Larenqektomiya Nədir? Bilməli Olduqlarınız

Larenqektomiya səs qutusu da adlanan qırtlağın bir hissəsinin və ya hamısının əməliyyatla çıxarılmasıdır. Bu əməliyyat ən çox larinks (qırtlaq) xərçəngi olan xəstələrdə aparılır.

Cərrah qismən larenqektomiya ilə qırtlağın bir hissəsini, total larenqektomiya ilə isə hamısını çıxara bilər.

Xroniki aspirasiya problemi olan xəstələri müalicə etmək üçün də larenqektomiya lazım ola bilər; bu, qida və ya içkilərin təkrar-təkrar ağciyərlərə düşdüyü xəstələrdə rast gəlinən nadir haldır.

Bu yazıda larenqektomiyanın nə olduğu, növləri və əməliyyatdan əvvəl və sonra xəstəni nələrin gözlədiyi nəzərdən keçirilir.

Larenqektomiyanın Növləri Hansılardır?

Larenqektomiyanın bir neçə növü var. Hər biri qırtlağa çatmaq üçün Adəm almasının üzərində kəsik açılmasını əhatə edir.

Parsial (Qismən) Larenqektomiya: Bu, daha kiçik şişlər üçün müalicə seçimidir. Qulaq Burun Boğaz (KBB) cərrahı qırtlağın bir hissəsini çıxarır. Məqsəd qırtlağı mümkün qədər qoruyaraq xərçəngi çıxarmaqdır.

Supraqlottik Larenqektomiya: Bu da parsial larenqektomiya növüdür. Qlottisin (səs telləri nahiyəsinin) üstündəki qırtlaq hissəsinin çıxarılmasını əhatə edir. Cərrahlar supraqlottik xərçəngləri müalicə etmək üçün bu əməliyyatı aparırlar. Əməliyyat adətən insanın danışma funksiyasını itirməsinə səbəb olmur.

Hemilarenqektomiya: Başqa bir parsial larenqektomiya növü olan bu əməliyyat kiçik xərçəngləri çıxarmaq üçün iki səs telindən birinin götürülməsini əhatə edir. Cərrahın qırtlağın nə qədərini çıxarmasından asılı olaraq xəstə sonra danışa və ya danışmaya bilər.

Total Larenqektomiya: Total larenqektomiya bütün qırtlağın çıxarılmasıdır. Bu əməliyyatda cərrah xəstənin nəfəs almasına kömək üçün boyunda daimi stoma (dəlik) də yaradacaq. Xəstə sonra əvvəlki kimi yeyib-içə bilər, lakin danışma qabiliyyətini itirir və ünsiyyətin yeni yollarını öyrənməlidir.

Bu gün erkən mərhələli larinks xərçənglərinin müalicəsində qismən larenqektomiyaların rolu azalır; əvəzində cərrahlar adətən endoskopik rezeksiyaya (daxildən kamera ilə qaşımaya) üstünlük verirlər. Bu da erkən mərhələli qırtlaq xərçəngini müalicə etmək üçün minimal invaziv əməliyyatdır.

Larenqektomiya Əməliyyatı Niyə Edilir?

Larenqektomiya ilə qırtlaq və hipofaringeal (aşağı udlaq) xərçəngləri kimi boğaz xərçəngləri müalicə edilməyə çalışılır.

Total larenqektomiya bu hallarda aparılır:

• Qırtlağın ciddi travması
• İrəliləmiş baş-boyun xərçəngi
• Xərçəng kimyaterapiya və ya şüa müalicəsinə cavab vermədikdə
• Bu nahiyədə böyük şiş
• Kəllə sinirlərinin (beyindən çıxıb baş-boyun nahiyəsini innervasiya edən sinirlərin) iflici nəticəsində xroniki aspirasiya və ya səsin olmaması
• Xəstədə təkrarlanan laringeal papillomatoz olduqda

Larenqektomiya Boyun Anatomiyasına Necə Təsir Edir?

Boyun çoxlu strukturu əhatə edir. Larenqektomiya ilə ən yaxından əlaqəli anatomik nahiyələr larinks (qırtlaq), traxeya (nəfəs borusu) və qida borusudur (özofagus).

Aşağıda baş-boyun nahiyəsinin anatomiyası sadə şəkildə təsvir edilib:

Larinks və traxeya ağciyərlərə, qida borusu isə mədəyə və həzm sisteminin qalan hissəsinə birləşir.

Larinks boyunda farinks kimi tanınan qida borusu ilə eyni sahəni bölüşür. Hər iki borunun ağıza birləşdiyi yer buradır.

Total larenqektomiya ağızla traxeya arasındakı əlaqəni aradan qaldırır; bu da insanın artıq nəfəs almaq üçün ağzından və ya burnundan istifadə edə bilməyəcəyi deməkdir. Prosedurdan sonra traxeya ilə qida borusu artıq eyni sahəni bölüşmür.

Əvəzində insan boynundakı stoma və ya dəlikdən nəfəs alacaq. Bu halda əvvəlki kimi danışa bilməz, lakin yeyib-içməyə davam edir.

Bu xəstələrə əməliyyatdan sonrakı dövr barədə ətraflı məlumat verilməli və onkoloji reabilitasiya əməliyyatdan əvvəl başlanmalıdır.

Qismən larenqektomiyalar qırtlaq quruluşunun daha çox hissəsini qorumağa imkan verir.

Aşağıda larenqektomiyadan əvvəl və sonra boyun nahiyəsinin anatomik quruluşunda yaranan dəyişikliklər sadə şəkildə təsvir edilib:

Larenqektomiya ilə Traxeostomiyanın Fərqləri Nələrdir?

Traxeostomiya nəfəs borusunun yuxarı hissəsinə stoma (dəlik, ağız) açılmasıdır. Traxeostomiyada qırtlaq qismən və ya tam çıxarılmır; yalnız tənəffüsü təmin etmək üçün stoma açılır. Beləliklə, xəstənin borudan nəfəs alması üçün traxeyaya və ağciyərə birbaşa çıxış təmin olunur.

Traxeostomiyanı ən çox KBB və anesteziya mütəxəssisləri aparır.

Cərrah xəstənin bütün qırtlağını (səs qutusunu) çıxararsa, daimi stoma/açıqlıq lazım olacaq. Buna larenqektomiya stoması deyilir. Larenqektomiya stoması traxeostomiya ilə eyni deyil.

Total larenqektomiyadan sonra cərrah traxeyanı boyun dərisinə gətirir. Bu, nəfəs borusu ilə ağız arasında artıq əlaqə olmadığı deməkdir.

Larenqektomiyanın Mümkün Riskləri və Əlavə Təsirləri Nələrdir? 

Hər cərrahi prosedur müəyyən risk daşıyır. Bunlara aşağıdakılar daxil ola bilər:

• Pnevmoniya (sətəlcəm)
• Trombozlar (qan laxtaları)
• İnfeksiyalar
• Anesteziya ilə bağlı ağırlaşmalar

Boğaz nahiyəsindəki əməliyyatlar bunlara səbəb ola bilər:

• Qidalanmaya təsir edə bilən udma çətinliyi
• Fistula yaranması (iki toxuma arasında dəlik; məsələn, nəfəs və qida boruları arasında)
• Çox nadir olsa da, iri damarların və ya arteriyaların cırılması
• Total larenqektomiya olunmuş insanlar əvvəlki danışma qabiliyyətini itirirlər.
• Qismən larenqektomiyalı insanlar adətən səs tellərindən istifadə qabiliyyətini saxlayırlar, lakin əməliyyatdan sonrakı dəyişikliklərə uyğunlaşmaq üçün terapiya lazım ola bilər.

Larenqektomiya Əməliyyatına Hazırlıq

Prosedurdan əvvəl həkim ağırlaşma risklərini qiymətləndirmək üçün yəqin ki, bir neçə test istəyəcək.

Siqaret və ya əvvəlki şüa müalicəsi kimi yaranın sağalmasına mənfi təsir edən risk amilləri olanlarda daha çox ağırlaşma yarana bilər.

Ətraflı KBB və ya onkoloji qiymətləndirmə əməliyyata hazırlıq üçün bu məsələləri əhatə edən təlimatlar verə bilər:

• Hansı dərmanları nə vaxt dayandırmalı
• Nə vaxt yemək və içməyi dayandırmalı
• Xəstəxanaya yatdıqdan sonra edilməli işlər
• Təhlükəsizlik üçün vacib digər təlimatlar

Larenqektomiya Əməliyyatı Zamanı

Əməliyyat zamanı cərrahi qrup insanı prosedur boyunca yuxuda saxlamaq üçün anestezioloqla birlikdə işləyəcək.

Xəstə yatırıldıqdan sonra bunlar edilir:

• Nəfəs almağa kömək etmək üçün boğazdan aşağı boru
• Əməliyyatda mədə möhtəviyyatını nəzarətdə saxlamaq üçün buruna nazoqastrik boru
• Əməliyyat boyunca sidiyi boşaltmaq üçün sidik kateteri
• Sonra Adəm almasının üzərində kəsik açılır və qırtlağın hamısı və ya bir hissəsi çıxarılır.

Lazım olan toxuma çıxarıldıqdan sonra traxeyada stoma yaradılır. Bu açıqlıq insanın birbaşa dəlikdən nəfəs almasına imkan verir.

Qismən larenqektomiyada stoma müvəqqəti, total larenqektomiyada isə daimi olur.

Lakin bəzi qismən larenqektomiyalarda da daimi stoma lazım ola bilər. Həkim insana müvəqqəti, yoxsa daimi stoma lazım olduğunu deyə bilər.

Larenqektomiya Əməliyyatından Sonra

Əməliyyatdan sonra xəstə ayılma otağına aparılır.

Total larenqektomiyadan sonra bir neçə gün intensiv terapiyada qalmaq lazım ola bilər. Baş-boyun əməliyyatları üzrə təcrübəli xəstəxanalarda bu müddət qısala və xəstə erkən dövrdə şöbədə xüsusi qayğıya alına bilər.

İnsan boğazı sağalana qədər yemək də yeyə bilməz; bu, 1-2 həftə çəkə bilər. Həmin müddətdə burundan və mədədən boru ilə qidalanır.

Xəstəxanada tibb bacısı və ya başqa tibbi qrup qayğının müxtəlif tərəflərində kömək edəcək. Bunlara daxildir:

• Ağrının müalicəsi
• Qidalanma (yemək və udma) dəstəyi
• Hərəkət etməyə kömək
• Lövhə və digər yazı imkanları ilə ünsiyyət ehtiyacına kömək
• Stomaya necə qulluq etməyi öyrətmək

İnsan ayağa qalxıb otağında gəzməlidir. Bu, əməliyyat və qan laxtaları ilə bağlı ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir. Sonra fizioterapiyaya, nitq və dil terapiyasına başlamaq olar.

Şişin ölçüsündən asılı olaraq kimyaterapiya və ya şüa müalicəsi kimi əlavə müalicələr lazım ola bilər.

Stomaya Qulluq

Əməliyyatdan sonrakı ilk bir neçə ayda stoma çox selik yarada bilər. Bu, nəfəs almağı daha da çətinləşdirə bilər.

Belə hallarda stomada boru olması daha rahat nəfəs almağa kömək edir. Bu həm də stomanın kiçilməsinin qarşısını almağa kömək edir; seliyi çıxarmaq üçün borunu çıxarmaq olar.

Stoma çox selik yaratmağı dayandırdıqda həkim borunu çıxaracaq.

Qabıq bağlamasının və infeksiyalaşmasının qarşısını almaq üçün stomanı gündə bir dəfə təmizləmək lazımdır. Tibb bacısı xəstəyə bunu necə etməyi öyrədəcək.

Stomanı mikroblardan qorumağa və qurumasının qarşısını almağa kömək üçün həkim xüsusi filtrlər verə bilər.

Öskürərkən və ya asqırarkən stoma dəsmalla örtülməlidir. Çünki selik və tüpürcək ağız və ya burundan deyil, stomadan gəlir.

Nitq Reabilitasiyası

Nitq reabilitasiyası xəstənin ünsiyyət qurmağı öyrənməsinə kömək edən bir neçə terapiyanı əhatə edir.

Bəzi seçimlər bunlardır:

Sözsüz ünsiyyət: Üz ifadələri, işarə dili, lövhədən və digər köməkçi cihazlardan istifadəyə qədər hər şeyi əhatə edə bilər.

Qida borusu nitqi: Bu üsulu öyrənmək çətin ola bilər; havanı tutmağı və titrəyiş yaratmağı, sözlər düzəltmək üçün havadan, dildən və dodaqlardan istifadə etməyi əhatə edir.

Elektrolarinks: Boyuna yerləşdirilən, robotik səs yaradan cihazdır.

TEP nitqi: Danışmağa imkan verən səs protezini yerləşdirmək üçün traxeoözofageal punksiyadan istifadə olunan nitq növüdür.

Səs protezi: Cərrahın boyuna yerləşdirdiyi süni qapaqdır. İnsan danışmaq istədikdə stomanı bağlayıb qapaqdan nəfəs alacaq. Bu, sonra dodaq və ağızla sözlər düzəltmək üçün istifadə edilə bilən səs yaradır. Səs əvvəlki səsdən daha aşağı tonda ola bilər.

Larenqektomiya Haqqında Digər Məlumatlar

Larenqektomiyadan sonra əksər xəstələr ümumi vəziyyətləri yaxşı şəkildə həyatlarına davam edirlər.

Bəzi tədqiqatlar larenqektomiya olunmuş hər 3 xəstədən 1-inin əməliyyatdan sonra müəyyən ağırlaşmalar yaşadığını bildirir.

2018-ci il tədqiqatı təkrarlanan larinks (qırtlaq) xərçəngində total larenqektomiyadan sonrakı sağqalımı araşdırdı. Ümumi 5 illik sağqalım göstəricisi 49%, ümumi 5 illik xəstəliksiz sağqalım isə 58% tapıldı.

Larenqektomiyadan sonrakı sağqalım göstəriciləri xeyli dəyişə bilər. Yaş, ümumi sağlamlıq, xərçəngin mərhələsi və digər amillər əməliyyatdan sonrakı ömür müddətinə təsir edə bilər.

Xülasə

Larenqektomiya müəyyən boğaz xərçənglərini müalicə edən əməliyyatdır. İki əsas növü var: total və qismən larenqektomiya.

Total larenqektomiya olunmuş insan əvvəlki danışma qabiliyyətini itirir. Nəfəs almasına kömək etmək üçün boyunda yaradılan stoma və ya açıqlıq da lazım olur.

Əməliyyatın ümumi uğuru insanın ümumi sağlamlığından, yaşından və xərçəngin mərhələsindən asılıdır.