Kimyaterapiyanın səssiz əlavə təsiri – sinir zədələnməsini müəyyənləşdirmək üçün yeni biomarker

Kimyaterapiya xərçəngin müalicəsində mühüm rol oynayır; lakin bu müalicənin əlavə təsirlərindən biri də kimyaterapiyaya bağlı periferik neyropatiya (KBPN) kimi tanınan sinir zədələnməsidir.

Əlamətləri hansılardır?

Periferik neyropatiya adətən əllərdə və ayaqlarda keyimə, iynələnmə, ağrı və qeyri-adi hissiyyatla özünü göstərir. Sinir zədələnməsi səbəbindən hissiyyat azala və ya arta bilər, bu da gündəlik işlərdə çətinliklər yarada bilər. İrəliləmiş hallarda əzələ zəifliyi və hərəki funksiyaların itirilməsi kimi daha ciddi simptomlar meydana çıxa bilər.

Nə qədər tez-tez rast gəlinir?

Xərçəng xəstələrinin təxminən 30% ilə 40%-i kimyaterapiya zamanı müxtəlif dərəcədə sinir zədələnməsi yaşayır. Bu vəziyyət xüsusilə platin əsaslı dərmanlar, taksanlar, vinka alkaloidləri və bəzi antimitotik dərmanlar kimi müəyyən kimyaterapiya növlərində daha çox müşahidə olunur. Xəstələrdə adətən müalicəyə başladıqdan sonrakı ilk bir neçə sikldə belə sinir zədələnməsi əlamətləri yaranmağa başlayır, lakin bu, istifadə olunan dərmanın növündən və dozasından asılı olaraq dəyişə bilər.

Qarşısının alınması və müalicəsi

Kimyaterapiyaya bağlı periferik neyropatiyanın (KBPN) müalicə seçimləri arasında əlamətləri yüngülləşdirməyə yönəlmiş müxtəlif dərmanlar var. Bu müalicələr adətən tam sağalma təmin etmir, lakin əlamətlərin şiddətini azaltmağa kömək edir. 

• KBPN üçün dərmanlara adətən antidepressantlar, antikonvulsantlar və bəzi ağrıkəsicilər daxildir; məsələn, gabapentin və duloksetin KBPN-nin idarə edilməsində tez-tez istifadə olunur.
• Tamamlayıcı müalicə üsulları və profilaktik tədbirlər arasında
  • Akupunktur,
  • D vitamini əlavəsi,
  • Aerob məşq və
  • Soyuducu əlcəklər var. Bu üsullar müxtəlif tədqiqatlarda müsbət nəticələr verib.

Bu əlavə təsirin idarə edilməsinin çətinliyi səbəbindən erkən diaqnoz və müvafiq doza düzəlişləri KBPN-nin idarə edilməsində mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Sinir zədələnməsini erkən mərhələdə müəyyənləşdirə bilən marker: neyrofilamentin yüngül zənciri

Yeni tədqiqata əsasən, neyrofilamentin yüngül zəncirinin (NfL) səviyyələri KBPN-nin göstəricisi ola bilər.

Neyrofilamentin yüngül zənciri (NfL), sinir hüceyrələrinin skelet quruluşunu təşkil edən neyrofilament zülallarının bir alt növüdür. NfL səviyyələri sinir zədələnməsi və ya neyrodegenerativ xəstəliklər olduqda qanda və beyin-onurğa beyni mayesində arta bilər.

Tədqiqatçılar xərçəng xəstələrində paklitaksel kimyaterapiyasının ilk tətbiqindən sonra NfL səviyyələrinin artdığını və bu artımın müalicədən sonrakı 6 ilə 12 ay arasındakı sinir zədələnməsinin şiddəti ilə əlaqəli olduğunu müəyyən ediblər. Bu tapıntılar həmin qan zülalının erkən KBPN markeri kimi istifadə oluna biləcəyini göstərir.

Bu tədqiqata əsasən, tək bir müalicə siklindən sonra NfL səviyyələri aksonların dağılmasını aşkar edə bilər. NfL-nin ölçülməsi KBPN-yə həssas xəstələrdə yaranan neyrotoksikliyin klinik baxımdan faydalı şəkildə müəyyənləşdirilməsində istifadə oluna bilər.

Bu tapıntılar Peripheral Nerve Society-nin (PNS) 2024-cü il illik toplantısında 24 iyunda təqdim olunub.

Hazırkı tədqiqatın məqsədi neyrotoksik kimyaterapiya olduğu məlum olan paklitakseli qəbul edən xəstələrdə NfL ilə aksonların dağılmasının neyrofizioloji markerləri arasındakı mümkün əlaqəni müəyyənləşdirmək idi.

Aşağıda məqalənin xülasəsini əks etdirən zehin xəritəsi diaqramını görmək olar:

Tədqiqat 93 xərçəng xəstəsini əhatə edib. Bütün xəstələr müalicənin əvvəlində, ortasında və sonunda qiymətləndirilib. KBPN qan nümunələrində NfL, Total Neuropathy Score (TNS), Common Terminology Criteria for Adverse Events (CTCAE) neyropatiya şkalası və Avropa Xərçəngin Tədqiqi və Müalicəsi Təşkilatının Həyat Keyfiyyəti Sorğusunun Kimyaterapiyaya Bağlı Periferik Neyropatiya Modulu (EORTC-CIPN20) vasitəsilə qiymətləndirilib.

Nəticələr

• Tədqiqat iştirakçılarının demək olar ki, hamısı (97%) qadın idi, əksəriyyətində (66%) süd vəzi xərçəngi, 30%-ində isə ginekoloji xərçəng var idi.
• Xəstələrin əksəriyyəti (73%) həftəlik paklitaksel müalicəsi alırdı, qalanları isə hər üç həftədən bir taksanlar və platin ilə müalicə olunurdu.
• Müalicənin sonunda xəstələrin 82%-ində KBPN yaranıb; 44%-ində yüngül, 38%-ində isə orta/ağır dərəcədə olub.
• NfL səviyyələri kimyaterapiyanın başlanğıcındakı baza göstəriciləri ilə müqayisədə ilk dozadan sonra əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Bu, sinir zədələnməsinin müalicənin lap əvvəlindən baş verdiyini göstərir.
• Tədqiqatın ən mühüm nəticəsi olaraq, tək bir paklitaksel müalicəsindən sonra NfL səviyyələri daha yüksək olan xəstələrdə müalicənin sonunda daha ağır neyropatiya müşahidə edilib (daha yüksək EORTC və TNS balları).

Nəticə etibarilə bu məlumatlar NfL-nin uzunmüddətli akson zədələnməsinin markeri ola biləcəyini və NfL testlərinin onkoloqlara paklitaksel müalicəsinin erkən mərhələlərində uzunmüddətli toksiklik riskini qiymətləndirmək imkanı verə biləcəyini göstərir.