Xərçəng Müalicəsi Zamanı Qidalanma və Fiziki Məşq Necə Olmalıdır?

Xərçəng həm xəstəlik kimi insan həyatına müxtəlif cəhətlərdən təsir edir, həm də müalicəsi bir sıra mənfi nəticələrə səbəb ola bilir. Bunların başında qidalanma pozuntuları və fiziki aktivliyin azalması gəlir. Xərçəng xəstələrinin qidalanması və fiziki məşqləri barədə çoxsaylı elmi tədqiqatlar var. Yazıda bu sahənin mühüm tədqiqatlarının nəticələri ümumiləşdirilir.

Xərçəng Müalicəsində Qidalanma – Önə Çıxan Xüsusi Pəhriz Varmı?

Xərçəng müalicəsində həyat keyfiyyətini, müalicənin yan təsirlərini və ya xərçəng nəticələrini yaxşılaşdırmaq üçün ketogen pəhrizlər, azkarbohidratlı, azyağlı pəhrizlər, funksional qidalar və ya fasiləli oruc kimi qidalanma müdaxilələrinin lehinə və ya əleyhinə tövsiyə vermək üçün kifayət qədər sübut yoxdur.

Xərçəng müalicəsi zamanı qida qəbulunun vaxtının dəyişdirilməsi (fasiləli oruc və s.), qidalanma modelləri, makronutrient tərkibi (azyağlı və ya azkarbohidratlı pəhriz və s.) və qəbul miqdarı dəyişiklikləri daxil olmaqla geniş çeşiddə qidalanma müdaxilələrini qiymətləndirən sistematik icmallar var.

Müalicə zamanı xüsusi pəhrizə keçmək xəstəliyin nəticələrinə təsir etmir

Müalicə zamanı qidalanma dəyişikliklərinin xərçəng nəticələrinə təsiri barədə çox az məlumat var, hətta heç olmadığı da deyilə bilər. Üstəlik bu tədqiqatların çoxu kiçikdir və adətən müxtəlif xərçəng növləri və mərhələləri olan 100-dən az xəstəni əhatə edir. Nəticələr ümumiyyətlə müalicə zamanı qidalanma dəyişikliklərinin xəstənin bildirdiyi və digər nəticələrə ardıcıl təsirini göstərə bilməyib.

Xərçəng Müalicəsində İmmuniteti Zəifləyən Xəstələr – Neytropenik Qidalanma

Neytropeniya immun sisteminə aid ağ qan hüceyrələrinin ən geniş yayılmış növü neytrofillərin azalmasıdır. İnsanın neytrofil sayı infeksiya riskinin mühüm göstəricisidir. Xərçəng müalicələri, xüsusən bəzi kimyaterapiyalar neytropeniya yarada bilər.

Xərçəng xəstəsində neytropeniya dövründə daha diqqətli qidalanmanın lazım olduğu düşünülür. Bununla belə neytropenik pəhrizin standart tərifi yoxdur. Lakin aktiv müalicədə infeksiyanın qarşısını almaq üçün neytropenik pəhrizlər (xüsusən çiy meyvə-tərəvəzi istisna edənlər) tez-tez tövsiyə edilir. Ancaq mövcud məlumatlar bu qidalanmanın zərərinin faydasından çox olduğunu göstərir. 

Uşaqlarda və böyüklərdə aparılmış tədqiqatların təhlilində təsadüfi olaraq neytropenik pəhrizə ayrılanların 53,7%-də, normal pəhrizlə qidalananların 50%-də infeksiya qeydə alınıb; yəni çiy meyvə-tərəvəzdən uzaq qalmaq infeksiya riskini azaltmır. Kəskin mieloid leykoz üçün induksiya kimyaterapiyası alan 153 xəstənin (yaş diapazonu 17-88) başqa tədqiqatında xəstələr çiy meyvə-tərəvəz olmayan pəhriz (bişmiş pəhriz) və ya təzə meyvə-tərəvəz olan pəhriz (çiy pəhriz) üçün 2 qrupa ayrıldı. Bişmiş pəhrizdə 29%, çiy pəhrizdə 35% xəstədə ciddi infeksiya oldu; fərq əhəmiyyətli deyildi. İki qidalanma arasında sağqalımda əhəmiyyətli fərq yox idi.

Xərçəng Müalicəsi üçün Qəsdən Arıqlama

Müalicənin yan təsirlərini və ya xərçəng nəticələrini yaxşılaşdırmaq üçün aktiv müalicədə qəsdən çəki azaltma müdaxilələrinin lehinə və ya əleyhinə tövsiyə verməyə kifayət qədər sübut yoxdur. Müalicədə arıqlamanın risk və faydalarına dair sübutlar qeyri-müəyyən qalır.

Məhdud mövcud sübutlar xərçəng müalicəsində, xüsusən süd vəzi və prostat xərçəngi müalicəsi alanlarda qəsdən arıqlamanın mümkün olduğunu göstərir. Lakin bunun aktiv müalicə zamanı xəstələrə mühüm fayda verdiyinə dair hazırda çox az sübut var.

Xərçəng müalicəsi zamanı arıqlama düşüncəsi xərçəng hüceyrələrinin qidalanmaq üçün şəkər molekullarından istifadə etdiyi və şəkər qəbul edilməsə böyüyüb çoxala bilməyəcəyi iddiasından yaranır (bax: Şəkər xərçəngi qidalandırırmı? məqaləmiz). Lakin xərçəng hüceyrələrinin şəkərdən başqa əsas qida maddələrini də istifadə edə bildiyi və şəkəri kəsməyin şişi kiçiltməkdə təsirli olmadığı elmi tədqiqatlarla göstərilib. Bununla belə artıq piylənmə ilə xərçəng riskinin artması arasında əlaqə irəli sürən müşahidə tədqiqatlarının bol məlumatını nəzərə alanda bu sahədə əlavə araşdırmaya ehtiyac var.

Xərçəng Müalicəsində Qidalanma üzrə Nəticə

Hazırda xərçəng müalicəsinin hissəsi kimi müəyyən qidalanma dəyişikliklərini və ya qidaları dəstəkləmək üçün çox az məlumat var.

Adətən çiy meyvə-tərəvəzi məhdudlaşdıraraq bakteriyaya məruz qalmanı azaltmağa yönələn neytropenik pəhrizlər hematoloji bədxassəli xəstəliyi (qan-limfa xərçəngləri) olanlara, xüsusən sümük iliyi transplantasiyası keçirmiş insanlara infeksiyadan qorunmaq üçün çoxdan tövsiyə edilir. Məlumatlar bu qrupda infeksiya riskini azaltmaq üçün neytropenik pəhriz istifadəsini dəstəkləmir.

Bu pəhrizlərin daha dadsız ola bildiyini, vacib qidaları və bioaktiv birləşmələri məhdudlaşdırdığını nəzərə alaraq Amerika Klinik Onkologiya Cəmiyyətinin (ASCO) ekspert paneli hazırkı məlumatların neytropenik pəhrizin infeksiya riskində fərq yaratmadığını və zərərin adətən potensial faydanı üstələdiyini xüsusilə vurğulayıb.

Nəticə etibarilə həm xərçəng müalicəsindən sonra, həm müalicə zamanı tövsiyə edilə bilən ən sağlam pəhrizlərin başında Aralıq dənizi pəhrizi gəlir. Bu pəhriz kimi tərəvəz ağırlıqlı qidalanmanı sağlam həyatın mühüm hissəsi saymalıyıq.

Xərçəng Müalicəsində Fiziki Məşq

Xərçəng müalicəsinin yan təsirlərini yüngülləşdirmək üçün aktiv müalicə zamanı aerob və müqavimət məşqləri tövsiyə olunmalıdır.

Aerob Məşq Nədir?

Aerob məşq müəyyən müddət fasiləsiz, müəyyən tempdə aparılan və çox oksigen sərfi tələb edən idmandır. Bədəni gücləndirən bu aerob məşqləri uzun müddət edə biləcəyiniz aşağı intensivlikli məşqlər kimi düşünə bilərsiniz.

Məşq müdaxilələrinin maksimal və ya pik oksigen sərfinə təsirini qiymətləndirən çoxsaylı müstəqil araşdırmaları əhatə edən tədqiqatların yekun nəticələri bir-birinə uyğun idi və məşqin orta-böyük fayda verdiyini bildirirdi. Neoadyuvant (əsas müalicədən əvvəl kiçildici) və ya adyuvant (əsas müalicədən sonra təkrarlanma riskini azaldan) müalicə alanlarda müqavimət və ya aerob məşqin təsirini qiymətləndirən tədqiqatların 2019-cu il təhlili məşqin maksimal oksigen sərfində (VO2 max) orta dərəcəli yaxşılaşma yaratdığını aşkar edib.

Adyuvant kimyaterapiya və/və ya radioterapiya ilə müalicə edilən süd vəzi xərçəngi, kimyaterapiya alan kolorektal və ağciyər xərçəngi, şüa müalicəsi alan prostat xərçəngi və hematoloji xərçəng tədqiqatlarının başqa təhlili də müalicə zamanı məşqin yorğunluğu orta dərəcədə azaltdığını bildirir.

Xərçəng Müalicəsi Zamanı Tövsiyə Olunan Məşq Proqramı

Qiymətləndirmə təhlillərinin çoxu müxtəlif məşq növlərinin tətbiq modelləri və proqramlarının məlumatlarını birləşdirərək aerob və müqavimət məşqlərinin təsirini ayırmağa, məşqin müddətini, proqramını və ya intensivliyini müəyyənləşdirməyə imkan verib.

Təhlillər müqavimət və aerob məşq müdaxilələri ilə yorğunluğun əhəmiyyətli azaldığını göstərib. Həmçinin prostat xərçəngli kişilərdə məşqin gücə təsirini araşdıran tədqiqatların qiymətləndirilməsi müqavimət məşqi ilə yuxarı bədən gücündə dəyişiklik arasında əhəmiyyətli əlaqə irəli sürüb.

Xərçəng Müalicəsində Müntəzəm Məşqin Faydaları Nələrdir?

Xərçəng müalicəsində müntəzəm məşq proqramı yorğunluqdan başqa bir sıra amillərə təsir edir. Məşqlə yaxşılaşan əsas vəziyyətlər:

• Əzələ gücü
• Fiziki funksiya
• Depressiya və təşviş
• Bədən tərkibi
• Yuxu
• Kimyaterapiyanın yan təsirləri
• Əməliyyatın yan təsirləri

Əzələ Gücü

Müalicə alan prostat xərçəngli kişilərdə aerob və/və ya müqavimət məşqlərinin əzələ gücünə təsirini qiymətləndirən təhlillər yuxarı və aşağı bədən gücündə əhəmiyyətli və ardıcıl yaxşılaşma göstərir. Digər xərçənglərdə bu məşqlərin gücə təsiri barədə sübutlar daha az ardıcıldır, lakin süd vəzi xərçəngli xəstələrdə yuxarı və aşağı bədən gücündə yaxşılaşmalar bildirilib.

Fiziki Funksiya

Xərçəng müalicəsində aerob və/və ya müqavimət məşq müdaxilələrini qiymətləndirən təhlillər insanın bildirdiyi və obyektiv ölçülən fiziki funksiyada kiçik, lakin statistik əhəmiyyətli yaxşılaşma göstərir.

Depressiya və Təşviş

Depressiya və təşviş üzrə çoxsaylı tədqiqatların təhlilləri süd vəzi xərçəngli xəstələrdə xərçəng müalicəsi zamanı məşqin həm depressiyanı, həm də təşvişi azalda biləcəyini düşündürür. Digər xərçəngləri daha az tədqiqat araşdırıb və kolorektal, hematoloji və ağciyər xərçəngi meta-təhlillərində əhəmiyyətli fərq tapılmayıb.

Bədən Tərkibi

Prostat xərçəngi müalicəsi alan xəstələrin tədqiqatlarının təhlilləri müqavimət məşqlərinin bədən yağ faizini orta dərəcədə azaltdığını göstərir.

Yuxu

Süd vəzi xərçəngində iki tədqiqatın təhlili müalicə zamanı məşqlə yuxu pozuntusunun orta dərəcədə azaldığını bildirib. Süd vəzi xərçəngli 301 xəstənin sistematik icmalında kimyaterapiya zamanı daha yüksək dozalı aerob məşqin yuxu keyfiyyətini yaxşılaşdıra biləcəyi irəli sürülüb.

Kimyaterapiya

Xərçəng müalicəsində məşq müdaxilələrinin kimyaterapiyanın tamamlanmasına və ya doza intensivliyinə təsiri barədə nisbətən az məlumat var. Mövcud məhdud sübut iki süd vəzi xərçəngi tədqiqatındandır və fayda bildirilib.

Əməliyyat

Ağciyər, mədə-bağırsaq və ya genitourinar (cinsiyyət və sidik yolları) xərçənginə görə əməliyyat olunanlarda əməliyyatdan əvvəl məşqin sonrakı ağırlaşmalara və digər nəticələrə təsirini qiymətləndirən çoxsaylı təhlillər var. Xüsusən kiçik hüceyrəli olmayan ağciyər xərçəngi tədqiqatlarının 2019-cu ildəki iki təhlili əməliyyatdan əvvəl məşqin sonrakı xəstəxanada qalma müddətini azaltdığını bildirib.

Onkoloqlar xəstəxanada qalma müddətini və əməliyyatsonrası ağırlaşmaları azaltmaq üçün ağciyər xərçəngi əməliyyatından əvvəl məşq tövsiyə edə bilərlər.

İrəliləmiş Xərçənglə Yaşayan İnsanlarda Məşq

İrəliləmiş xərçəngdə məşqin təhlükəsizliyini və potensial faydalarını qiymətləndirən ədəbiyyat nisbətən məhduddur.

2021 sistematik icmalı sümük metastazı olanlarda məşq müdaxilələrinin təhlükəsizliyini və potensial faydalarını qiymətləndirdi. Sümük metastazı olan və olmayan xəstələrin qarışıq qrupları müəyyənləşdirildi. Bəzi fərdi tədqiqatlar fiziki funksiya kimi nəticələrdə fayda bildirdi. Sümük metastazı olanlarda belə ciddi yan təsirlər nadir idi.

İrəliləmiş ağciyər xərçəngli az sayda xəstənin tədqiqatlarının başqa təhlili məşqlə xəstəliyə xas sağlamlıq baxımından yaxşılaşma olduğunu bildirib.

Xərçəng Müalicəsində Məşq üzrə Nəticə

Xərçəng müalicəsində aerob və müqavimət məşqlərinin sağaldıcı məqsədlə müalicə alanlar üçün yaxşı sənədləşdirilmiş çoxsaylı faydaları var. Yorğunluq və əhval pozuntuları daxil olmaqla müalicənin digər yan təsirlərini də azaldır. Xüsusən müalicə alan prostat xərçəngli kişilərdə gücü qorumağa kömək edir. Məşqin daxil edilməsi müalicəyə dözümlülüyü, gümrahlığı və funksional vəziyyəti yaxşılaşdıra bilər.

Aktiv müalicədə məşqin faydalarını araşdıran ədəbiyyat müxtəlif proqram, intensivlik və tətbiq vasitələri ilə fərqli məşq formalarını qiymətləndirsə də nəticələr ardıcıl olaraq məşqin yorğunluq kimi əlamətləri azaltdığını göstərir. Tədqiqatlar müalicə zamanı məşqlərdə iştirak edənlərdə müalicə yan təsirlərinin azaldığını da göstərib.

Məlumatlar daha məhdud olsa da ağciyər xərçəngi əməliyyatından əvvəl məşqin də faydaları görünür. Başqa xərçənglərdə də əməliyyatdan əvvəl məşq faydalı ola bilər, lakin hazırkı sübutlar ağciyər xərçəngindən zəifdir. Xərçəng xəstələrində məşqin faydalarına görə müxtəlif təlimatlar xəstələrə və sağqalanlara məşq tövsiyə edir.

Nəticə etibarilə bu sübutlara əsasən məşq onkoloji müalicənin standart hissəsi olmalıdır.

Sağlamlıq Bərabərsizlikləri və Qidalanma və Məşqə Təsiri

ASCO klinik təlimatları ən yüksək səviyyəli xərçəng xidməti üçün xəstəliyin idarəsində ən yaxşı təcrübələrə dair ekspert tövsiyələri versə də bir çox xəstənin tibbi yardıma çıxışı məhduddur. İrq və etnik mənşə, yaş, sosial-iqtisadi vəziyyət, cinsi oriyentasiya və gender kimliyi, coğrafi yer və sığortaya çıxış kimi amillərin həm qidalanma və məşq davranışına, həm də xərçəng müalicəsinin nəticələrinə təsiri məlumdur.

Xərçəng bərabərsizlikləri ilə əlaqəli amillər xəstələrin kifayət qədər məşq etmək, bitki əsaslı qidalanmaq (daha az təmizlənmiş taxıl, şəkər, qırmızı və emal edilmiş ət), uğur qazanmaq və nail olmaq imkanına da təsir edir.

Yaş, irq və təhsil kimi sosial-demoqrafik amillər fərqləri daha da artırır və sosial işçilərə, yetərli sosial dəstəyə ehtiyacı vurğulayır.

Xülasə

Yaxın tarixli ASCO araşdırması müntəzəm məşqin, çəkini sağlam diapazonda saxlamağın və yüksək keyfiyyətli qidalanmanın ürək-damar xəstəliyi, metabolik pozuntu və digər xroniki xəstəlik riskini azaltmaqda köklü əhəmiyyətini göstərdi.

Xərçəngə qulluq prosesində həyat tərzi davranışlarını daha erkən yaxşılaşdırmaq xəstələrə mövcud ədəbiyyatda əks olunmayan uzunmüddətli fayda verə bilər.

Lakin dərc olunmuş ədəbiyyatın icmalı həm kəskin, həm uzunmüddətli yan təsirləri azaltmağa yönəlmiş optimal pəhriz, çəki idarəsi və məşq strategiyalarına dair keyfiyyətli tədqiqatlarda dərin boşluq olduğunu göstərir.

Gələcək tədqiqatlar daha müxtəlif xəstə qruplarını əhatə etməlidir. Ən çox araşdırılan süd vəzi, prostat, ağciyər və kolorektal xərçənglərdən başqa xərçəngləri olanlar, immunoterapiya alanlar və ya metastatik (4-cü mərhələ) xəstələrdə araşdırmalara ehtiyac var. Tədqiqatlar tibbi baxımdan həssas insanlarda müdaxilələri yoxlamalı, uyğunluq meyarlarına diqqət etməli və ya nəticələri təbəqələşdirməyə imkan verməlidir.

Xülasə, yüksək keyfiyyətli sübut verən tədqiqatlara sadiqlik vacibdir. İcmaldakı bir çox tədqiqat aşağı keyfiyyətli idi və bu da tövsiyələrin zəifliyinə töhfə verdi. Gələcək araşdırmalar qərəz riskini və qarışdırıcı təsirləri azaldan, tədqiqat keyfiyyətini və gələcək təlimatları gücləndirmək üçün sübut dəqiqliyini artıran yetərli nümunə ölçüsü və üsullarla diqqətlə aparılmalıdır.

Sonda bəzi xəstələrin müalicədə məşqin nəticələrə təsirindən xəbərsiz ola biləcəyini, bəzilərinin sübutla dəstəklənməyən məşq və qidalanma dəyişiklikləri edə biləcəyini unutmamalıyıq. Həkimin məqsədi müalicədə məşqin əhəmiyyətini izah etmək və sağlam həyat tərzini təşviq edən uyğun yönləndirmələr etmək olmalıdır. Yaxın tarixli ASCO sorğusunda onkoloqların 84%-ü qidalanma, məşq və çəki idarəsinin faydalarını qəbul etsə də müdaxilələri başqa komanda üzvünün etməli olduğunu düşündüyünü bildirib.