Hesabatın bir cümləsi ölkənin vərdişini necə sual altına qoyur? Surgeon General və siqaret (1964)
Bu məqalədə
Hesabatın bir cümləsi ölkənin vərdişini necə sual altına qoyur? Surgeon General və siqaret (1964)
Dünən bir mədən bölgəsinin tozunun izinə düşdük (138-ci gün); bu gün bir ölkənin ən geniş yayılmış vərdişinin. 125-ci gündə 1950-ci ilin iki ayrı tədqiqatını danışmışdıq: Doll və Hill, həmçinin Wynder və Graham. Bu günkü sual həmin dəlilin on dörd il sonra bir komitənin masasına necə gəldiyi və komitənin yazdığı cümlənin nəyə əsaslandığıdır.
23 may 1962: mətbuat konfransında bir sual
Proctorun 2024-cü il kitab icmalına görə, Prezident Kennedinin komitəni yaratması 23 may 1962-ci ildə mətbuat konfransında siqaret və xərçəng barədə verilən sualdan sonra oldu. Milli Tibb Kitabxanasının (NLM) səhifəsi daha uzun bir hazırlığı təsvir edir: 1961-ci ilin iyununda Amerika Xərçəng Cəmiyyəti, Amerika Ürək Assosiasiyası, Milli Vərəm Assosiasiyası və Amerika İctimai Səhiyyə Assosiasiyası Kennediyə yazıb milli komissiya istəmişdi. Surgeon General Luther Terry komitəni 7 iyun 1962-ci ildə elan etdi.
Seçim prosesi öz-özlüyündə bir səhnədir. NLM-ə görə, dörd könüllü tibb təşkilatı, FDA, Federal Ticarət Komissiyası, Amerika Həkimlər Assosiasiyası və Tütün İnstitutu namizəd təklif etməyə dəvət olundu; yalnız tütün barədə əvvəllər açıq mövqe tutmamış şəxslər uyğun idi. Proctor yazır ki, siqaret istehsalçılarının təklif olunan hər kəsə veto hüququ vardı və üzvlərin yarısı siqaret çəkir, yarısı çəkmirdi. Sonda on üzv oldu: Stanhope Bayne-Jones, Walter Burdette, William Cochran, Emmanuel Farber, Louis Fieser, Jacob Furth, John Hickam, Charles LeMaistre, Leonard Schuman və Maurice Seevers; sədr Terry idi.
İlk icraçı direktor Milli Xərçəng İnstitutundan Herman Kraybill idi. Proctora görə, Kraybill 1962-ci ildə bir jurnalistə dəlillərin tütünün sağlamlıq üçün təhlükə olduğunu „qəti şəkildə düşündürdüyünü“ dediyi üçün sənaye hüquqşünaslarının təzyiqi ilə vəzifədən kənarlaşdırıldı; Vikipediya isə onun istefa verdiyini yazır.
„Smoking and Health: Report of the Advisory Committee to the Surgeon General of the United States“
Terry hesabatın əsas məqamlarını 11 yanvar 1964-cü ildə Vaşinqtonda mətbuat konfransında təqdim etdi. NLM-ə görə, şənbə günü birja təsirini məhdudlaşdırmaq və bazar günü qəzetlərində ən geniş əksini tapmaq üçün seçilmişdi; Proctor 1953-cü ilin dekabrında Wynder, Graham və Croninger-in siçan dərisi təcrübəsindən sonra tütün səhmlərinin düşməsini xatırladır. Hesabat təxminən 387 səhifə idi (The Pump Handle). Komitə yeni təcrübə aparmamışdı; heyvan tədqiqatlarını, klinik və yarma tədqiqatlarını, həmçinin retrospektiv və prospektiv epidemioloji tədqiqatları qiymətləndirmişdi. NLM, CDC və NIH Record 7.000-dən çox məqalə və 150-yə yaxın məsləhətçi göstərir; Time jurnalı həmin il „təxminən 8.000“ yazmışdı.
Yekun cümlələr 1989-cu il Surgeon General hesabatının onları nəql etdiyi kimi belədir: siqaret çəkmək kişilərdə ağciyər xərçəngi ilə „səbəbli əlaqəlidir“; qadınlara dair məlumatlar „daha az əhatəli olsa da, eyni istiqaməti göstərir“; siqaret kişilərdə qırtlaq xərçənginin səbəbidir; xroniki bronxitin ən mühüm səbəbidir; siqaret çəkən kişilərin heç vaxt çəkməmiş kişilərə nisbətən həyat itkisi dərəcəsi 70 faiz çox idi; siqaret isə „müvafiq düzəldici tədbir tələb edəcək qədər əhəmiyyətli“ sağlamlıq təhlükəsidir. Time komitənin bu son cümlədə yekdil olduğunu yazır.
Səbəbiyyət meyarları
Əlaqə ilə səbəb arasındakı fərq bu hesabatın ən davamlı töhfəsi idi. 1989-cu il hesabatının verdiyinə görə, komitə əlaqəni yalnız dəlil ardıcıl, güclü, spesifik, müvafiq zaman münasibətlərini dəstəkləyən və uyğun olduqda səbəbli saydı. Bradford Hillin „The environment and disease: association or causation?“ adlı çıxışı ertəsi il, 1965-ci ildə Proceedings of the Royal Society of Medicine jurnalında (58(5):295-300) dərc olundu; doqquz baxış nöqtəsi təqdim etdi (rəqəmi yaddaşımdan yazıram, mətni bu sessiyada oxumadım).
Zirzəmidə iclaslar və yeddi izləmə tədqiqatı
NIH Record-a görə, heyətin ofisləri yeni NLM binasının C səviyyəsində, yəni yerin üç mərtəbə altında idi. Tam komitə heyətin „bullpen“ adlandırdığı, altı futdan alçaq, üstü və altı açıq, qapısız müvəqqəti bir məkanda toplanırdı. Üzvlərin tam ştatlı akademik işləri vardı və adətən cümə və şənbə, sonra bəzən bazar və bazar ertəsi görüşürdülər. O zaman 18 yaşında işə təyin olunan Donald Shopland mübahisələrdə „bir neçə çirkin söz“ və „bir neçə qışqırıq“ olduğunu xatırlamışdı (NIH Record-un nəqlinə görə).
Dəlillərin özəyi 125-ci günün hal-nəzarət tədqiqatlarından fərqli idi: xəstələnməmiş insanları illərlə izləyən yeddi prospektiv tədqiqatı birləşdirirdi. The Pump Handle-ın verdiyinə görə, bunların arasında Doll və Hillin təxminən 34.000 britaniyalı həkimi və Hammond və Hornun təxminən 188.000 amerikalı kişisi vardı. Birləşdirilmiş izləmədə siqaret çəkənlərdə yaşa görə gözlənilən 15.654 həyat itkisinə qarşı 26.233 müşahidə edildi; nisbət 1,68-dir. Mənim hesabımla fərq 10.579 artıq həyat itkisidir. Time ağciyər xərçəngindən həyat itkisi dərəcəsini heç çəkməyənlərin „demək olar ki, 11 qatı“, bronxit və amfizemi 6,1 qatı, qırtlaq xərçəngini 5,4 qatı, mədə və onikibarmaq bağırsaq xoralarını 2,8 qatı, sidik kisəsi xərçəngini 1,9 qatı, koronar arter xəstəliyini 1,7 qatı kimi verir.
İcmal yeni elm deyil; nisbətlər fərdin taleyi deyil
Birinci sərhəd: hesabat yeni təcrübələr deyil, mövcud nəşrlərin münsiflər qaydasında nəzərdən keçirilməsi idi (Proctor). Komitə üzvlərindən heç biri siqaret və sağlamlıq üzrə mütəxəssis deyildi (Proctorun icmal etdiyi kitaba görə) və NLM-ə görə psixologiya və ya sosial elmlərdən heç kim yox idi. İkinci sərhəd: nisbətlər nisbi və qrup səviyyəlidir. 1,68 birləşdirilmiş izləmədə 15.654 gözlənilənə qarşı 26.233 müşahidə deməkdir; izləmə müddətini və şəxs-il sayını oxumadığım üçün bunu illik fərdi risqə çevirə bilmərəm. Ağciyər xərçənginin mütləq rəqəmini də oxuduğum mənbələrdə tapmadım. Üçüncü sərhəd: komitə koronar ürək xəstəliyi və amfizemi, əlaqələr „əhəmiyyətli“ olsa da, səbəbli etiketləmək üçün kifayət qədər saymadı (1989 nəqli); koronar xəstəlik üçün isə qeyri-müəyyənlik tam aradan qalxana qədər mühakiməni dayandırmaqdansa, əlaqənin səbəbli məna daşıdığını fərz etməyin „ictimai səhiyyə baxımından daha ehtiyatlı“ olduğunu yazdı (The Pump Handle).
Dördüncü sərhəd, komitənin öz səhvi: tütün istifadəsini asılılıq yox, „vərdiş“ (habituation) adlandırdı. 1989-cu il hesabatı bunun 1964-də belə görüldüyünü, sonrakı dəlillərin siqaretin asılılıq yaratdığını göstərdiyini yazır; Proctor da bunu hesabatın səhvlərindən sayır. Beşinci sərhəd, nəticələrlə bağlıdır: yetkinlər arasında siqaret çəkmə nisbəti 1960-cı ildəki 40 faizdən çoxdan bu gün təxminən 11 faizə endi (NIH Record). Bu enişin nə qədərinin hesabata, nə qədərinin sonrakı qanunlara, qiymətlərə və digər amillərə aid olduğunu mənbələrim ayırmır; hesabatı tək səbəb kimi göstərmirəm.
Qalan
- Dəlilləri tədqiqat-tədqiqat deyil, bütövlükdə çəkmək
- Səbəbiyyət üçün bir neçə meyarı birlikdə axtarmaq
- Müstəqil ekspert heyətinin açıq, illik hesabat yazması
Düşən və ya məhdudlaşan
- Siqaretin asılılıq yox, „vərdiş“ sayılması
- Səbəbiyyət inamının azlıqda qalması: Gallup 1958-də 44 faiz, 1968-də 78 faiz (NLM)
- Dəlil tam olana qədər gözləməyin yeganə məntiqli mövqe sayılması
Hesabata gedən və onu izləyən yol: 1950-dən 1969-a. Ox 1950-dən 1970-ə qədər uzanır. Yaşıl işarələr bir neçə mənbədə və ya qurum səhifəsində təsdiqlənmiş tarixlərdir (7 iyun 1962, noyabr 1962, 11 yanvar 1964); mavi işarələr tək ikinci dərəcəli mənbədən, yalnız ildən və ya günü təsdiqlənməmiş tarixdən götürülüb. Yalnız ili bilinənlər ilin, yalnız ayı bilinənlər ayın ortasında çəkilib.
Hesabatdan Türkiyəyə birbaşa xətt çəkmirəm
Mənbələrim 1964-cü il hesabatının həmin il Türkiyədə nə təsir göstərdiyini göstərmir; uydurma yerli əlaqə qurmayacağam. Təsdiqlənə bilən bunlardır: Türkiyənin ilk tütünə qarşı qanunu olan 4207 saylı Qanun 7 noyabr 1996-da qəbul edildi (Rəsmi Qəzet 26 noyabr 1996, say 22829); Türkiyə 2004-cü ildə ÜST-ün Tütün Nəzarəti üzrə Çərçivə Konvensiyasını ratifikasiya etdi; 3 yanvar 2008 tarixli 5727 saylı Qanun 4207-ni dəyişdi və ÜST-ün Avropa Regional Ofisinin 2012-ci il sənədi bunu iaşə sektoru daxil olmaqla bütün ictimai yerlərdə siqaret qadağası kimi verir. Ümumi nəticə (mənim oxumam): „müstəqil dəlil heyəti, ardınca hüquqi tədbir“ zənciri bu qanunlarda da tanışdır; amma mənbələr Türkiyədəki prosesin hesabatla əlaqəsini göstərmir.
1950-dən bu günə
Nə təsdiqləndi, nə bir-birinə ziddir
- Oxuma məhdudiyyəti: Hesabatın özünü bu sessiyada oxumadım. Bütün nəqllər ikinci dərəcəlidir: NLM Profiles in Science səhifəsi, NIH Record, CDC tarix səhifəsi, Time (17 yanvar 1964, məqalənin yalnız ilk səhifəsi, avtomatik xülasə ilə), The Pump Handle (2012), Proctorun 2024-cü il kitab icmalı və 1989-cu il Surgeon General hesabatının birinci və ikinci fəsillərindəki sitatlar. „Yekun cümlələr“ 1989-cu il nəqlindən gəlir.
- Ağciyər xərçəngi nisbəti: Time (1964) və The Pump Handle „demək olar ki, 11 qat“ deyir. NLM səhifəsi „orta siqaret çəkəndə 9-10 qat, ağır çəkəndə ən azı 20 qat“ yazır; NIH Record və Vikipediya „10-dan 20 qata qədər“ yekunlaşdırır. Bunları uzlaşdıra bilmədim; „demək olar ki, 11 qat“ yalnız Time-ın nəqli kimi yazılıb.
- Ümumi həyat itkisi: NLM və 1989 nəqli „70 faiz artıq“ deyir; The Pump Handle 1,68 və 26.233 / 15.654 verir (nisbət 1,676, yəni 68 faiz). İkisini də yazdım. Birləşdirilmiş izləmənin müddəti və şəxs-il sayı oxuduğum mənbələrdə yoxdur.
- Məqalə sayı: NLM, CDC, NIH Record: 7.000-dən çox. Time (1964): təxminən 8.000. Hər birinin hansı sayma üsuluna əsaslandığını bilmirəm.
- Kraybill: Proctor „sənaye hüquqşünaslarının təzyiqi ilə kənarlaşdırıldı“, Vikipediya „istefa verdi“ deyir; vəzifə sonra boş qaldı (Vikipediya). Proctor komitənin 11 nəfərlə başladığını da yazır; həll etmədim.
- Tarixlər: Komitənin elanı üçün 7 iyun 1962 (NLM); NIH Record komitənin 1962-ci ilin noyabrında toplandığını, NLM isə işin 1962-ci ilin noyabrından 1964-cü ilin yanvarınadək davam etdiyini yazır. The Pump Handle-ın „1962-ci ilin yanvarında başladı“ ifadəsini işlətmədim. Kennediyə sual üçün 23 may 1962 yalnız Proctordandır. 1962-ci ilin noyabrı şəkildə ay ortasında çəkilib; günü bilmirəm.
- Mətbuat konfransının yeri: AP-nin foto yazısı „Vaşinqtonda mətbuat konfransı“ deyir. Tez-tez deyilən „Dövlət Departamentinin zalı“ təfərrüatını təsdiqləyə bilmədim, işlətmədim.
- RCP 1962: Rəqəmlər RCP-nin tarix bloqundandır; səhifə hesabatın ayını vermir, ona görə şəkilə qoymadım.
- Hill 1965: Məxəz PMC səhifəsindən təsdiqləndi (PMID 14283879); „doqquz baxış nöqtəsi“ rəqəmi yaddaşdandır, mətn oxunmadı.
- Türkiyə: 4207 saylı Qanunun qəbul tarixi (7 noyabr 1996) və Rəsmi Qəzet məxəzi alomaliye.com-dakı mətndəndir; səhifə 1, 2 və 3-cü maddələrin 3 yanvar 2008 tarixli 5727 saylı Qanunla dəyişdirildiyini göstərir. FCTC ratifikasiyası (2004) və 2008 qadağası ÜST Avropa sənədinin xülasəsindəndir; tam mətni oxumadım və qüvvəyə minmə tarixləri yazmadım.
- Doll-Hill və Hammond-Horn: 34.000 həkim və 188.000 kişi rəqəmləri The Pump Handle-dandır; orijinal məqalələri oxumadım.
Limfomanın içində virus axtarmaq nəyə bənzəyir?
Bu gün bir ölkənin vərdişini izlədik; sabah tək bir şiş hüceyrəsinin içinə baxacağıq. 1964, London: Burkitt limfoması hüceyrələri və elektron mikroskop. Yadınızdadırsa, 136-cı gündə Burkittin xəritəsini çəkmişdik; sabah həmin xəritənin hüceyrə qarşılığına gedəcəyik. Adları, tarixləri və təfərrüatları sabah yoxlayacağam.
Müəllifin qeydi: Bu yazının asan yolu „hesabat siqareti bitirdi“ və ya „hesabat bunu ilk dəfə göstərdi“ yazmaq idi. Hər ikisi yanlış olardı: hesabat 1962-ci il Britaniya hesabatından iki il sonra gəldi, yeni təcrübə daşımırdı və „vərdiş“ etiketi kimi bir səhv daşıyırdı; gücü müstəqil heyətin mövcud dəlili çəkib onu bir cümlədə toplamasında idi. Hesabatın özünü oxumadım, hər şeyi ikinci dərəcəli mənbələrdən və 1989 nəqlindən götürdüm; bu, faktların yoxlanması qutusunda yazılıb.
Mənbələr və əlavə oxu
- U.S. Public Health Service. Smoking and Health: Report of the Advisory Committee to the Surgeon General of the United States. PHS Publication No. 1103. Washington, DC: U.S. Department of Health, Education, and Welfare, 1964 (məxəz Vikipediya səhifəsindən; hesabatın özü oxunmadı; yekun cümlələr 1989 nəqlindən).
- National Library of Medicine, Profiles in Science. The 1964 Report on Smoking and Health. profiles.nlm.nih.gov/spotlight/nn/feature/smoking (oxundu).
- Proctor RN. The Making of the 1964 Surgeon General's Report on Smoking and Health. Am J Public Health 2024;114(11):1143-1145. doi:10.2105/AJPH.2024.307825 (LeMaistre, Shopland və b.-nın Clearing the Air kitabının icmalı; oxundu).
- NIH Record. Historic Public Health Report Marks 60th Anniversary. 16 fevral 2024 (oxundu).
- Centers for Disease Control and Prevention. A History of the Surgeon General's Reports on Smoking and Health (oxundu).
- Time. Smoking: The Government Report. 17 yanvar 1964 (yalnız ilk səhifə, avtomatik xülasə ilə oxundu).
- The Pump Handle. Public Health Classic: Surgeon General's 1964 Report on Smoking and Health. 2 oktyabr 2012 (oxundu, ikinci dərəcəli).
- Hill AB. The environment and disease: association or causation? Proc R Soc Med 1965;58(5):295-300. PMID 14283879 (məxəz təsdiqləndi; mətn oxunmadı).
- World Health Organization Regional Office for Europe. Tobacco control in Turkey: story of commitment and leadership. Kopenhagen, 2012 (xülasə oxundu); Tütün Məhsullarının Zərərlərinin Qarşısının Alınması və Nəzarəti Haqqında 4207 saylı Qanun, alomaliye.com-dakı mətn (oxundu).
- Royal College of Physicians. Smoke signals: the significance of the 1962 Smoking and health report for the RCP. history.rcp.ac.uk (oxundu).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010 (ümumi kontekst üçün; aidiyyəti hissə bu sessiyada oxunmadı).
Bu yazı „365 Gündə Xərçəngin Tarixi“ seriyasının 139-cu günüdür və 1964-cü il Surgeon General hesabatını tarixi hadisə kimi nəql edir. Bu, tarixi-populyar məzmundur; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Siqareti buraxmaq və sağlamlığınızla bağlı qərarlar üçün həkiminizə müraciət edin. Mənbələr yoxlanılıb; yalnız ikinci dərəcəli mənbəyə söykənən və ya oxuna bilməyən təfərrüatlar faktların yoxlanması qeydlərində göstərilib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
