله
- سردرد مداوم
- تحریک‌پذیری و نگرانی
- ضعف عضلات
- ضربان نامنظم قلب
- کاهش رفلکس‌ها
- فشار خون بالا
آسیب کلیه
کلسیم اضافی در گردش خون می‌تواند به فسفات متصل شود و بلورها در بافت‌های نرم رسوب کنند. این بلورها می‌توانند باعث آسیب بافتی و در نهایت آسیب اندام‌ها شوند.
کلیه به‌عنوان گذرگاهی متشکل از میلیون‌ها صافی بسیار کوچک، به رسوب کلسیم حساس است.
وقتی تجمع کلسیم در بافت کلیه گیر بیفتد، نفروکلسینوز یا سنگ کلیه ممکن است ایجاد شود. اگر این وضعیت شدید باشد، می‌تواند آسیب دائمی کلیه و در نهایت نارسایی کلیه ایجاد کند.
علائم نفروکلسینوز (سنگ کلیه) عبارت‌اند از:
- تهوع و استفراغ
- تب و لرز
- درد شکم، پشت یا ناحیه کشاله ران، از جمله بیضه‌ها در مردان
ضربان نامنظم قلب و حمله قلبی
هیپرکلسمی شدید می‌تواند عملکرد سلول‌های قلب را کاهش یا تغییر دهد. به همین دلیل افراد دارای هیپرکلسمی شدید دچار بی‌نظمی ضربان قلب می‌شوند.
در فردی که به‌علت ویتامین D بیش از حد، کلسیم یا فسفات خون بالایی دارد، ممکن است کلسیم در شریان‌ها یا دریچه‌های قلب رسوب کند یا پلاک تشکیل دهد.
برخی علائم عوارض قلبی عبارت‌اند از:
- ضربان نامنظم قلب که می‌تواند موقت یا مداوم باشد
- درد قفسه سینه
- حالت خستگی شدید بدون علت مشخص
- فشار خون بالا
- درد هنگام ورزش
- سرگیجه
درد و حساسیت استخوان
هنگامی که کلسیم اضافی به‌صورت آزاد در خون گردش می‌کند، بدن ممکن است هورمون کافی برای اتصال مؤثر مواد معدنی به استخوان نداشته باشد.
ویتامین D بیش از حد می‌تواند باعث مشکلات استخوانی شود.
برخی علائم عبارت‌اند از:
- درد استخوان‌ها
- افتادن ناگهانی
- استخوان‌های مستعد شکستگی
- اختلال حالت بدن
- درد پشت یا مفصل
- کوتاه شدن قد
دهیدراتاسیون (از دست دادن مایعات)
ویتامین D بسیار زیاد می‌تواند باعث دهیدراتاسیون یا کم‌آبی بدن شود.
سطوح بالای کلسیم می‌توانند اثر هورمون‌های ضدادراری را که به کلیه‌ها امکان حفظ آب می‌دهند کاهش دهند.
این هورمون‌ها کلیه‌ها را به حفظ آب تشویق می‌کنند و مانع از دست رفتن مایعات بدن می‌شوند. وقتی سطح کلسیم خون افزایش می‌یابد، عملکرد این هورمون‌ها کم می‌شود و بدن برای دفع کلسیم از راه ادرار مایعات بیشتری از دست می‌دهد و این موضوع می‌تواند فرد را دچار کم‌آبی کند.
علائم کم‌آبی متوسط عبارت‌اند از:
- خشکی دهان
- احساس بی‌قراری
- تحریک‌پذیری
- خشکی و سوزش چشم
- افزایش تشنگی
- کاهش ادرار
کم‌آبی شدید می‌تواند زندگی را تهدید کند.
دیگر نشانه‌ها و علائم این وضعیت عبارت‌اند از:
- نبض پایین
- ضعف بدون علت مشخص
- ادرار بسیار کم یا قطع ادرار
- کاهش سطح هوشیاری
پانکراتیت
هیپرکلسمی می‌تواند باعث پانکراتیت حاد، به معنای التهاب پانکراس، شود.
علائم پانکراتیت عبارت‌اند از:
- درد بالای شکم که به پشت انتشار می‌یابد
- تهوع و استفراغ
- نبض سریع
- کاهش وزن
- تب
آسیب ریه
تشکیل بلورهای کلسیم و فسفات با سطح بالا در خون باعث رسوب در بافت‌های نرم می‌شود.
مشخص است که بلورها به‌ویژه می‌توانند در ریه‌ها تجمع یابند.
برخی علائم آسیب ریوی ایجادشده عبارت‌اند از:
- سرفه
- تنگی نفس
- درد قفسه سینه
عوارض جانبی ناشی از ویتامین D بیش از حد چقدر شایع‌اند؟
بسیاری از افراد مکمل ویتامین D با دوز بالا دریافت می‌کنند و میزان عوارض جانبی نامطلوب نسبتاً پایین است. بدن ویتامین D را در بافت چربی ذخیره می‌کند و ظهور عوارض ناشی از زیادی آن گاهی هفته‌ها یا ماه‌ها طول می‌کشد.
چه کسانی باید از مکمل ویتامین D پرهیز کنند؟
مکمل‌های ویتامین D برای همه مناسب نیستند. این مکمل‌ها ممکن است با برخی داروها تداخل داشته باشند.
افرادی که با هر یک از داروهای زیر درمان می‌شوند، باید پیش از مصرف مکمل ویتامین D با پزشک مشورت کنند.
- استروئیدها
- فنوباربیتال و فنی‌توئین مورد استفاده در درمان صرع
- اورلیستات (دارویی مورد استفاده برای درمان چاقی)
- کلستیرامین که می‌تواند کلسترول را کاهش دهد
همچنین برخی وضعیت‌های پزشکی می‌توانند حساسیت به ویتامین D را افزایش دهند.
فردی که هر یک از وضعیت‌های زیر را دارد، باید پیش از استفاده از مکمل ویتامین D با پزشک مشورت کند.
- پرکاری اولیه تیروئید
- سرطان
- سارکوئیدوز
- سل گرانولوماتوز
- متاستاز استخوانی
نتیجه
در نتیجه ویتامین D ویتامینی است که بدن نیز می‌تواند آن را تولید کند و در بافت چربی ذخیره می‌شود.
زیادی عوارض جانبی ویتامین D می‌توانند علائم و شکایت‌های بسیار گوناگونی ایجاد کنند و در هر فرد نشانه‌های متفاوتی داشته باشند.
اگر فرد مدت طولانی یا مقدار بیش از حد مکمل ویتامین دریافت کند، خطر بروز عارضه جانبی در او بیشتر است. این موضوع می‌تواند باعث تجمع ویتامین D و متابولیت‌ها یا محصولات آن در خون شود. به همین دلیل تا زمانی که کمبود ویتامین D با سطح خونی نشان داده نشده باشد، مصرف مکمل آن را توصیه نمی‌کنیم.
شاید برای شما جالب باشد:
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.