Bir mədənin tozu niyə bir xərçəngin ünvanına çevrilir? Wagner, Şimal-Qərbi Kap və mezotelioma (1960)
Bu məqalədə
Bir mədənin tozu niyə bir xərçəngin ünvanına çevrilir? Wagner, Şimal-Qərbi Kap və mezotelioma (1960)
Dünən bir xromosomun izi ilə getdik (137-ci gün); bu gün bir bölgənin tozunun. Yenə xəritəyə qayıdırıq: 136-cı gündə uşaqlarda çənə şişi Afrika xəritəsində bir qurşaq çəkmişdi, bu gün həmin qitənin başqa bir küncündə, bir mədənin ətrafında, ağciyər qişasının nadir bir şişi xəritədə toplanır. Peşə xərçəngi haqqında köhnə sual (Pottun 1775-ci il baca təmizləyiciləri, 99-cu gün) burada yeni forma alır: tozla qarşılaşan yalnız mədənçidirmi?
Fevral 1956: ilk hal
1956-cı ilin fevralında Yohannesburqdakı Pneumoconiosis Research Unit-ə bir yarma nümunəsi gəldi. Xəstə 24 avqust 1955-də xəstəxanaya yerləşdirilmiş, 15 fevral 1956-da həyatını itirmişdi. Həmin ilin əvvəlində Şimal Kapda həkim C. A. Sleggs plevrası nəzərəçarpacaq qalınlaşmış altı xəstəyə baxırdı; ikisindən götürülən biopsiyalarda mezotelioma xüsusiyyətləri görüldü. Sonrakı iki ildə eyni bölgədən səkkiz, ölkənin başqa yerlərindən beş hal da gəldi. Bu ardıcıllığı J. C. Wagner, Sleggs və Paul Marchandın 1960-cı il məqaləsindən götürdüm.
İki şey asbestdən şübhə doğurdu: birinci halın ağciyərlərində asbest tapılmışdı və on hal böyük bir asbest mədən bölgəsindən vərəm şübhəli xəstələr qəbul edən bir xəstəxanadan gəlmişdi. Plevrası qalınlaşmış xəstənin vərəm sanılması təəccüblü deyil (mənim nəticəm). İlkin anamnezlərdə asbestlə iş yox idi. Müəlliflər bundan sonra xəstələrin keçmiş peşələrini və yaşadıqları yerləri soruşdu; qanunauyğunluq yalnız o zaman göründü. Bu, mənim oxumamdır: “asbestlə işləmisiniz?” sualına çox vaxt yox cavabı verilmişdi; “harada doğulub böyümüsünüz?” sualı xəritə çıxartdı.
Bölgəyə “Asbest Təpələri” deyilir; məqaləyə görə Kimberlinin qərbindədir və təxminən 8000 kvadrat mil sahəni əhatə edir. Əsas filiz krokidolitdir, yəni “Cape blue” kimi tanınan mavi asbest. Məqalə mədənçiliyin Prieskada 1893-də, Kurumanda 1908-də başladığını, dəyirmanların Koegasda (1915), Kurumanda, Griquatownda və Prieskada qurulduğunu yazır.
“Diffuse pleural mesothelioma and asbestos exposure in the North Western Cape Province”
Məqalə 17-ci cildin 4-cü sayında, 260-271-ci səhifələrdədir; 24 aprel 1960-da qəbul edilib. Müəlliflər 33 halı təsvir edir: 22 kişi və 11 qadın, yaşları 31 ilə 68 arasında; hamısı histoloji olaraq təsdiqlənmiş yayılmış plevral mezotelioma idi. Biri istisna olmaqla hamısında ehtimal olunan krokidolit təsiri vardı.
Təfərrüatlar daha diqqətlə oxunmalıdır. 33 haldan səkkizində asbest təsiri sənədləşdirilib (altısında qəti mədənçilik anamnezi); iyirmi beşində təsir dolayıdır: məsələn, mədənlərin yaxınlığında doğulub uşaqlıqda toz təsirini qəbul edən şəxslər. Yaxınlar yalnız bir halda təsiri inkar edib. Gecikməni müəlliflər konseptual xülasə ilə belə qoyur: mezotelioma toz təsirindən 20-40 il və ya daha çox sonra ortaya çıxır. Tapıntıların asbestin ümumi amil olduğu fikrini dəstəklədiyini deyirlər; amma sübutun qəti olmadığını da açıq yazırlar. Məqalə özünü ilkin nəşr adlandırır. Əlavə qeyddə 1960-cı ilin iyun sonuna qədər 47 halın müəyyən edildiyi, 45-də ehtimal olunan krokidolit əlaqəsinin qurula bildiyi, birinin peritoneal mezotelioma olduğu bildirilir.
Mezotelioma
Plevra (ağciyəri əhatə edən qişa) və ya peritoneum kimi daxili boşluqları örtən mezotel hüceyrələrindən çıxan şiş (sadələşdirilmiş tərif). Wagnerin məqaləsi bir mübahisənin içinə girir: Robertson 1924-də plevranın ilkin şişlərinin olmadığını müdafiə etmiş, Willis ilə Smart və Hinson bu görüşü davam etdirmiş; Tobiassen (1955) kimi müəlliflər isə ilkin plevra şişlərini təsvir etmişdi (məqalənin istinadlarına görə). Bignona görə “mezotelioma” terminini ilk dəfə 1931-də Klemperer və Rabin işlətmişdi (ikinci dərəcəli mənbə).
Əvvəl kim nə demişdi?
Wagnerin məqaləsi boşluqdan doğmadı. Wagner və əməkdaşları asbestlə əlaqəli ağciyər xərçənginin ilk bildirişi kimi Lynch və Smithi (1935) göstərir; Doll 1955-də asbest işçilərində ağciyər xərçəngi haqqında yazdı. Məqaləyə görə Cartier (1952) və van der Schoot (1958) da xrizotil və ya qarışıq təsirli mezotelioma hallarını bildirmişdi. Buna görə bu yazıda “asbestlə mezoteliomanı ilk bağlayan” ifadəsini işlətmirəm: ikinci dərəcəli mənbə bunu deyir, amma məqalənin öz istinadları mənzərəni daha qarışıq göstərir.
Wagner 1962-də Uelsdəki Llandough xəstəxanasına keçdi; Nature məktubunun ünvanı bunu göstərir. Mənim oxumam budur ki, Wagner komandasının 1960-da əlavə etdiyi şey bir bölgə və bir lif növü idi: bir bölgədə cəmlənmiş, histoloji olaraq təsdiqlənmiş 33 hal; sorğulanmış keçmiş yaşayış yerləri; və peşə ilə bağlı olmayan, dolayı təsir. Beləliklə, yaxında yaşamaq da təsir kimi masaya gəldi. Mədənçiliyin Prieskada 1893-də başlaması, məqalənin 20-40 illik gecikmə təxmini ilə birlikdə oxunsa, 1950-lərdə görülən halların bir hissəsinin uşaqlıqda toz udmuş şəxslər ola biləcəyini düşündürür (mənim oxumam).
Hal seriyası risk hesablaması deyil; bədəl onilliklər sonra gəlir
Birinci hədd: 33 hallıq seriya hal seriyasıdır. Kimlərin təsirə məruz qalıb xəstələnmədiyini saymır, ona görə risk nisbəti vermir (mənim nəticəm). Müəlliflər özləri patoloji sübutun qəti olmadığını və gecikmənin bəzi təsirə məruz qalanlarda şiş yaratmaq üçün hələ kifayət qədər uzanmamış ola biləcəyini yazır. 33 haldan yalnız səkkizində təsir birbaşa sənədləşdirilmişdi.
İkinci hədd: sonrakı halqalar ayrı tədqiqatlardır. 13 oktyabr 1962-də Nature-da Wagner plevra boşluğuna müxtəlif asbest növləri verilmiş 110 gənc heyvanla (siçovul, siçan, dəniz donuzu) təcrübəni bildirdi; xülasəyə görə ilkin tapıntılar müsbət idi. Bu heyvan təcrübəsidir və insana şamil edilə bilməz; tam mətni oxumadım. Selikoff, Churg və Hammond 6 aprel 1964-də JAMA-da 1943-dən əvvəl peşəyə girmiş 632 izolyasiya işçisini 1962-yə qədər izlədi; həyatını itirən 255 nəfərdən 45-də ağciyər və ya plevra xərçəngi vardı, gözlənilən təxminən 6,6 idi (kobud şəkildə 6,8 dəfə; mütləq ifadə ilə 255-in təxminən 18 faizi); dördü mezotelioma idi və müəlliflər bunu belə nadir bir şiş üçün “son dərəcə yüksək” adlandırdı (OSTI xülasəsi).
Üçüncü hədd: bir mühitdəki təsir iş yeri ilə məhdud deyildi. Newhouse və Thompsonun Londonda araşdırdığı 83 xəstədən 31-də peşə təsiri vardı; tam anamnezi olan 76 xəstədən 36-da sənədləşdirilmiş peşə və ya məişət təsiri yox idi və onların təxminən 30,6 faizi asbest fabrikinin yarım mil ətrafında yaşayırdı, digər xəstələrdə bu 7,6 faiz idi (xülasə səhifəsi; səhifə məxrəcləri vermir, ona görə təxmini). Hansı lif növünün nə qədər təhlükəli olduğu bu yazının mənbələrindən çıxarıla bilməz. Bölgə sakinləri üçün təsirin sonradan necə məhdudlaşdırıldığı, təzminat və ya qulluq da bu mənbələrdə yoxdur.
Qalan
- Mezoteliomanın asbest təsiri ilə əlaqəli şiş kimi nəzərdən keçirilməsi
- Şişin təsirdən onilliklər sonra ortaya çıxa bilməsi
- Təsirin yalnız iş yerində deyil, evdə və ətrafda da axtarılması
Düşən və ya məhdudlaşan
- Plevranın ilkin şişlərinin olmadığı görüşü
- Təsirin yalnız mədənçini və işçini əhatə etdiyi fərziyyəsi
- Bir hal seriyasının tək başına səbəbiyyət sübutu sayılması
Asbest və mezotelioma halqaları: 1955-dən 1965-ə. Ox 1950 ilə 1970 arasındadır. Yaşıl işarələr istinadı yoxlanılmış nəşrlər və ya qeydlərdir (ilk hal, Wagner 1960, Wagner 1962, Selikoff 1964); mavi işarələr başqa bir yazının istinadından, ikinci dərəcəli mənbədən və ya yoxlanılmadan xatırlanan ildən götürülmüş tarixlərdir. Yalnız ili məlum olan hadisələr ilin ortasına çəkilib.
Başqa mineral, başqa kənd: Kapadokya
Türkiyədə mezotelioma tarixinin ən tanınmış hissəsi asbestə deyil, Kapadokya kəndlərinə aiddir: Barış və əməkdaşlarının Anadoludakı Karain kəndində plevral mezotelioma epidemiyasını bildirdiyi məqalə Thorax jurnalında 1978-də çıxdı (başlıq və istinad axtarış nəticələrindən; mətni oxumadım). Bu hekayə planlaşdırılan 164-cü gündə ayrıca danışılacaq; bu gün təfərrüata girmirəm. Cənubi Afrika hekayəsi ilə ortaq cəhəti xəritənin və yaşayış yerinin bir şişin ünvanı ola bilməsidir.
1924-dən bu günə
Nə yoxlanıldı, nə ziddiyyətlidir
- Oxuma üsulu: Wagner məqaləsinin istinadı və xülasəsi PubMeddəndir (PMID 13782506; 33 hal, 22 kişi və 11 qadın, 31-68 yaş, biri istisna olmaqla ehtimal olunan krokidolit təsiri). Tam mətni bir hüquq bürosunun saytındakı PDF nüsxədən, avtomatik xülasə vasitəsilə oxudum; 8 sənədləşdirilmiş və 25 dolayı təsir, 47 hallıq əlavə qeyd, fevral 1956, 24 avqust 1955 və 15 fevral 1956 tarixləri və coğrafi təfərrüatlar yalnız bu oxumadandır. Eyni xülasə dolayı təsirin alt bölgüsünü cəmi tutmayacaq şəkildə verdi; yalnız cəmləri istifadə etdim.
- “İlk” iddiaları: Bir ikinci dərəcəli mənbə (occhealth.co.za-dakı Wagner xatirəsi) məqalənin plevral mezotelioma ilə krokidolit arasındakı əlaqəni “ilk dəfə” qurduğunu və “bütün zamanların ən çox istinad edilən peşə tibbi məqaləsi” olduğunu deyir; heç birini yoxlamadım və yazıya götürmədim. Məqalənin öz istinadları Cartier 1952 və van der Schoot 1958-in mezotelioma hallarını əvvəl bildirdiyini göstərir (xülasə vasitəsilə).
- Yarma rəvayəti: Eyni bioqrafik yazı Wagnerin 1956-da vərəm sanılan bir mədənçinin yarmasında nəhəng jelatinvari şiş tapdığını yazır; bunu məqalənin ilk halı ilə eyniləşdirmədim və yazıya götürmədim. Eyni mənbə Wagnerin tapıntılarını 1959-cu il Yohannesburq konfransında təqdim etdiyini yazır; məqalənin Hurwitz 1959 istinadı konfransın 1959-un fevralında keçirildiyini göstərir, mən yalnız bunu istifadə etdim.
- Klemperer və Rabin, 1931: “İlk dəfə işlətdi” ifadəsi Bignonun iddiasıdır (1997 IMIG çıxışı); orijinal məqaləni oxumadım.
- Lynch və Smith 1935, Doll 1955, Robertson 1924 və b.: yalnız Wagner məqaləsinin istinadları kimi verildi; heç birini oxumadım. Dollun istinadı (Br J Ind Med 12:81-86) yaddandır; mənbələr siyahısında belə qeyd olunub.
- Wagner 1962: Nature 196(4850):180-181, 13 oktyabr 1962; yalnız xülasə oxundu (tam mətn ödənişlidir). Xülasədəki “106 siçovul” ifadəsini şərhə açıq tapdığım üçün bu rəqəmi istifadə etmədim, 110 heyvan sayını götürdüm.
- Selikoff və b. 1964: JAMA 188:22-26; rəqəmlər OSTI qeydindəki xülasədəndir; 6 aprel 1964 tarixi “klassik məqalələr” səhifəsindən. Cild nömrəsi həmin səhifədə pozulmuşdu; 188 OSTI qeydindən götürüldü.
- Newhouse və Thompson: başlıq, müəlliflər və rəqəmlər xülasə səhifəsindəndir; jurnal, il və səhifə aralığı (Br J Ind Med 22:261-269, 1965) səhifədə görünmədi; keçid ünvanı 22-ci cild, 4-cü say, 261-ci səhifəni göstərir, il yaddandır. Səhifə 30,6 və 7,6 faizin məxrəclərini vermir.
- Wagnerin tərcümeyi-halı: 1923-2000, 1954-də Pneumoconiosis Research Unit-də asbest tədqiqat üzrə əməkdaş; occhealth.co.za yazısından, ikinci dərəcəli; 1962 Nature məktubunun ünvanı Llandough xəstəxanasıdır (Penarth).
- Kapadokya: Barış və əməkdaşlarının məqaləsi (Thorax 1978;33:181 və s.) yalnız axtarış nəticələrindəki başlıqdan; oxunmadı.
Bir hesabatın tək cümləsi bir ölkənin vərdişini necə sorğulayır?
Bu gün bir bölgənin tozundan çıxan xərçəngin izi ilə getdik; sabah bir ölkənin ən geniş yayılmış vərdişi haqqında hesabat. Yanvar 1964, Vaşinqton: Surgeon General-ın siqaret hesabatı. Adları, tarixi və rəqəmləri sabah yoxlayacağam.
Müəllifin qeydi: Bu yazı üçün asan yol “Wagner asbestin xərçəngə səbəb olduğunu ilk dəfə göstərdi” demək olardı. Məqalə özünü ilkin nəşr adlandırır, sübutun qəti olmadığını yazır və öz istinadlarında daha əvvəlki mezotelioma bildirişlərini sayır; qətilik sonrakı halqalarla gəldi. Wagnerin 1960-cı il məqaləsinin tam mətnini yalnız avtomatik xülasə ilə oxudum; 1962, 1964 və 1965 nəşrlərinə isə xülasə səviyyəsində baxdım. Bir mədənçinin həyat hekayəsinə dair rəvayətləri məqalənin öz ilk halı ilə eyniləşdirmədim.
Mənbələr və əlavə oxu
- Wagner JC, Sleggs CA, Marchand P. Diffuse pleural mesothelioma and asbestos exposure in the North Western Cape Province. Br J Ind Med 1960;17(4):260-271. PMID 13782506 (PubMed xülasəsi oxundu; tam mətn PDF nüsxədən avtomatik xülasə ilə oxundu).
- Wagner JC. Experimental production of mesothelial tumours of the pleura by implantation of dusts in laboratory animals. Nature 1962;196:180-181 (yalnız xülasə oxundu).
- Selikoff IJ, Churg J, Hammond EC. Asbestos exposure and neoplasia. JAMA 1964;188:22-26 (OSTI qeydindəki xülasə oxundu).
- Newhouse ML, Thompson H. Mesothelioma of pleura and peritoneum following exposure to asbestos in the London area. Br J Ind Med 1965;22(4):261-269 (xülasə səhifəsi oxundu; il və səhifə aralığı yaddan).
- Doll R. Asbest işçilərində ağciyər xərçəngi haqqında məqalə. Br J Ind Med 1955;12:81-86 (tam başlıq burada verilmir; Wagner məqaləsinin istinadından; istinad yaddan; oxunmadı).
- Barış YI və b. Karain/Ürgüp kəndində plevral mezotelioma epidemiyası haqqında məqalə. Thorax 1978;33(2):181 və s. (axtarış nəticəsindəki başlıqdan; oxunmadı).
- Bignon J. Historical overview of malignant mesothelioma (1997 IMIG çıxışı; hüquq bürosunun saytında yenidən çap; oxundu, ikinci dərəcəli).
- occhealth.co.za. J. C. Wagner haqqında bioqrafik yazı (PDF; oxundu, ikinci dərəcəli).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Ümumi kontekst üçün; bu yazı üçün müvafiq hissə bu sessiyada oxunmadı.)
Bu yazı “365 Gündə Xərçəng Tarixi” seriyasının 138-ci günüdür və Wagner və əməkdaşlarının 1960-cı ildəki asbest və mezotelioma tədqiqatını tarixi hadisə kimi danışır. Tarixi-populyar məzmundur; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Asbest təsiri və ya sağlamlığınıza dair qərarlar üçün həkiminizə müraciət edin. Mənbələr yoxlanılıb; yalnız ikinci dərəcəli mənbəyə əsaslanan və ya oxuna bilməyən təfərrüatlar fakt yoxlama qeydlərində göstərilib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
