Desmoid şiş nədir? Əlamətləri nələrdir və necə müalicə olunur?

Desmoid şişlər (aqressiv fibromatoz) yavaş böyüyən, regional olaraq böyüməyə meyil göstərən və metastaz , yəni uzaq orqanlara yayılma yaratmayan yumşaq toxuma şişlərindən biridir. Xəstəlik əsasən əlamətsiz davam etsə də, bəzi xəstələrdə şişin yerləşdiyi nahiyədən asılı orqan funksiya itkisi görülə bilər. “Desmoid” termini bağ və ya vətərəbənzər mənasını verən yunanca “desmos” sözündən qaynaqlanır və vətərəbənzər quruluşda olan şişləri təsvir etmək üçün ilk dəfə 1800-cü illərdə istifadə olunmuşdur.

Desmoid şişə nə qədər tez-tez rast gəlinir?

Olduqca heterogen alt növləri var və son dərəcə nadir rast gəlinir. Bütün xərçənglərin %0.03-ü nisbətində müşahidə edildiyi halda, yumşaq toxuma sarkomlarının %3-ü səviyyəsində görülür.

Desmoid şiş çox nadir rast gəlinən şişlərdəndir. İllik rastgəlmə tezliyi milyonda 2.4 - 4.3-dür.

Desmoid şiş necə gediş göstərir, kimlərdə yaranır?

Bu qrup şişlərdə geniş əməliyyatdan sonra belə regional təkrarlanma göstəriciləri olduqca yüksəkdir. Ailəvi kolon polipləri (FAP) ilə gedən Gardner sindromu olan xəstələrdə müşahidə edildikdə həyati orqanların fəaliyyətsiz qalması nəticəsində ölümə səbəb ola bilər. Bu xəstə qrupu bütün desmoid şişlərin %5-15-ni təşkil edir və yerləşdikləri yerlər əsasən qarın daxili və qarın divarıdır.

Beta-catenin, CTNNB1 gen mutasiyasına ailəvi kolon polipli desmoid şişlərdə və sporadik adlandırdığımız, desmoid şişlərin çoxunu təşkil edən, səbəbini bilmədiyimiz qrupda tez-tez rast gəlinir. CTNNB1, AKT1 E17K, BRAF V600E və TP53 R273H mutasiyaları da müşayiət edə bilər.

Bir qrup xəstədə hamiləlik dövründə və sonra görüldüyü üçün qadınlıq hormonu olan estrogenlə əlaqələndirilir. Bununla yanaşı, bədənin aldığı zərbələr və cərrahiyyədən sonrakı sağalma toxuması adlandırılan çapıq toxuması da tətikləyici amillərdən ola bilər.

Desmoid şiş ən çox bədənimizin hansı nahiyələrində yerləşir?

Gövdə, qollar-ayaqlar, qarın daxili və qarın divarı tez-tez görüldüyü sahələrdir.

Desmoid şişin diaqnozunda hansı görüntüləmə üsulları istifadə olunur?

Görüntüləmə üsulu olaraq tomoqrafiya, MRI və ultrasəs müayinəsi kimi üsullardan istifadə edirik. Bu görüntüləmə üsullarında şişə xas əlamət yoxdur.

Aparılan müayinələr nəticəsində yumşaq toxuma kütləsi aşkarlanan və desmoid şiş düşünülən xəstədə əsasən qalın iynə ilə şişdən biopsiya götürmək (trucut biopsiya) diaqnoz üçün kifayət edir. Patologiyada bəzi xüsusi boyama üsullarından istifadə edilərək digər mümkün diaqnozlardan fərqləndirilir. Şiş səriştəli patoloq tərəfindən asanlıqla tanınır. Toxuma mikroskop altında araşdırıldıqda aqressiv xüsusiyyət göstərmir. Mitoz nisbəti yüksək deyil. Əsasən vimentin, hamar əzələ aktini və nüvə beta-catenin testi ilə müsbət boyanma, desmin, sitokeratinlər və S-100 ilə isə mənfi boyanma göstərir. Bu nəticələri patoloji müayinə hesabatında görə bilərik.

Desmoid şişin mərhələsi necə müəyyən edilir?

Şişin mərhələsi (yayılma dərəcəsi) şiş ölçüsünə və xəstənin şikayətinin olub-olmamasına görə dərəcələndirilir. Şiş ölçüsünün 10 cm-dən az olması 1-ci mərhələ, 10 cm-dən az olub şikayətin olması 2-ci mərhələ, 10 cm-dən böyük olması 3-cü mərhələ, 20 cm-dən böyük ölçüyə çatması isə desmoid şişin 4-cü mərhələ kimi dərəcələndirilməsinə səbəb olur.

Desmoid şiş diaqnozu qoyulduqda nə edilməlidir?

Şişin ölçüsü kiçikdirsə və şikayət yoxdursa, heç nə etmədən müşahidə edilə bilər; nəzarət zamanı bu şişlərin bir hissəsində öz-özünə kiçilmə müşahidə oluna bilər. Lakin xəstəliyin irəliləmiş dövrlərində müalicəsində yaşanan çətinliklər də nəzərə alındıqda, demək olar ki, əksəriyyətində praktik müalicə yanaşmamız şişin geridə hüceyrə saxlanılmadan geniş əməliyyatla çıxarılmasıdır.

Desmoid şişdə əməliyyatdan sonra nə edilməlidir?

Uğurlu əməliyyata baxmayaraq, xəstəliyin təkrarlanma göstəricisi az deyil. Tədqiqatlarda bir qrup xəstədə geridə şiş qalmadığının sübutu olan cərrahi sərhədin mənfiliyi patoloji olaraq göstərilsə də, təkrarlanmalar görülə bilər.

Əməliyyat edilə bilməyəcək qədər böyük şişi olan xəstələrdə əməliyyata imkan yaratmaq üçün cərrahiyyədən əvvəl radioterapiya verilməsi cərrahi uğura töhfə verə bilər. Bununla yanaşı, əməliyyat edilməsi heç mümkün olmayacaq və ya xəstəliyi təkrarlanmış (residiv olmuş) xəstələrdə radioterapiya və bəzi dərmanlar (hormonal dərmanlar, NSAİ ağrıkəsicilər, ağıllı dərmanlar, kimyaterapiyalar) xəstəliyin gerilədilməsində və nəzarətə alınmasında fayda verəcək.

Hansı dərmanları yeni diaqnoz qoyulmuş, əməliyyat edilə bilməyən və ya xəstəliyi təkrarlanmış, əməliyyatı mümkün olmayan xəstələrdə istifadə etmək uyğundur?

Desmoid şiş qadınlıq hormonu olan estrogendən təsirləndiyi üçün süd vəzi xərçəngində istifadə etdiyimiz tamoksifen adlı hormonal müalicə dərmanı faydalı ola bilər. Bir növ revmatizm əleyhinə və ağrıkəsici dərmanlar adlandırılan NSAİİ qrupu dərmanlardan da xəstələr fayda görə bilər.

Xərçəng müalicəsində ilk təsvir edilmiş ağıllı dərmanlardan təsiredici maddəsi imatinib olan Glivec adlı dərman bu xərçəng növündə ciddi fayda verə bilər. Bu dərmanı istifadə etmək üçün digər xərçəng növlərində bəzi xüsusi testlər aparsaq da, desmoid şişdə o qədər də məcburi deyil. C Kyt və PDGFR adlandırdığımız bu dərmana xas şiş toxuması testləri mənfi olsa da, xəstələr Glivec-dən fayda görə bilər. Böyrək və qaraciyər xərçəngində effektivliyi sübut edilmiş ağıllı dərmanlardan sorafenib təsiredici maddəli Nexavar-dan da fayda görən xəstələr ola bilər. Lakin bu dərmanlar sosial təminat qurumu tərəfindən qarşılanmır. Həkiminiz bu dərmanları istifadə etmək istəsə, göstərişdənkənar istifadə üçün Səhiyyə Nazirliyinə müraciət etməlidir.

Yuxarıda sadaladığımız bütün dərmanlardan fayda görməyən, şişi böyüyən və şikayətlərə səbəb olan xəstələrdə kimyaterapiya istifadə edilə bilər. Ən köhnə dərmanlardan biri olan adriamisin və vinka alkaloidləri dediyimiz vinblastin, vinorelbin kimi dərmanlar nəzarətə alına bilməyən desmoid şişlərdə istifadə edilə bilər. Bunlardan başqa yumşaq toxuma xərçənglərində istifadə olunan Dakarbazin, Temozolomid kimi dərmanlar da seçilə bilər.

İlk dəfə desmoid şişlər üçün dərman FDA təsdiqi aldı

Sistemli müalicə tələb edən, proqressivləşən desmoid şişi olan yetkin xəstələr üçün nirogacestat (Ogsiveo, SpringWorks Therapeutics, Inc.) adlı dərmanın istifadəsini 27 noyabr 2023-cü ildə Amerika Birləşmiş Ştatları Qida və Dərman İdarəsi (FDA) təsdiqlədi.

Nirogacestat qamma-sekretaza adlı fermentin fəaliyyətini basdıran dərmandır.

Qamma-sekretaza hüceyrədaxili siqnal yollarını tənzimləyən, hüceyrə böyüməsi, diferensiasiyası və proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü kimi mühüm funksiyalara təsir edən zülalların yetişməsində kritik rol oynayır. Bu ferment  Notch siqnal yolu  da daxil olmaqla müxtəlif siqnal yollarında iştirak edən zülalların aktivləşməsi üçün zəruridir.

Cədvəl: Desmoid şişdə aparılan tədqiqatlar və istifadə olunan dərmanların təsiri

Proqressiyasız sağqalım müddəti: Proqressiyasız sağqalım; müalicədən sonra şişlərin böyümədiyi müddət.

* Bu xəstələr üçün hələ median proqressiyasız sağqalım müddətinə çatılmamışdır.

Desmoid şişdə immunoterapiya effektivdirmi?

Köhnə immunoterapiya dərmanlarımızdan olan İnterferon (IFN) ilə bağlı 13 xəstəli tədqiqatda INF müalicəsi istənilən uğuru təmin etməmişdir. Bu gün daha spesifik olan yeni hazırlanmış immunoterapiyalarla bağlı hələ tədqiqat yoxdur. Bir çox xərçəngdə uğur göstərən bu agentlərlə desmoid şişlər üzrə tədqiqatlar planlaşdırılır.

Xülasə

Desmoid şişlər nadir rast gəlinən və yavaş böyüyən yumşaq toxuma şişləridir; regional böyüyür və metastaz vermirlər. Adətən əlamət verməyən bu şişlər bəzi hallarda orqan funksiya itkisinə səbəb ola bilər. İllik rastgəlmə tezliyi olduqca aşağı olan desmoid şişlər xüsusilə Gardner sindromu kimi genetik hallarla əlaqəli olaraq və qadınlıq hormonu estrogenin təsiri altında yarana bilər. Diaqnoz görüntüləmə üsulları və biopsiya ilə qoyulur, müalicə isə adətən cərrahi müdaxilə ehtiva edir. Lakin şişin ölçüsünə və əlamətlərin olmamasına görə müşahidə və nəzarət yanaşması da seçilə bilər. İrəliləmiş mərhələlərdə və təkrarlanma hallarında radioterapiya və müxtəlif dərman müalicələri tətbiq edilə bilər. Yeni hazırlanmış dərmanlar və immunoterapiyalar desmoid şiş müalicəsində ümidverici inkişaflar arasındadır. Belə ki, 27 noyabr 2023-cü ildə sistemli müalicə tələb edən irəliləmiş desmoid şişi olan yetkin xəstələr üçün nirogacestat adlı dərmanın FDA tərəfindən təsdiqlənməsi bu sahədəki yeniliklərdən biridir. Bu inkişaflar işığında desmoid şişlərin müalicəsində istifadə olunan dərmanların effektivliyi və müalicə üsullarının davamlı yaxşılaşdırılması əhəmiyyət daşıyır.