Huggins və Hodges 1941: prostat xərçəngində hormonal müalicə, kastrasiya və 1966-cı il Nobel mükafatı | Gün 112
Bu məqalədə
Prostatın zənciri: 1941-də Huggins, Hodges və hormonal müalicə
Hər ölçmə üçün yarım millilitr zərdab bəs edirdi. 111-ci gündə Çikaqoda bir cərrahın döş qəfəsinin içində yemək borusunu mədəyə birləşdirdiyini izləmişdik; bu gün eyni şəhərdə, eyni universitetdə, bir cərrahın yalnız qan nümunələrinə və bir suala baxdığını görəcəyik: prostat xərçəngi kişi hormonlarından asılıdırsa, bu asılılığı ölçmək və kəsmək olarmı? 91-ci gündə Beatson yumurtalıqların çıxarılması ilə döş xərçəngində, 105-ci gündə Lacassagne siçanlarda estrogenlə şiş əmələ gəlməsi ilə, 110-cu gündə DES molekulu ilə hormon xəttini görmüşdük. Bu gün həmin xətt ilk dəfə qan analizi ilə ölçülən cavaba bağlanır.
Yayılmış xərçəngin qandakı izi
Prostat sidik kisəsinin altında yerləşən və spermanı qidalandıran mayenin bir hissəsini istehsal edən vəzidir. Onun böyüməsi kişi hormonlarından (androgenlərdən) asılıdır. Xərçəngləşən prostat hüceyrələri tez-tez sümüyə yayılır; sümük metastazı ağrı və sınıq deməkdir. 1941-dən əvvəl yayılmış xəstəlikdə təsirli müalicə yox idi.
İşin iki dayağı mənbələrdə ayrı-ayrı keçir. Birincisi müşahidə idi: Gutman və Gutman 1938-də yayılmış prostat xərçəngi olan bir çox xəstənin qanında turş fosfataza fermentinin yüksəldiyini bildirmişdi. İkincisi anlayış idi: Brendler və həmkarlarının 1949-cu il icmalı «Huggins-in anlayışı» deyə, prostat xərçəngini yetkin prostat epitel hüceyrələrinin həddən artıq böyüməsi sayan və androgen azalanda bu hüceyrələrin kiçildiyini fərz edən baxışı xatırladır. Nobel mühazirəsinə görə Huggins zərdabdakı turş fosfatazanın yayılmış xərçəng hüceyrələrinin fəaliyyətini göstərdiyini düşünürdü. Yəni bir fikir və bir ölçmə əldə var idi; çatışmayan şişi həqiqətən kiçildəcək müdaxilə idi.
Charles Brenton Huggins (1901-1997) Halifaksda doğulmuş, Harvardı bitirmiş, 1927-də Çikaqo Universitetinə qoşulmuş və 1936-dan 1962-yə qədər cərrahiyyə professoru olmuşdur (Nobel tərcümeyi-halı).
Androgenin çəkilməsi şişi geriyə qaytarırmı?
«Prostat xərçəngi üzərində tədqiqatlar. I.»
1941-də Charles B. Huggins və Clarence V. Hodges Cancer Research jurnalının birinci cildində (səhifə 293-297) «Studies on prostatic cancer. I. The effect of castration, of estrogen, and of androgen injection on serum phosphatases in metastatic carcinoma of the prostate» başlıqlı məqaləni dərc etdilər. Başlıq bizə üç müdaxilə və bir göstərici verir: xayaların çıxarılması (kastrasiya, orxiektomiya), estrogen və androgen inyeksiyası; göstərici isə yayılmış prostat xərçəngi olan xəstələrdə zərdab fosfatazalarıdır. Məqalənin tam mətninə çatmadıq; təfərrüat üçün Huggins-in 1966-cı il mühazirəsinə və 1949-cu il icmalına arxalandıq. İkinci məqalə 1941-in avqustunda Archives of Surgery-də (cild 43, səhifə 209) Huggins, Stevens və Hodges imzası ilə çıxdı və klinik xəstələrdə kastrasiyanı işıqlandırdı; üçüncüsü həmin il Journal of Urology-də (cild 46, səhifə 997) Huggins, Scott və Hodges imzası ilə dərc olundu.
Nobel mühazirəsinə görə ilk seriya çox irəliləmiş metastazı olan 21 xəstənin orxiektomiyasından ibarət idi. Mühazirə orxiektomiyanın və ya fenolik estrogenlərin insan prostat xərçənginin geriləməsinə səbəb olduğunu, kişi hormonu testosteronun isə müalicə almamış hallarda şişin böyümə sürətini artırdığını ümumiləşdirir. 1949-cu il icmalı eyni xətti belə nəql edir: tapıntı sonradan başqaları tərəfindən yoxlanıldı (Herbst 1941, Alyea və Henderson 1942) və tədqiqatlara «böyük təkan» verdi.
1949-cu il icmalı 1941-in üçüncü məqaləsini hərarət, dezoksikortikosteron və estrogenlə bağlı tədqiqat kimi xatırladır. Eyni icmal Huggins və Hodges-in əvvəllər kastrasiya edilmiş, metastazlı üç xəstəyə androgeni daha az miqdarda və daha qısa müddətə verdiyini də yazır. Bu, androgenin şişi stimullaşdırdığı fikrini əks istiqamətdən sınayan addım idi; onun ətraflı nəticələrini mənbələrimizdə tapa bilmədik.
Bu ilk hormonal müalicə idimi? Xeyr: sistemli hormon müalicəsinin qeydə düşən başlanğıcı 91-ci gündə danışdığımız Beatsondur (1895-96). Huggins-in payı asılılığı prostatda ölçülə bilən etməsi və cavabı seriya ilə göstərməsidir. Danışılır ki, Huggins-dən əvvəl kastrasiya prostat xəstəliyində sınanmışdı; bunu yoxlaya bilmədiyimiz üçün «ilk» iddiası irəli sürmədik.
ANDROGEN MƏHRUMİYYƏTİ: ASILILIĞI KƏSMƏK —
Nə dəyişdi? Bəzi xərçənglərin böyüməsi hormondan asılıdır; hormonun mənbəyi çəkiləndə və ya təsiri bloklananda şiş kiçilə bilər. Prostat xərçəngində bu hormon androgendir, 1941-də buna aparan yollar xayaların çıxarılması və ya estrogen verilməsi idi.
Nə üçün vacib idi? Çünki ilk dəfə xərçəng vəzin çıxarılması ilə deyil, hormon asılılığının hədəf alınması ilə müalicə edildi. Bu, 91-ci gündə Beatsonla başlayan xəttin prostatdakı qarşılığı idi; fərq cavabın qan analizi ilə izlənə bilməsində idi.
Tapıntının həddi
1949-cu il icmalı kastrasiya və ya estrogenlə klinik olaraq «diqqətəlayiq reqressiya» görüldüyünü, lakin yaxşılaşmanın müvəqqəti qaldığını və «heç bir həqiqi sağalmanın qeydə alınmadığını» yazır. Yarma tədqiqatları residivi yoxmuş kimi görünən xəstələrdə də prostatda, sümükdə və yumşaq toxumada geniş zədələnmə aşkar etmişdi. Eyni mənbəyə görə yayılmış hallarda zərdab turş fosfatazası təxminən 35 faiz hallarda artıq normal idi; yəni göstərici hamı üçün yaxşı ölçü deyildi.
Huggins-in 1966-cı il mühazirəsi də eyni həddi qəbul edir: nəzərəçarpan reqressiyalara baxmayaraq bir çox xəstə hormon müalicəsindən faydalana bilməz oldu; ümumilikdə yaşama müddəti uzandı, ağrılı saatlar azaldı. İlk 21 xəstəlik seriyada yalnız dördü 12 ildən çox yaşadı. Mütləq ifadə ilə bu, həmin 21 xəstədən təxminən beşdə biridir; nisbi müqayisə üçün müqayisə qrupumuz yoxdur, çünki o dövrdə yayılmış xəstəlikdə başqa müalicə yox idi.
BƏDƏL: GERİ QAYTARILMAYAN ADDIM VƏ UZUN HESAB —
1941-in üsulu xayaların çıxarılması idi: geri qaytarılmayan, insanın həyatını və cinsi funksiyasını qalıcı dəyişən əməliyyat. Estrogen alternativinin bədəli isə 110-cu gündə gördüyümüz kimi ürək-damar riski idi.
Bugünkü müalicə xayaları çıxarmaq əvəzinə dərmanla hormon məhrumiyyəti yaradır (androgen məhrumiyyəti müalicəsi, ADT); lakin bədəl yox olmayıb. Kanada Urologiya Assosiasiyasının 2021-ci il təlimatı bunları sadalayır: 12 ayda sümük sıxlığında bud sümüyü boynunda 2,5 faiz, bel fəqərələrində 4,0 faiz itki; beş illik sınıq tezliyi ADT ilə 19 faiz, ADT olmadan 13 faiz; əhali tədqiqatlarında yeni diabetin 16-28 faiz artması; müşahidə məlumatlarında ürək-damar səbəbli həyat itkisi üçün risk nisbəti 1,17; təlimata görə kişilərin 90 faizinə qədərində libido itkisi. Koqnitiv dəyişikliklər 25-50 faiz hallarda bildirilir, lakin təlimat səbəbiyyət sübutunu zəif sayır.
Daha vacibi, müalicəyə cavab müvəqqətidir: bir müddətdən sonra şiş hormon olmadan da böyüməyi öyrənir (kastrasiyaya davamlı xəstəlik). Bu, böyük ölçüdə Huggins-in 1941-də gördüyü residivin bugünkü adıdır; bunu şərh kimi oxuyun.
Qalan
- Prostat xərçənginin androgenlə bağlı ola biləcəyi və asılılığın kəsilə biləcəyi fikri
- Müalicəyə cavabı qan göstəricisi ilə izləmək düşüncəsi
- Androgen məhrumiyyətinin hələ də əsas hormonal yanaşma olması
Düşən və ya aşılan
- Orxiektomiyanın yeganə yol olması
- Yüksək dozalı estrogenin (DES) birinci seçim sayılması
- «Hormon müalicəsi sağaldır» gözləntisi: 1949-cu il icmalı belə heç bir həqiqi sağalmanın qeydə alınmadığını yazırdı
Ölçülən asılılıq. Gutman və Gutmanın 1938-ci il göstəricisi, Huggins və Hodges-in 1941-ci il kastrasiya və estrogen nəticələri və 1966-cı il Nobel mükafatı bir xətt yaradır. Xəttin sonundakı bədəl müvəqqəti cavab və ADT-nin sümük, damar və maddələr mübadiləsi yüküdür.
Prostat xərçəngi Türkiyədə haradadır?
Bu hekayənin Türkiyə ilə yoxlanılmış xüsusi bağlantısını qura bilmədik; nəticə ümumidir. Milli rəqəmlərə bu mətn üçün çata bilmədik. Əlimizdəki yerli məlumat Amasyada 2013-2017-ci illər arasında bildirilən xərçəng hallarını araşdıran tədqiqatdandır (Topaktaş, Karakuş, Yakşi; Turkish Journal of Public Health 2023): prostat xərçəngi kişilərdə ağciyər xərçəngindən sonra üçüncü ən çox rast gəlinən xərçəngdir. Bu, tək bir vilayətin bildirişlərinə söykənir və ölkəni təmsil etmir. Xəstənin hormon müalicəsi aldığını və sümük sağlamlığı, ürək-damar və şəkər baxımından izlənməli olduğunu bilməsi tarixi biliyin özündən çox praktik ehtiyacdır; bu mətn tövsiyə deyil, tarixi xatırlatmadır.
1896-DAN 2021-Ə
BU MƏTNDƏ NƏ YOXLANILIB, NƏ AÇIQ QALIR
- İstinadlar: Huggins və Hodges, Cancer Res 1941;1:293-297 (başlıq History of Medicine qeydindən yoxlanıldı). Huggins, Stevens, Hodges, Arch Surg 1941;43:209 (avqust) və Huggins, Scott, Hodges, J Urol 1941;46:997 1949-cu il icmalının ilk haşiyəsindən götürüldü. Məqalələrin tam mətnləri oxunmadı.
- Əsas nəticələr: 21 xəstə, orxiektomiya və ya fenolik estrogenlərlə reqressiya, testosteronun böyümə sürətini artırması, nəzərəçarpan reqressiyaya baxmayaraq bir çox xəstədə cavabın itməsi və yalnız dörd xəstənin 12 ildən çox yaşaması Nobel mühazirəsinin (13 dekabr 1966) xülasəsindən götürüldü. Mühazirə mətni avtomatik xülasə vasitəsi ilə oxundu; «dörd xəstə»nin hansı qrupa aid olduğu orijinal PDF-dən bir daha yoxlanmalıdır.
- Turş fosfataza və Gutman: Gutman və Gutman 1938 və «yarım millilitr zərdab» təfərrüatı mühazirədən götürüldü. Məqalənin başlığı yalnız «zərdab fosfatazaları» deyir; turş fosfatazanı ayrıca anmır. Turş fosfatazanın «yayılmış hüceyrələrin fəaliyyətini göstərdiyi» şərhi Huggins-ə məxsusdur; bu gün PSA bu rolu böyük ölçüdə öz üzərinə götürüb, bu məlumat mətnə daxil edilmədi.
- 1949-cu il icmalı: Brendler, Chase, Scott (1949), «Prostatic cancer: further investigation of hormonal relationships» (Brady Urological Institute tarixi məqalə arxivi). «Diqqətəlayiq reqressiya», «heç bir həqiqi sağalma qeydə alınmadı», 35 faiz və Herbst 1941 ilə Alyea və Henderson 1942 yoxlamaları buradandır; icmalın jurnal istinadı səhifədən çıxarıla bilmədi.
- Huggins: doğum və vəfat tarixləri, Çikaqo vəzifələri (1927-dən) və professorluq illəri (1936-1962) Nobel tərcümeyi-halından. Nobel əsaslandırması («prostat xərçənginin hormonal müalicəsinə dair kəşflərinə görə») History of Medicine qeydindədir; Rous ilə bölüşmə 97-ci gün mətninə söykənir.
- ADT yan təsirləri: Kokorovic və b., Can Urol Assoc J 2021;15(6):E307-22. Rəqəmlər təlimatın xülasəsindən götürüldü; sümük, diabet və ürək-damar rəqəmləri müşahidə və meta-analiz məlumatlarına söykənir, onlardan fərdi risk çıxarıla bilməz.
- Türkiyə: Topaktaş B, Karakuş B, Yakşi N. Turk J Public Health 2023;21(1):113-126. Amasya, 2013-2017; prostat xərçəngi kişilərdə üçüncü yerdə (ağciyərdən sonra, mədədən əvvəl). Milli sıralama və göstərici səhifədə yoxdur; daxil edilmədi.
- Əhatədən kənarda saxlananlar: danışılır ki, Huggins-dən əvvəl kastrasiya prostat böyüməsində sınanmışdı; yoxlanıla bilmədiyi üçün daxil edilmədi. Huggins-in sonrakı siçovul döş şişi tədqiqatları və orxiektomiyanın LHRH agentləri ilə əvəz olunması (Nobel 1977) də kənarda saxlanıldı.
Karnofsky şkalası: xəstənin gündəlik həyatına rəqəm vermək
112-ci gündə bir müalicənin təsirinin qan analizi ilə ölçüldüyünü gördük. Sabah həkimin başqa bir ölçmə sualına gedəcəyik: xəstənin bu gün nə qədər yaxşı yaşadığını, özbaşına yemək yeyib-yeyə bilmədiyini, işə gedə bilib-bilmədiyini rəqəmə necə çevirə bilərik? Yazmazdan əvvəl şkalanın dərc edildiyi ili və ilk istifadəsini yoxlayacağıq, çünki plan faylındakı tarix dərc tarixi olmaya bilər.
Müəllifin qeydi: Bu mətndə Huggins-in uğurunu kiçiltmədik, amma bir həqiqəti də gizlətmədik: 1941-də tapılan sağalma deyil, asılılığın kəsilə biləcəyinin sübutu idi və eyni iş bu müalicənin qaçılmaz həddini də göstərdi. Tarix yazıçılığında bu ikisini birlikdə saxlamaq, bugünkü xəstənin müalicədən nə gözləməli olduğuna da işıq salır. Məqalələrin tam mətnini oxuya bilmədiyimiz üçün ətraflı nəticələri mühazirə və icmal vasitəsilə nəql etdik; bu, əskikdir.
Mənbələr və əlavə oxu
- Huggins C, Hodges CV. Studies on prostatic cancer. I. The effect of castration, of estrogen, and of androgen injection on serum phosphatases in metastatic carcinoma of the prostate. Cancer Res 1941;1:293-297.
- Huggins C, Stevens RE, Hodges CV. Studies on prostatic cancer. II. The effects of castration on advanced carcinoma of the prostate gland. Arch Surg 1941;43:209. (İstinad: Brendler və b. 1949 haşiyəsi.)
- Huggins CB. Endocrine-induced regression of cancers. Nobel mühazirəsi, 13 dekabr 1966 (nobelprize.org).
- Brendler H, Chase WE, Scott WW. Prostatic cancer: further investigation of hormonal relationships, 1949 (Brady Urological Institute tarixi məqalə arxivi, hopkinsmedicine.org).
- Kokorovic A, So AI, Serag H və b. Canadian Urological Association guideline on androgen deprivation therapy: adverse events and management strategies. Can Urol Assoc J 2021;15(6):E307-22.
- Topaktaş B, Karakuş B, Yakşi N. Clinical and epidemiological characteristics of cancer cases reported between 2013-2017 in Amasya. Turk J Public Health 2023;21(1):113-126.
- Mukherjee S. Bütün xəstəliklərin imperatoru / The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Ümumi çərçivə.)
Bu mətn «365 Gündə Xərçəng Tarixi» seriyasının 112-ci günüdür. 1941-də Charles B. Huggins və Clarence V. Hodges-in bildirdiyi, yayılmış prostat xərçəngində kastrasiya və estrogenlə reqressiya xərçəngdə hormonal müalicə tarixinin dönüş nöqtələrindəndir; Huggins bu tədqiqatlara görə 1966-da Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel mükafatını Rous ilə bölüşdü. Mətn tarixi-populyar baxışla hazırlanıb; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi ehtiva etmir, öz sağlamlığınız üçün həkiminizə müraciət edin. Məlumatlar ilkin məqalələrə və etibarlı ikinci dərəcəli mənbələrə söykənir; yalnız ikinci dərəcəli mənbələrə söykənən təfərrüatlar fakt yoxlama qeydlərində göstərilib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
