Traxeotomiya Nədir? Niyə Edilir, Haradan Açılır, Daimidirmi? Traxeostomiyadan Fərqi

Traxeotomiya Nədir?

Traxeotomiya traxeostomiya adlanan tibbi prosedur zamanı nəfəs almağa kömək etmək üçün açılan cərrahi kəsiyi ifadə edir. Bir çox insan bu iki termini bir-birinin yerinə işlədir.

Traxeostomiya prosedurunu çox vaxt KBB (qulaq, burun, boğaz) cərrahı və ya anestezioloq aparır. Bu zaman həkim boyunda kəsik açdıqdan sonra açıqlıqdan traxeyaya (nəfəs borusuna) boru yerləşdirir. Boru müvəqqəti və ya daimi ola bilər. Hər iki halda insan burun və ya ağız əvəzinə borudan nəfəs ala bilir.

Traxeotomiya ilə Traxeostomiyanın Fərqi

Traxeotomiya və traxeostomiya texniki baxımdan bir-birindən fərqlidir.

Traxeotomiya, nəfəs borusunun ön hissəsində açıqlıq yaradılması mənasına gələn traxeostomiya zamanı boyunda edilən kəsik deməkdir. Ancaq 2022-ci ildə dərc edilmiş məqalədə də deyildiyi kimi, insanların çoxu bu terminləri bir-birinin yerinə işlədir. Bundan əlavə, intubasiya anlayışı da bu iki terminlə qarışdırıla bilər. Bu yazıda traxeotomiya cərrahi proseduru izah edilir.

-otomiya: kəsik etmək; -ostomiya: açıqlıq yaratmaq mənasına gələn söz şəkilçiləridir.  

Traxeotomiya Niyə Edilir?

Traxeotomiyanın əsas məqsədi nəfəs almağa kömək etmək üçün traxeyada açıqlıq yaratmaqdır. Bu tibbi prosedur insanın ağzı və burnu əvəzinə yerləşdirilmiş borudan nəfəs almasına imkan verir.

Traxeotomiyanın potensial istifadə sahələri bunlardır:

• İnsanı mexaniki ventilyasiyadan (tənəffüs aparatından) ayırmaq
• Mexaniki ventilyasiyanı asanlaşdırmaq
• İfrazatları idarə etmək
• Təcili hallarda nəfəs almağı əngəlləyən tıxanıqlıq olduqda
• Baş və boyun xərçəngi müalicəsinə hazırlıqda
• Obstruktiv (tıxayıcı) yuxu apnesi
• İnfeksiyaları idarə etmək
• Tənəffüs yolu yanıqlarını idarə etmək

Traxeotomiyanın Yarada Biləcəyi Risklər Nələrdir?

Traxeotomiya mütəxəssisin kəsik açdıqdan sonra boyuna və traxeyaya boru yerləşdirdiyi minimal cərrahi prosedurdur. Əməliyyatxana şəraitində aparıldıqda adətən təhlükəsiz olsa da, bəzi risklər daşıya bilər. Bunlara aşağıdakılar daxildir:

• Prosedur zamanı qanama
• Nəfəs borusundan yayınmaq
• Ağciyərin yuxarı hissəsinin zədələnməsi
• İnfeksiya, lakin bu nadirdir
• Selik və ya qan səbəbindən borunun tıxanması
• Borunun yerindən çıxması
• Kəsik açılarkən mümkün zədələnmə
• Fistula yaranması

Traxeotomiya Necə Edilir

Hazırlıq

Hazırlıq mərhələsi traxeotomiyanın məqsədindən asılı olaraq dəyişir. Təcili halda həkim proseduru hazırlıqsız aparacaq. Ancaq planlaşdırılmış halda prosedur ediləcək şəxsə necə hazırlaşmalı olduğu barədə ətraflı təlimat verir. Ümumi anesteziya istifadə edildiyi üçün hazırlıq adətən bir neçə saat əvvəl hər cür qida və içkinin dayandırılmasını əhatə edir.

İnsan hər hansı dərmanı dayandırmalıdırsa, bunu nə vaxt etməli olduğunu mütəxəssislə danışmalıdır. Bir neçə gün xəstəxanada qala biləcəyini də unutmamalı və buna uyğun hazırlaşmalıdır.

Traxeotomiya Proseduru Zamanı

Prosedurların çoxunda ümumi anesteziya tətbiq edilir. Cərrahi əməliyyat üçün lazımi hazırlıqdan sonra cərrah adətən:

1. Qırtlağın dərhal altında, boynun orta xətti ətrafında şaquli və ya üfüqi kəsik açır
2. Boyun əzələlərini və digər toxumaları diqqətlə ayıraraq traxeyaya çatır və xarici halqalar arasından kəsik açır
3. Traxeyaya boru yerləşdirir

Borunu yerində saxlamağa kömək etmək üçün boyun ətrafına əlavə vasitələr və ya lent yerləşdirə bilər. Nəfəs almağa kömək üçün boruya ventilyator da qoşa bilər. Bəzi hallarda mütəxəssislər yalnız yerli anesteziya ilə oyaq traxeotomiya və ya perkutan traxeotomiya kimi tanınan proseduru apara bilərlər.

Ümumiyyətlə, yalnız hazırlıqlı cərrahi traxeotomiya mümkün olmadıqda və ya uğursuz olduqda mütəxəssis xəstəxana şəraitində insanın yatağının yanında bu proseduru apara bilər.

2018-ci il tədqiqatında alimlər xərçənglə bağlı olmayan oyaq traxeotomiya namizədlərinin daha gənc olmağa meyilli və daha çox ağırlaşmaya malik olduğunu tapdılar. Ancaq 2017-ci ildə dərc edilmiş başqa məqalə perkutan traxeotomiyaların çoxunun insanın artıq sedasiya altında (yatırılmış) olduğu intensiv terapiya şöbəsində aparıldığını bildirirdi.

Perkutan traxeotomiya, boyuna yerli anesteziya yeridilməsini əhatə edir. Sonra mütəxəssis borunu traxeyaya yönəltmək üçün bələdçi tel yerləşdirmək məqsədilə iynədən istifadə edir. Proseduru istiqamətləndirmək üçün ultrasəs kimi görüntüləmə texnologiyalarından da yararlana bilər.

Ağırlaşmalar yarana bilsə də, mütəxəssislər adətən bunun təhlükəsiz prosedur olduğunu düşünürlər. 2017-ci il tədqiqatına görə təcrübəli qrup, traxeotomiyanın əvvəlcədən planlaşdırılması və görüntüləmə texnologiyaları birlikdə prosedurun daha yaxşı nəticələnməsinə kömək edə bilər.

Traxeotomiyadan Sonra Qayğı

Prosedurdan sonra insan bir neçə gün xəstəxanada qalmalıdır. Mütəxəssislər və tibb işçiləri kəsiyi və borunu infeksiya əlamətləri və başqa problemlər baxımından müntəzəm yoxlayacaqlar. Tənəffüs yolunu heç nəyin əngəlləmədiyinə əmin olacaq və boruları təmizləyəcəklər.

Açıqlığın sabitləşməsi adətən təxminən 7 gün çəkir. Bu vaxt mütəxəssis ilk borunu daha kiçik və ya yeni boru ilə dəyişə bilər. İlk dəyişməni adətən cərrahi qrup aparır. Xəstəxanadan çıxan şəxs bütün qayğı təlimatlarına əməl etməlidir. Borunu təmiz saxlamalı və infeksiya əlamətlərini izləməlidir. Bir müddətdən sonra nəzarət görüşünə də yazılmalıdır ki, mütəxəssislər açıqlığı və borunu yoxlasınlar. Mütəxəssislər infeksiya əlamətlərinin olub-olmadığını yoxlayacaq, sualları cavablandırmağa və həll tapmağa kömək edəcəklər.

Traxeostomiya Daimidirmi? Xəstə Traxeostomiya ilə Neçə İl Yaşaya Bilər?

Traxeotomiya kəsiyindən sonra yaradılan traxeostomiya həm müvəqqəti, həm daimi ola bilər. Məsələn, COVID-19 pnevmoniyası səbəbindən intensiv terapiyada uzun müddət qalan xəstəyə müvəqqəti traxeostomiya açılır və ümumi vəziyyəti düzəldikdə bağlana bilər. Buna qarşılıq, baş-boyun (xüsusilə qırtlaq) xərçəngi səbəbindən əməliyyat olunan insanın traxeostomiyası daimi ola bilər və o, ömür boyu traxeostomiya ilə nəfəs ala bilər.

Xülasə

Traxeostomiya kimi də tanınan traxeotomiya həkimin traxeyaya boru yerləşdirmək üçün boynun ön hissəsində açdığı cərrahi kəsiyi ifadə edir. Baş-boyun xərçəngi kimi sağlamlıq probleminin müalicəsindən əvvəl və ya tənəffüs yolunun tıxanması kimi təcili hallarda nəfəs almağa kömək üçün edilir. Adətən təhlükəsiz sayılsa da, traxeotomiya qanama və infeksiyadan tutmuş boyunda yaranan çatlar və ya digər strukturların zədələnməsi kimi daha ciddi hallara qədər dəyişən ağırlaşmalar yarada bilər. Traxeostomiya müvəqqəti və ya daimi ola bilər; daimi açıldıqda insan ömür boyu onunla yaşaya bilər.