تومور دسموئید چیست؟ چه علائمی دارد و چگونه درمان می‌شود؟

تومورهای دسموئید (فیبروماتوز تهاجمی)، از تومورهای بافت نرم با رشد آهسته و تمایل به رشد موضعی هستند که متاستاز یعنی گسترش به اندام‌های دوردست ندارند. بیماری اغلب بدون علامت پیش می‌رود، اما در بعضی بیماران، بسته به محل تومور، اختلال عملکرد اندام رخ می‌دهد. اصطلاح «دسموئید» از واژه یونانی «desmos» به معنای نوار یا ساختار تاندون‌مانند گرفته شده و برای توصیف تومورهایی با ساختاری شبیه تاندون به کار می‌رود؛ این اصطلاح نخستین بار در سال‌های دهه‌های 1800 برای توصیف این تومورها استفاده شد.

تومور دسموئید چقدر شایع است؟

زیرگروه‌های آن بسیار ناهمگون‌اند و بسیار نادر دیده می‌شوند. این تومورها %0.03 از همه سرطان‌ها و %3 از سارکوم‌های بافت نرم را تشکیل می‌دهند.

تومور دسموئید از جمله تومورهای بسیار نادراست. بروز سالانه آن 2.4 - 4.3 مورد در هر میلیون نفر است.

تومور دسموئید چه سیری دارد و در چه کسانی ایجاد می‌شود؟

در این گروه از تومورها، حتی پس از جراحی گسترده نیز میزان عود موضعی نسبتاً بالاست. در بیماران مبتلا به سندرم گاردنر، که با نوعی پولیپوز خانوادگی روده بزرگ (FAP) همراه است، بروز این تومور می‌تواند با از کار انداختن اندام‌های حیاتی به مرگ منجر شود. این گروه بیماران %5-15 از کل موارد دسموئید را تشکیل می‌دهند و محل تومور اغلب داخل شکم و دیواره شکم است.

بتا-کاتنین و جهش ژن CTNNB1 در تومورهای دسموئید همراه با پولیپوز خانوادگی روده بزرگ و در گروهی که پراکنده نامیده می‌شود و بیشتر تومورهای دسموئید را تشکیل می‌دهد و علت آن را نمی‌دانیم، به‌وفور دیده می‌شوند. جهش‌های CTNNB1، AKT1 E17K، BRAF V600E و TP53 R273H نیز ممکن است همراه باشند.

از آنجا که در گروهی از بیماران در دوران بارداری و پس از آن دیده می‌شود، با هورمون زنانه استروژن مرتبط دانسته می‌شود. همچنین ضربه‌های وارد بر بدن و بافت اسکار، یعنی بافت ترمیمی پس از جراحی، می‌توانند از عوامل محرک باشند.

تومور دسموئید بیشتر در کدام بخش‌های بدن قرار می‌گیرد؟

تنه، دست‌ها و پاها، داخل شکم و دیواره شکم از محل‌های شایع آن هستند.

در تشخیص تومور دسموئید از چه روش‌های تصویربرداری استفاده می‌شود؟

از روش‌هایی مانند توموگرافی، MRI و سونوگرافی استفاده می‌کنیم. در این روش‌ها یافته اختصاصی برای این تومور وجود ندارد.

در بیماری که بررسی‌ها وجود توده بافت نرم را نشان داده و احتمال تومور دسموئید مطرح است، معمولاً نمونه‌برداری از تومور با سوزن ضخیم (بیوپسی تروکات) برای تشخیص کافی است. در پاتولوژی، با رنگ‌آمیزی‌های ویژه از تشخیص‌های احتمالی دیگر افتراق داده می‌شود. یک پاتولوژیست ماهر به‌آسانی تومور را تشخیص می‌دهد. بافت در بررسی میکروسکوپی ویژگی تهاجمی نشان نمی‌دهد و میزان میتوز بالا نیست. معمولاً رنگ‌آمیزی ویمِنتین، اکتین عضله صاف و بتا-کاتنین هسته‌ای مثبت و رنگ‌آمیزی دسمین، سیتوکراتین‌ها و S-100 منفی است. این یافته‌ها را می‌توان در گزارش بررسی پاتولوژیک مشاهده کرد.

تومور دسموئید چگونه مرحله‌بندی می‌شود؟

مرحله‌بندی تومور (میزان گسترش) بر پایه اندازه تومور و وجود یا نبود علائم بیمار انجام می‌شود. اندازه کمتر از 10 cm مرحله 1.، اندازه کمتر از 10 cm همراه با علائم مرحله 2.، اندازه بیش از 10 cm مرحله 3. و رسیدن اندازه به بیش از 20 cm موجب طبقه‌بندی تومور دسموئید در مرحله 4. می‌شود.

پس از تشخیص تومور دسموئید چه باید کرد؟

اگر تومور کوچک و بدون علامت باشد، می‌توان بدون اقدام درمانی آن را تحت نظر گرفت؛ در پیگیری، بعضی از این تومورها خودبه‌خود کوچک می‌شوند. با این حال، با توجه به دشواری درمان در مراحل پیشرفته، رویکرد درمانی عملی ما تقریباً در بیشتر موارد، جراحی گسترده تومور به شکلی است که سلولی باقی نماند.

پس از جراحی تومور دسموئید چه باید کرد؟

با وجود جراحی موفق، میزان عود بیماری کم نیست. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که در گروهی از بیماران، حتی با اثبات پاتولوژیک منفی بودن حاشیه جراحی، که نشان‌دهنده باقی نماندن تومور است، باز هم عود دیده می‌شود.

در بیمارانی که تومور آن‌قدر بزرگ است که نمی‌توان آن را جراحی کرد، برای امکان‌پذیر شدن جراحی، استفاده پیش از عمل از رادیوتراپی می‌تواند به موفقیت جراحی کمک کند. همچنین در بیمارانی که جراحی هرگز امکان‌پذیر نیست یا بیماری عود کرده است، رادیوتراپی و برخی داروها (داروهای هورمونی، مسکن‌های NSAİ، داروهای هدفمند و شیمی‌درمانی‌ها) برای پسرفت و کنترل بیماری سودمند خواهند بود.

برای بیماران تازه‌تشخیص‌داده‌شده غیرقابل جراحی یا مبتلا به عود که جراحی در آنان ممکن نیست، استفاده از کدام داروها مناسب است؟

از آنجا که تومور دسموئید تحت تأثیر استروژن، از هورمون‌های زنانه، قرار می‌گیرد، داروی هورمونی تاموکسیفن که در سرطان پستان نیز استفاده می‌کنیم می‌تواند مفید باشد. بیماران همچنین ممکن است از نوعی داروهای ضدروماتیسم و مسکن، یعنی داروهای گروه NSAİİنیز سود ببرند.

از نخستین داروهای هدفمند معرفی‌شده در درمان سرطان، داروی دارای ماده مؤثره ایماتینیب با نام Glivec می‌تواند در این نوع سرطان فایده قابل‌توجهی داشته باشد. هرچند برای استفاده از این دارو در دیگر سرطان‌ها آزمایش‌های خاصی انجام می‌دهیم، این آزمایش‌ها در تومور دسموئید چندان الزامی نیستند. حتی اگر آزمایش‌های بافت تومور اختصاصی این دارو، موسوم به C Kyt و PDGFR، منفی باشند، بیماران می‌توانند از Glivec سود ببرند. بعضی بیماران ممکن است از Nexavar با ماده مؤثره سورافنیب نیز سود ببرند؛ دارویی هدفمند که اثربخشی آن در سرطان کلیه و کبد ثابت شده است. با این حال، این داروها تحت پوشش سازمان تأمین اجتماعی نیستند. اگر پزشکتان بخواهد از آنها استفاده کند، باید برای مصرف خارج از موارد تأییدشده به وزارت بهداشت درخواست بدهد.

در بیمارانی که از همه داروهای یادشده سود نمی‌برند و تومورشان رشد می‌کند و علامت‌دار است، می‌توان از شیمی‌درمانی استفاده کرد. آدریامایسین، از قدیمی‌ترین داروها، و داروهای موسوم به آلکالوئیدهای وینکا مانند وین‌بلاستین و وینورلبین، در تومورهای دسموئید کنترل‌نشده قابل استفاده‌اند. افزون بر اینها، داروهایی مانند داکاربازین و تموزولوماید که در سرطان‌های بافت نرم استفاده می‌شوند نیز ممکن است انتخاب شوند.

برای نخستین بار، دارویی برای تومورهای دسموئید تأیید FDA گرفت

برای بیماران بزرگسال مبتلا به تومور دسموئید در حال پیشرفت که به درمان سیستمیک نیاز دارند، نیروگاسستات (Ogsiveo، شرکت SpringWorks Therapeutics, Inc.) در تاریخ 27 نوامبر 2023 به تأیید سازمان غذا و داروی ایالات متحده آمریکا (FDA) رسید.

نیروگاسستات دارویی است که فعالیت آنزیمی به نام گاما-سکرتاز را مهار می‌کند.

گاما-سکرتاز در بلوغ پروتئین‌هایی که مسیرهای پیام‌رسانی داخل سلول را تنظیم می‌کنند و بر کارکردهای مهمی مانند رشد، تمایز و مرگ برنامه‌ریزی‌شده سلول اثر می‌گذارند، نقش حیاتی دارد. این آنزیم، مسیر پیام‌رسانی Notch برای فعال شدن پروتئین‌های دخیل در مسیرهای گوناگون پیام‌رسانی، از جمله این مسیر، ضروری است.

جدول: مطالعات انجام‌شده در تومور دسموئید و اثر داروهای استفاده‌شده

مدت بقای بدون پیشرفت: بقای بدون پیشرفت؛ مدتی پس از درمان که طی آن تومورها رشد نمی‌کنند.

* برای این بیماران هنوز به میانه مدت بقای بدون پیشرفت نرسیده‌ایم.

آیا ایمونوتراپی در تومور دسموئید مؤثر است؟

در مورد یکی از داروهای قدیمی ایمونوتراپی ما، اینترفرون (IFN)، مطالعه‌ای روی 13 بیمار انجام شد که در آن درمان INF موفقیت مطلوب را به دست نیاورد. درباره ایمونوتراپی‌های تازه و اختصاصی‌تر هنوز مطالعه‌ای وجود ندارد. مطالعاتی درباره استفاده از این عوامل، که در بسیاری از سرطان‌ها موفق بوده‌اند، در تومورهای دسموئید برنامه‌ریزی می‌شود.

خلاصه

تومورهای دسموئید، تومورهای نادر بافت نرم با رشد آهسته‌اند که رشد موضعی دارند و متاستاز نمی‌دهند. این تومورها معمولاً بی‌علامت‌اند، اما گاهی می‌توانند موجب اختلال عملکرد اندام شوند. بروز سالانه آنها بسیار کم است و ممکن است به‌ویژه در ارتباط با وضعیت‌های ژنتیکی مانند سندرم گاردنر و تحت تأثیر هورمون زنانه استروژن ایجاد شوند. تشخیص با تصویربرداری و بیوپسی انجام می‌شود و درمان معمولاً شامل جراحی است. با این حال، در صورت کوچک بودن تومور و نبود علائم، مشاهده و پیگیری نیز قابل انتخاب است. در مراحل پیشرفته و موارد عود، رادیوتراپی و درمان‌های دارویی گوناگون قابل استفاده‌اند. داروهای تازه و ایمونوتراپی‌ها از پیشرفت‌های امیدبخش درمان دسموئید هستند. تأیید نیروگاسستات توسط FDA در 27 نوامبر 2023 برای بزرگسالان مبتلا به تومور دسموئید پیشرفته نیازمند درمان سیستمیک، از نوآوری‌های این حوزه است. با توجه به این پیشرفت‌ها، اثربخشی داروهای مصرفی و بهبود مداوم روش‌های درمان تومورهای دسموئید اهمیت دارد.