Elektron siqaret, gənclər, sirli ağciyər xəstəliyi və marixuana

Elektron siqaretin 2007 tarixində ABŞ bazarına çıxmasından bəri ayrıca inhalyasiya olunan məhsul kateqoriyası yarandı. İlk nəsil cihazlar adi siqaretə bənzəyirdi və istehlakçıya nikotin çatdırmaq üçün hazırlanmışdı. İndi yeni nəsil cihazlar adi siqaretdən daha fərqlidir; təkrar doldurulur, nikotin və tetrahidrokannabinol (marixuanadakı psixoaktiv maddə THC) daxil müxtəlif maddələrin çatdırılmasında istifadə edilir. 2007 tarixindən bu günədək qısa müddətdə həm nikotin, həm THC tərkibli elektron siqaret məhsullarının ABŞ və dünyada satışları çox yüksək səviyyələrə çatdı.

Təbii ki, nəticədə ölkədə marixuana istifadəsi də artdı. Məhsulların sayının artması və bazarın genişlənməsi ilə bəzi sağlamlıq narahatlıqları gündəmə gəldi. Adi siqaretin daha sağlam alternativi kimi təqdim edilən elektron siqaretlərin xüsusilə gənclər tərəfindən istehlakı bu narahatlıqların əsas səbəbi idi.

Elektron siqaret yeni asılılıqlar yaratdı

İstifadə statistikasına görə elektron siqaret yeni asılılıqlar yaratdı; gənclərdə ümumi tütün məhsulu istifadəsi sürətlə artdı və ən çox seçilən tütün məhsulu elektron siqaret idi. Dövlət elektron siqaretlə bağlı müxtəlif qaydalar və mühüm məhdudiyyətlər gətirsə də, qanunsuz məhsul bazarının genişlənməsi ilə dövlət nəzarətindən yayınan çoxlu elektron siqaret satışı baş verdi.

Bu məlumatlar əsasında ABŞ həm gənclər arasında elektron siqaret epidemiyasını, həm də son vaxtlar xüsusilə gündəmdə olan elektron siqaretlə əlaqəli ağciyər xəstəlikləriniyaxından araşdırmaq ehtiyacı duydu. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin (CDC) Wisconsin bölməsi bildirilən elektron siqaret istifadəsi ilə əlaqəli sirli ağciyər zədələnməsi (EVALI: E-cigarette or VAping product use–associated Lung Injury) üçün intensiv işə başladı. EVALI əslində çoxsaylı orqanları tutan iltihabi tənəffüs sindromunu təsvir edir. 7 yanvar 2020 etibarilə CDC-yə 50 ştatdan, Columbia Dairəsi, Puerto Riko və ABŞ Virgin adaları daxil 2602 EVALI halı bildirilmiş və 57 ölüm təsdiqlənmişdi. Bütün EVALI xəstələri elektron siqaret istifadəsi bildirirdi və daha əhəmiyyətlisi onların çoxu THC tərkibli məhsul istifadə edirdi. Orta yaş 24 idi; % 62 hissəsi 18 ilə 34 yaş arasında, % 16 hissəsi isə 18 yaşdan kiçik idi. Əksər xəstələr məhsulları dostlarından və ya internetdən qeyri-rəsmi yollarla almışdı. Həmçinin 51 xəstəyə bronxoalveolyar lavaj (BAL) aparılmış, nümunələrin çoxunda THC və hamısında Vitamin E asetatları tapılmışdır. Vitamin E asetatları THC tərkibli elektron siqaret məhsullarında qatılaşdırıcı-bərkidici vasitə kimi istifadə edilə bilər.

- Əlavə məlumat:

BAL, yəni bronxoalveolyar lavaj: Müxtəlif ağciyər xəstəliklərinin diaqnozu üçün istifadə olunan, elastik cihazın bronxa yerləşdirilib maye verilib alınmasına əsaslanan, yəni invaziv üsuldur. 

Tarixin ən gənc epidemiyası: elektron siqaret

Gənclərdə elektron siqaret epidemiyasının tarixi çox yaxın keçmişə dayanır. 2011-2015 illərində ABŞ orta və yuxarı sinif şagirdləri arasında elektron siqaret istifadəsində % 900 artım olub. 2016 ilində böyük kampaniyalarla istifadə bir qədər azalsa da, 2017-2018 aralığında yenidən sıçradı. 2019 etibarilə ABŞ-da 5,2 milyondan çox gənc (yuxarı sinif şagirdlərinin % 27,5 hissəsi və orta sinif şagirdlərinin % 10,5 hissəsi) elektron siqaret istifadəsi bildirir. Yetkinlərdə istifadə % 8,1 (8,1 milyon nəfər) səviyyəsində davam edirdi. 18-24 yaşlı yetkinlərdə istifadə % 7,6 (2,1 milyon) idi. Gənclərdə yüksək istifadə dad, rəng, qoxu və USB-yə bənzər kiçik quruluşla asan gizlədilmədən qaynaqlanırdı.

Yeni nəsil Pod Modcihazları yüksək nikotin səviyyələri ilə daha çox asılılığa zəmin yaradır. Pod cihazlarında işlədilən nikotin duzları, 20 siqaretə bərabərdir. Xüsusilə JUUL kimi məşhur markaların Pod cihazları nikotin asılılığının artmasına şərait yaradır. Nikotin beyin inkişafına zərər verə bildiyi və yüksək asılılıq yaratdığı üçün gənclərdə istifadəsi narahatlıq doğurur.

Elektron siqaretin THC istifadəsi ilə EVALI epidemiyasını bəsləyən mühit yaratması ehtimal olunur. EVALI epidemiyası 18-34 yaşlı əhalidə yüksək tezliklə görünür; bu həm də ABŞ-da marixuana istifadəsi ən yüksək olan yaş qrupudur. Elektron siqaretlə gənclərə çatmaq çox asan və geniş yayılmış olmuşdur.

Nəticə

Nəticədə gənclərdə elektron siqaret məhsullarının istifadəsi nikotin və ya THC tərkibindən asılı olmayaraq təhlükəsiz deyil. Həm marixuana, həm nikotin istifadəsi gənc yetkinlikdə beyin inkişafına zərər verə bilər; bu maddələrə daha erkən yaşda başlamaq sonrakı həyatda tütün və marixuana istifadəsi pozğunluqları riskini də artırır. Bu məhsulların riskləri EVALI-nin ortaya çıxması ilə daha da artır. Bu epidemiyalara yönələn tədbirlərin diqqət mərkəzi və əhatəsi elmə əsaslanmalı və əsas amilləri hədəfləməlidir.

Həmçinin 17 yanvar 2020 tarixində dərc edilmiş bu NEJM məqaləsinə əlavə məlumatlar bəzi tədqiqatçılar tərəfindən 23 yanvar 2020 tarixli NEJM bülletenində bildirildi. Bunlar bronxların görüntülənməsi və BAL prosedurları barədə idi. EVALI xəstələrində görüntüləmə və BAL ciddi hava yolu müqavimətinə və prosedur zamanı-sonrası problemlərə səbəb olur. Yəni rutin BAL tövsiyə edilmir. Həmçinin bu xəstələrdə infeksiya ilə əlaqəli səbəbləri aradan qaldırmaq çox vacibdir. Son CDC klinik hesabatları görüntüləmə və BAL-ın pulmonoloqlarla məsləhətləşərək aparılmasını tövsiyə edir.

Əlaqəli mövzular:

- Bütün elektron siqaret xəbərləri