بخش بزرگی از دانسته‌های ما درباره چاقی در سال‌های آینده تغییر خواهد کرد

افراد تصور می‌کنند وزنشان در کنترل خودشان است، می‌توانند کمتر غذا بخورند، وزن کم کنند و سپس این کاهش وزن را حفظ کنند. شواهد علمی کنونی می‌گویند این تصور درست نیست. رعایت رژیم سخت و/یا ورزش، تنها در یک‌سوم افراد مبتلا به چاقی به کاهش 5% یا بیشتر وزن بدن منجر می‌شود. این نتیجه نیز، صرف‌نظر از نوع مداخله، فقط یک یا دو سال دوام می‌آورد.

امروزه فقط راهبردهای درمان چاقی تغییر نمی‌کنند؛ بلکه «حقایق مطلق» و توصیه‌های مربوط به چاقی نیز، به‌ویژه با توجه به نحوه راهنمایی بیماران توسط پزشکان برای مدیریت این مشکل و مشارکت دادن آنان در درمان، دوباره ارزیابی می‌شوند. این ایده‌ها در دو نشست در شصت‌وسومین (63.) کنفرانس انجمن غدد درون‌ریز و تغذیه اسپانیا (Sociedad Española de Endocrinología y Nutrición) ارائه شدند.

چاقی فقط مشکل پرخوری نیست

"آینده درمان چاقی: چشم‌اندازی برای قرن 21” عنوان نشستی بود که در آن دکتر Carel Le Roux، مدیر گروه پزشکی متابولیک دانشگاه دوبلین در ایرلند، "بسیاری از قطعیت‌هایی که اکنون درباره چاقی می‌شناسیم، طی چند سال آینده تغییر خواهند کرد و پرسش اصلی که در این چارچوب باید پاسخ دهیم این است که آیا چاقی یک بیماری است یا خیر" را بیان کرد.

«بیشتر متخصصان معتقدند چاقی یک بیماری است، اما این به معنای آن نیست که در عمل با چاقی مانند یک بیماری برخورد می‌شود. نباید فراموش کنیم که چاقی با عوارضی همراه است که فقط متابولیک نیستند و باید درمان شوند؛ تعداد آن‌ها حدود 220 عارضه است. تعریف سازمان جهانی بهداشت از چاقی، تجمع غیرطبیعی و بیش از حد بافت چربی است که موجب اختلال سلامت می‌شود. این تعریف وحشتناک است، اما بهترین تعریفی است که امروز داریم. با این حال، هنگام پرداختن به این مفهوم باید بتوانیم دو موضوع متفاوت را تشخیص دهیم: از یک سو شواهد بیماری بودن چاقی و از سوی دیگر تمایل فرهنگی به تناسب اندام. در اصل این پیش‌فرض بدی نیست، به شرط آنکه اهمیت انتقال روشن این پیام به بیمار فراموش نشود که به دلیل یک بیماری درمان می‌شود و تأکید شود هدف اصلی، صرفاً لاغر کردن او برای شادتر بودن یا بهتر به نظر رسیدن ظاهر جسمی‌اش نیست. با این فرض که وظیفه متخصصان غدد درمان یک بیماری است، باید از این تصور عبور کنیم که کار ما کمک به افراد برای کم کردن وزن است. در نتیجه این درمان، بیمار به‌طور طبیعی وزن کم خواهد کرد.»

کاهش شاخص توده بدنی

دکتر Le Roux می‌گوید: «هنگام درمان چاقی، باید بسیاری از اصولی را که همیشه درست فرض کرده‌ایم زیر سؤال ببریم" .

«یکی از آن‌ها نقش شاخص توده بدنی (VKİ) است. بدون شک این ابزار بسیار کاربردی بوده و در گذشته فایده زیادی داشته است، اما باور ندارم در آینده نیز چنین باشد. باور ندارم VKİ به‌تنهایی یک تشخیص یا پارامتری خطاناپذیر باشد. به نظر من باید آن را یک آزمایش غربالگری بدانیم. بنابراین، اگر فردی با VKİ برابر با 30 به پزشک مراجعه کند، نخستین کار، تشخیص این است که آیا آن فرد از چاقی رنج می‌برد یا خیر؛ زیرا بیمارانی نیز وجود دارند که VKİ پایینی دارند، اما همچنان بیماری را نشان می‌دهند."

دکتر Le Roux تأکید می‌کند که اصل دیگری که متخصص باید دوباره بررسی کند، کاهش دریافت انرژی و افزایش مصرف انرژی است.

“باید چاقی را نوعی اختلال عملکرد ترموستات بدانیم و از این نظر ثبت نشانه‌های پاتولوژیک مهم است. افزون بر این، اکنون می‌دانیم که این یک بیماری عصبی یا، به بیان بهتر، مشکلی مرتبط با نوروآندوکرین است. بنابراین، از آنجا که چاقی تعیین‌کننده‌های ژنتیکی دارد و 80% ژن‌های مرتبط با آن در مغز قرار دارند، سازوکارهای مغزی مرتبط با چاقی، به‌طور مشخص احساس گرسنگی و سیری، نیز باید در نظر گرفته شوند.»

دکتر Javier Salvador Rodríguez، مدیر بخش غدد درون‌ریز و تغذیه کلینیک دانشگاه ناوارا در اسپانیا، و دکتر Ignacio Llorente از بیمارستان دانشگاهی Nuestra Señora de Candelaria در سانتا کروز د تنریف، در نشستی با عنوان «درمان چاقی: نکات کلیدی امروز و آینده» چالش‌های آینده رویکرد به چاقی را تحلیل کردند.

متخصصان درباره پیامدهای در نظر گرفتن چاقی به‌عنوان یک بیماری مزمن برای متخصصان غدد بحث کردند. به گفته Llorente، این پیش‌فرض به معنای پیگیری بیماران مستقل از نتایج به‌دست‌آمده و آگاهی از ضرورت مراجعه آنان به خدمات سلامت به دلیل مزمن بودن بیماری، یعنی طولانی‌مدت بودن، تحول آهسته و دشواری درمان یا بهبودی، است.

دکتر Llorente گفت: "ما به‌عنوان متخصصان غدد باید باور داشته باشیم که چاقی یک بیماری مزمن است و همانند سایر بیماری‌ها، نقش اصلی مدیریت آن را بر عهده بگیریم" .

دکتر Salvador بر ضرورت جلوگیری از انگ‌زنی به بیماران مبتلا به چاقی تأکید کرد.

«پژوهش‌های این حوزه نشان می‌دهند که انگ‌زنی قطعاً برای شخصیت بیمار ویرانگر است، او را از هم می‌پاشد و به حاشیه رانده شدن منجر می‌شود. همچنین مزمن شدن بیماری را تسهیل می‌کند و موجب افزایش عوارض می‌شود. روشن است که انگ‌زنی از پیش‌داوری وزنی ناشی می‌شود (این امر باعث می‌شود بیمار تصور کند چاقی تقصیر خودش است). این وضعیت از درک نکردن مشکل و وجود طیف گسترده‌ای از تغییرات ژنتیکی مرتبط با چاقی ناشی می‌شود. خوشبختانه گزینه‌های درمانی بیشتری برای آن وجود دارد.»

انگ‌زنی و شکست درمان

دکتر Llorente در ادامه گفت: "درست است که تغییر سبک زندگی نکته کلیدی درمان چاقی است، اما این تنها عامل دخیل در ایجاد آن نیست. بنابراین، اگر صرفاً بر نگرش بیمار و تمایل او به موفقیت در درمان تمرکز کنیم، اشتباه می‌کنیم؛ زیرا اگر تلاش‌هایش ناموفق باشند، به او انگ می‌زنیم."

اینکه «بیشتر» بیماران مبتلا به چاقی که سبک زندگی خود را تغییر می‌دهند و برای لاغر شدن رژیم سخت می‌گیرند، ابتدا وزن کم می‌کنند و سپس دوباره وزن می‌گیرند، نقش عوامل دیگری غیر از سبک زندگی، به‌ویژه ژنتیک، را در ایجاد چاقی مطرح می‌کند.

از نظر هر دو متخصص، شواهد هیچ تردیدی باقی نمی‌گذارند که انگ‌زنی مرتبط با چاقی عوارض را افزایش می‌دهد و آن‌ها را مزمن‌تر می‌کند. بنابراین نقش آموزشی و باور متخصصان سلامت اساسی است.

پیشرفت‌های درمان دارویی چاقی به معنای امکان بهتر برای شخصی‌سازی درمان و موفقیت آن است.

"مزیت اصلی ناشی از شروع زودهنگام درمان جامع چاقی، برای کاهش احتمال ایجاد بیماری همراه اهمیت اساسی دارد. در این زمینه مفهوم بسیار مهمی وجود دارد: چندبیماری ساده، یعنی همراهی با دو بیماری اصلی دیگر، یا پیچیده، یعنی چهار بیماری همراه."

"نشان داده شده است که چاق بودن در مقایسه با افرادی که این بیماری را ندارند، با سه برابر بیماری همراه بیشتر مرتبط است. اما در چاقی زودهنگام، چندبیماری ساده 5 برابر است، در حالی که در چاقی پیچیده، نسبت به جمعیت سالم، 12 برابر بیشتر است. بنابراین، فرد مبتلا به چاقی، برای مثال فرد چاق 55 ساله، همان خطر چندبیماری را دارد که فرد 75 ساله فاقد این بیماری دارد. اهمیت توجه به گرایش‌ها و جنبش‌هایی مانند «چاقی سالم از نظر متابولیک» یا «سلامت در هر اندازه‌ای» نیز از همین‌جا ناشی می‌شود؛ زیرا این‌ها نادرست هستند. بیمار مبتلا به چاقی که درمان نشود، به بیماری‌های همراه مبتلا خواهد شد."

Salvador بر ارتباط روشن میان مدت چاقی و ایجاد بیماری‌های همراه، مانند سایر بیماری‌های مزمن، تأکید کرد. پژوهش‌ها در این زمینه نشان داده‌اند که میانگین فاصله زمانی بین آغاز نگرانی بیمار درباره وزنش و مراجعه به متخصص، 6 سال است.

داروهای جدید برای درمان چاقی

پژوهشگران همچنین درباره انتظارات از داروهای جدید نسل دوم بحث کردند. فایده اصلی، درصد کاهش وزن بیشتر همراه با حداکثر ایمنی بلندمدت خواهد بود. برخی داروها ممکن است به‌زودی در دسترس قرار گیرند و برخی نیز به‌تازگی توسط FDA، سازمان غذا و داروی ایالات متحده، تأیید شده‌اند. هرچند این داروها برای درمان چاقی و پیشگیری از عوارض همراه تأیید شده‌اند، مردم آن‌ها را با عنوان "آمپول‌های لاغری" می‌شناسند. 

• در سال 2021، semaglutid به‌عنوان درمانی دارویی برای کنترل بلندمدت وزن تأیید شد.
• در اکتبر 2022، tirzepatide به‌سرعت به‌عنوان دارویی برای درمان چاقی تأیید شد.

همه این داروها مراحل کارآزمایی بالینی فاز 3 را برای چاقی می‌گذرانند. اثر داروها بر کاهش وزن و گروه سنی نوجوانان بررسی می‌شود. ایمنی قلبی‌عروقی آن‌ها نیز ارزیابی خواهد شد. یک پرسش مهم این است که آیا این گزینه‌های درمان دارویی به بیماران کمک می‌کنند به‌طور ایمن وزن کم کنند؛ چیزی که داروهای موجود فراهم نکرده‌اند.

Salvador در این نکته هم‌نظر نبود. از نظر او، هنوز تضمین ایمنی بلندمدت این داروهای چاقی فراهم نشده است. "من معتقدم مزیت داروهای جدید، بیش از ایمنی، این خواهد بود که نسبت افرادی که از نظر کاهش وزن پاسخ نمی‌دهند کمتر شود. این مولکول‌ها همچنین به ما امکان خواهند داد بیماری‌های همراه، مانند کبد چرب، را به شکلی درمان کنیم که تصور می‌کردیم با هیچ درمان دیگری ممکن نیست. بنابراین پیام این است: این درمان‌ها را بر اساس خلاصه ویژگی‌های فرآورده انتخاب کنیم."