Evləri mini-xəstəxanalara çevirəcək 6 yol

Tibbi informatika sahəsində dünyada tanınan kardioloq Dr. Eric Topol 2015-ci ildə “gələcəyin xəstəxana otağı yataq otağı olacaq” deyə yazmış və həyati göstəricilərin və digər fizioloji ölçmələrin izlənməsinin ağır xəstəlikləri olan insanlar istisna olmaqla hər kəs üçün xəstəxanalardan evlərə daşınacağı bir dünya proqnozlaşdırmışdı.

Beş il sonra bu proqnoz daha realdır – əlbəttə, yeni tip koronavirusla bağlı yaranan COVID-19 pandemiyası səbəbindən!..

COVID-19 qarşısında bir çox səhiyyə mütəxəssisi virus daşıma riskini minimuma endirmək və məhdud xəstəxana resurslarının yükünü azaltmaq üçün telesəhiyyəyə (xəstələrin məsafədən izlənməsinə) üz tutdu və həssas xəstələrə qayğını virtual ziyarətlərlə davam etdirdi. Bu il yalnız ABŞ-da %64-ə qədər artacağı irəli sürülən telemüayinə rəqəmsal səhiyyə həllərinin geniş miqyasda tətbiqi üçün yeni və mühüm təkan yaratdı.

Gec-tez COVID-19 təhlükəsi keçəcək. Lakin səhiyyə xidmətlərinin harada və necə təqdim ediləcəyini yenidən düşünməli olacağıq.

Pandemiyanın önə çıxardığı məsələ evlərimizin gələcək səhiyyə sistemində mərkəzi rol oynaması üçün prosesin necə istiqamətləndiriləcəyidir. Həkimə gedən xəstələr əvəzinə səhiyyə xidmətlərini xəstələrin ayağına gətirə bilərikmi?

Həkimə getmək əvəzinə səhiyyə xidmətini xəstənin ayağına gətirmək

Bu, bir çox insanın müsbət qarşılayacağı dəyişiklikdir. Məsafədən və virtual səhiyyə xidmətlərinə maraq COVID-19-dan sonra əlçatanlığın artmasına və müalicənin asanlığına ehtiyacı vurğulayaraq yüksəlir. İllərdir 7/24 rəqəmsal çıxış təqdim edən bankçılıq, pərakəndə satış və digər sahələr kimi səhiyyə xidmətləri də bugünkü istehlakçıların gözləntilərini qarşılamaq üçün ən uyğun şəraiti izləməli olacaq.

Dəyişiklik üçün təcili iqtisadi ehtiyac da var. Səhiyyə xidmətlərinə tələbat dünyada artmaqda davam etdiyindən bugünkü xəstəxana mərkəzli müalicə modelinin maliyyə baxımından dayanıqlı olmadığı bir həqiqətdir. Səhiyyə xidmətlərini büdcəyə uyğun saxlamaq mümkün olduqda ev kimi daha az xərcli mühitlərə keçidi tələb edəcək.

Lakin bu, sadəcə müalicə xidmətini xəstəxanadan kənara çıxarmaq demək deyil. Bu, sağlamlığımızın əsasən həkimə və ya xəstəxanaya ziyarətlərdən əvvəl və sonra baş verənlərlə formalaşdığını qəbul etmək lə bağlıdır. Məsafədən rəqəmsal səhiyyə texnologiyası sağlamlıq və sağlamlıq problemləri ilə məşğul olmaq üçün daha bütöv, uzunmüddətli və nəticədə təsirli yanaşma yaradır.

Bu baxışın artıq məqsədinə çatdığı 6 sahə görürəm. Hər birini daha ətraflı araşdıraq.

1. Xəstəxanaya gəlməzdən əvvəl xəstələri məsafədən qiymətləndirmək və dəstəkləmək

COVID-19 böhranında kritik müalicə tutumunu qorumaq üçün ailə həkimlərinə və xəstəxanalara zəruri olmayan ziyarətlərin qarşısını almağın və koronavirusa yoluxma şübhəsi olan xəstələrin məsafədən izlənməsinin səhiyyə xidmətlərinin yükünə necə kömək edə bildiyini gördük.

Bu, belə işləyir: xəstələr əvvəlcə evdə onlayn sualları cavablandırırlar. Nəticələrə əsasən səhiyyə işçisi xəstələri risk qruplarına ayıra və uyğun tədbirlər görə bilər. Ehtiyac olarsa xəstələr sorğudan sonra avtomatik izlənə bilər. Yüksək riskli xəstələr onlara lazımi müalicəni verə biləcək ümumi praktika həkimlərinə yönləndirilməzdən əvvəl əlavə məlumat üçün çağrı mərkəzləri ilə əlaqələndirilir və ya xəstəxanalara göndərilirlər.

Hollandiyalı səhiyyə mütəxəssislərinin birgə hazırladığı bu məsafədən izləmə həlli xəstəxanalarda istifadə edildi və işçilərlə xəstələrin təhlükəsizliyi üçün evdə müalicə təşkil olundu. Növbəti addım kimi xəstələr mümkün pisləşməni məsafədən izləmək üçün taxılan sağlamlıq izləmə cihazlarını təhvil ala bildilər.

Eyni şəkildə, qabaqcıl xəstəxanalar tibbi müdaxilədən əvvəl xəstələrin məsafədən iştirakının digər növlərini araşdırırlar – xəstələri tibbi prosedura hazırlamaq üçün evdə olduqları vaxt onlarla əlaqə saxlayırlar. Məsələn, planlı cərrahi müdaxilədən əvvəl əməliyyatöncəsi sağlamlıq məsləhətçisi xəstənin xəstəxanada qalma müddətini qısaltmaq və təkrar hospitalizasiyadan yayınmaq üçün onun optimal vəziyyətə gəlməsinə kömək edə bilər.

2. Xəstəxanadan çıxarıldıqdan sonra xəstələrə diqqət yetirmək

Xəstələrin xəstəxanada müalicədən sonra evdə sağlamlığının məsafədən izlənməsi də bir o qədər dəyərli ola bilər. Xəstəxana nəzarətindən sonra evə buraxılan xəstələrlə tez-tez əlaqə itir – bunun yalnız ABŞ-a illik 17 milyard dollar başa gəldiyi hesablanır.

Məsafədən xəstə izləməsinin getdikcə daha çox tətbiqini görəcəyik; məsələn, evə buraxıldıqdan sonra xəstələri izləmək üçün taxılan sensorların istifadəsini. Bu gün xəstəxanalarda daha az intensiv nəzarət tələb edən şəraitdə artıq işlədilən bu sensorlar ürək döyüntüsü, tənəffüs tezliyi, bədən temperaturu və bədən duruşu kimi mühüm məlumatları toplayıb ötürə bilir.

Bundan əlavə, insanlar çatbotla danışaraq və ya onlayn sorğuları dolduraraq evdən çıxmadan sağlamlıqları və həyat keyfiyyətləri barədə müntəzəm əks əlaqə verə biləcəklər. Əvvəllər xərçəng xəstələri üçün istifadə edilən xəstənin bildirdiyi elektron nəticələrin yaşam müddətinə və həyat keyfiyyətinə töhfələrindən yazmışdıq. COVID-19-dan sonra bunun evə buraxılmış koronavirus xəstələrinin izlənməsində də faydalı olduğu göstərilir.

Müxtəlif sağlamlıq tədbirləri və xəstələrin bildirdiyi nəticələr birlikdə səhiyyə mütəxəssislərinə vəziyyətin pisləşməsinin erkən əlamətlərini aşkar etməyə və lazım gəldikdə müalicəni izləmək üçün xəstələri xəstəxanaya çağırmağa imkan verir.

3. Xroniki xəstəliyi olan insanlara xəstəliklərini idarə etmək səlahiyyəti vermək

Evdə tibbi texnologiyadan yararlanacaq digər qrup xroniki xəstəlikləri olan insanlardır. Dünyada təxminən hər 3 nəfərdən 1-i diabet, hipertoniya, ürək çatışmazlığı və ya KOAH kimi xroniki vəziyyətlərdən əziyyət çəkir. Bu xəstəliklər insanların həyat keyfiyyətinə ciddi zərər vurmaqla yanaşı səhiyyə sistemlərimizə də ağır yük qoyur. ABŞ-da xroniki xəstəliklərin ölkənin ümumi səhiyyə xərclərinin %75-ini təşkil etdiyi təxmin edilir ki, bu da təəccüblü göstəricidir.

Ev əsaslı tibbi texnologiyalar sağlamlıq məlumatlarını izləyib elektron sağlamlıq qeydlərinə çevirərək xərcləri azaltmağa və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edə bilər. Bu, müalicə mütəxəssislərinə xəstələri daha məqsədli dəstəkləməyə imkan verərkən xəstələri də xəstəliklərini idarə etməkdə fəal rol oynamağa təşviq edə bilər. Məsələn, Philips ilə birgə işləyən Eric Topol xroniki yuxu apnesi olan xəstələri məsafədən izləyən və müalicədə dəyişiklik və ya müdaxilə ehtiyacını prioritetləşdirən bulud əsaslı platforma hazırlayıb.

Müvafiq ev cihazları və evdə müalicənin idarəetmə planları xroniki müalicənin effektivliyinə zərər vuran ən çox rast gəlinən problemlərdən birini də həll etməyə yönəlib: müalicəyə riayət etməmək.

ÜST-yə görə, xroniki xəstəliyi olan insanların %50-si müalicə tövsiyələrinə kifayət qədər əməl etmir. Ağıllı dərmanpaylayıcı cihazlar bu məsələdə həllin bir hissəsi ola bilər. Onlarla verilən köməkçi tətbiq vasitəsilə ailələr və baxıcılar məlumatlandırılır; xəstə dərman qəbul etmədikdə onunla əlaqə saxlamaq mümkün olur və müalicə planına riayət dəstəklənir.

4. Yaşlı insanların müstəqil yaşamasına imkan vermək

Evdə yaşlılara qulluq məsafədən texnologiya sayəsində sürətlə inkişaf edir. Yıxılmalar 65 yaşdan yuxarı insanlarda ölümcül və ya ölümcül olmayan xəsarətlərin aparıcı səbəblərindən biridir. ABŞ-da hər 11 saniyədə bir yaşlı insan yıxılmanın nəticələrindən həyatını itirir. Bəs əslində xəsarətdən əziyyət çəkməzdən əvvəl yıxılma riski olanları müəyyən edə bilsəydik?

Əlaqəli səhiyyə texnologiyasının topladığı məlumatlardan istifadə edən proqnostik təhlillər müalicə mütəxəssislərinə bunu etməyə kömək edir. Çoxsaylı mənbələrdən gələn məlumatlar – xəstəxana əsaslı elektron tibbi qeydlər, tibbi xəbərdarlıq xidmətlərindən əvvəlki istifadə və keçmiş yıxılmaları göstərən avtomatik xəbərdarlıqlar – birləşdirilərək növbəti 30 gündə təcili yardıma çatdırılma riski olan yaşlı insanları müəyyən etmək üçün istifadə oluna bilər. Bu, səhiyyə mütəxəssislərinin yıxılmadan əvvəl onlara yardım etməsinə, xəstəxanada lazımsız müalicədən yayınmasına, daşınma, təcili müalicə və reabilitasiya xərclərini azaltmasına imkan verir.

Gələcəkdə bu xidmətlər evin daxilinə yerləşdirilə biləcək digər izləmə növləri ilə tamamlana bilər. Tədqiqatçılar xüsusilə zəif yaşlı insanların müstəqil həyatını dəstəkləmək üçün nəzərdə tutulmuş ağıllı evin müxtəlif yerlərində hərəkət sensorları və ya videoizləmə imkanlarını araşdırırlar.

5. Hamilə qadınlara doğuşöncəsi qulluğun məsafədən təmin edilməsi

Xüsusi sağlamlıq ehtiyacları olan və ya risk altında olan hamilə qadınlar səhiyyə mütəxəssisləri ilə məsafədən izləmədən yararlana biləcək digər qrupdur.

Məsələn, Philips və Babyscripts tərəfdaşlığı ilə hazırlanan həllər doğum müəssisələrinə və xəstəxanalara hamilələrin qan təzyiqini, çəkisini və digər həyati göstəricilərini məsafədən izləməyə imkan verir. Bu, qadınlara və səhiyyə mütəxəssislərinə sağlamlıq vəziyyətindəki dəyişikliklər barədə məlumat verərək müntəzəm doğuşöncəsi müayinələr arasındakı hamiləlik risklərini idarə etməyə kömək edir. Hazırda mütəxəssis həkimlərin tətbiq etdiyi ultrasəsin evlərimizə gəlməsi növbəti addım ola bilər.

COVID-19 məsafədən doğuşöncəsi qulluğun dəyərini də vurğulayır. 2020-ci ildə COVID-19-a yoluxmuş təxminən yarım milyon qadının körpələrini dünyaya gətirə biləcəyi təxmin edilir. Əslində, 22 mart ilə 4 aprel arasında Nyu-York ştatında doğuş edən qadınların %15-i COVID-19 daşıyırdı. Bundan əlavə, COVID-19 diaqnozu qoyulmamış hamilə qadınlar yoluxmalarını məhdudlaşdırmaq üçün xəstəxanada keçirdikləri vaxtı minimuma endirəcək yollarla maraqlanırlar.

Bu ehtiyaclara cavab olaraq yaxın zamanda ananın qarnına yerləşdirilə bilən simsiz və birdəfəlik elektrod təqdim edildi. Bu elektrod 48 saata qədər fasiləsiz və müdaxiləsiz şəkildə ananın və körpənin ürək döyüntüsünü, uşaqlıq əzələlərinin fəaliyyətini izləməyə imkan verir. Hər saat yenidən yerləşdirmək əvəzinə bir dəfə yerləşdirmək kifayətdir; xəstə ilə tibb bacısı arasında tələb olunan fiziki təması məhdudlaşdırır və onlara məsafədən əlaqədə qalmağa kömək edir.

6. Hər kəs üçün səhiyyə xidmətlərinin rahatlığını və əlçatanlığını yaxşılaşdırmaq

Ağıllı əlaqəli texnologiya xüsusi tibbi ehtiyacları olan qrupları dəstəkləsə də, son məqsəd hər kəsin sağlamlığını və rifahını dəstəkləmək olmalıdır.

Çəkini, qan təzyiqini və ya ağız gigiyenasını izləyən texnologiya evlərimizin daxilinə daha çox nüfuz edə bilər; məsələn, yataq otağındakı ağıllı güzgülər vasitəsilə. Telemüayinə xidmətlərinin insanların evdə rahatlıqla istifadə etdiyi rəqəmsal sağlamlıq tətbiqlərinə daxil olması ilə peşəkar dəstək onların əlçatanlığındadır.

Ağız baxımında bu, məsələn, insanlara smartfonla çəkdikləri diş şəkillərini paylaşaraq məsafədən diş həkiminə müraciət etməyə imkan verir; bu da məsafədən skrininq, diaqnoz, məsləhətləşmə, müalicə planlaşdırılması və xəstəliyin gedişinin izlənməsinə yol açır. Bu, xüsusilə kənd yerlərində və ən yaxın diş həkimindən kilometrlərlə uzaqda yaşayan insanlar üçün ümidvericidir.

COVID-19 ABŞ-da bir çox diş həkiminin xəstələrlə əlaqəni saxlamaq üçün məsafədən məsləhətləşməyə keçməsi ilə teledişçiliyə uyğunlaşmanı kəskin sürətləndirdi. Əhəmiyyətlisi budur ki, ağız və diş sağlamlığı mütəxəssisləri artıq canlı video və ya telefon vasitəsilə məsləhət alan xəstələr üçün ödəniş tələb edib kompensasiya ala bilirlər. Bu, teledişçilik üçün çox yaxşı dönüş nöqtəsi ola bilər və pandemiyanın digər məsafədən tibbi məsləhət formalarına necə fayda verdiyini də görmək çətin deyil.

Vacib olduqda əlaqədə qalmaq

Nəticədə gələcəkdə şəxsi sağlamlıq mərkəzi kimi ev səs-video interfeysləri və süni intellektlə birləşdirilmiş IoT (internet of things, əşyaların interneti) xüsusiyyətli cihaz və sensorların insanların sağlamlığını və rifahını dəstəkləmək üçün problemsiz inteqrasiya olunduğu yer olacaq.

Kəskin müalicə dövrlərinə deyil, uzunmüddətli sağlamlıq nəticələrinə yönələn dəyər əsaslı qulluğu dəstəkləyərək insanların sağlamlıq yolundakı nöqtələri birləşdirməyə kömək edəcək.

Bu yolun bir çox mərhələsində klassik xəstə-həkim münasibəti zəruri olaraq qalacaq; həkim kabinetlərinə və xəstəxanalara getməyə davam edəcəyik. Lakin günün sonunda kiçik şəxsi dünyamıza qayıtdıqda ehtiyac duyduğumuz zaman, hətta evimizin rahatlığında belə bizi qoruyan və dəstəkləyən peşəkar telesəhiyyə xidmətləri heç vaxt uzaqda olmayacaq.

*

- Bütün tibbi informatika xəbərlərimiz