درباره پروفیلاکسی آنتی‌بیوتیکی، ضدویروسی و ضدقارچی برای دستگاه ایمنی تضعیف‌شده بر اثر سرطان

خود سرطان یا، در بیشتر موارد، درمان‌های سرطان می‌توانند دستگاه ایمنی بیمار را تضعیف کنند. این وضعیت سرکوب ایمنی مرتبط با سرطان نام دارد. فراوانی و شدت سرکوب ایمنی مرتبط با سرطان با توجه به داروهای مصرفی و نوع سرطان متفاوت است، اما در بیمار دارای دستگاه ایمنی ضعیف، خطر عفونت فرصت‌طلب ایجاد می‌شود. هم باکتری‌ها، هم ویروس‌ها و هم قارچ‌ها می‌توانند در فرد دچار سرکوب ایمنی، عفونت‌های فرصت‌طلب ایجاد کنند و برای هر یک اقدامات پیشگیرانه جداگانه‌ای وجود دارد. درمان‌هایی که از عفونت‌های فرصت‌طلب جلوگیری می‌کنند، پروفیلاکسی ضد‌میکروبی نامیده می‌شوند. این روش پیشگیری شامل دادن انواع داروهای آنتی‌بیوتیک، ضدقارچ یا ضدویروس به بیماران، پیش از بروز عفونت است.

Randy A. Taplitz و همکارانش در Journal of Clinical Oncology مقاله‌ای منتشر کردند و پس از آن، ASCO، از انجمن‌های پیشرو متخصصان سرطان در جهان، و انجمن بیماری‌های عفونی آمریکا راهنمای پروفیلاکسی ضد‌میکروبی در برابر ضعف دستگاه ایمنی مرتبط با سرطان را به‌روز کردند. یعنی اطلاعات تازه‌ای منتشر شد که نشان می‌دهد برای محافظت از بیماران بزرگسال مبتلا به سرطان در برابر خطر عفونت‌های فرصت‌طلب ناشی از ضعف دستگاه ایمنی، چه مسیری باید دنبال شود.

برای توصیف ضعف دستگاه ایمنی مرتبط با سرطان، این دو اصطلاح بیش از همه به کار می‌روند: لوکوپنی و نوتروپنی

اصطلاحات لوکوپنی و نوتروپنی معمولاً به‌جای یکدیگر به کار می‌روند، اما وضعیت‌هایی اندکی متفاوت را توصیف می‌کنند. لوکوپنی، اصطلاحی کلی است که به کاهش هر یک از انواع گلبول‌های سفید اشاره دارد. نوتروپنی، نوعی لوکوپنی است، اما به‌طور مشخص به کاهش نوتروفیل‌ها، شایع‌ترین نوع گلبول سفید، اشاره می‌کند. تعداد نوتروفیل‌های یک فرد، شاخص مهمی برای خطر عفونت است. اگر به کاهش گلبول‌های سفید تب نیز اضافه شود، این وضعیت نوتروپنی تب‌دار نامیده می‌شود.

- موضوع مرتبط: لوکوپنی و نوتروپنی چیست؟ (با جزئیات)

توصیه‌های برجسته راهنمای پروفیلاکسی ضد‌میکروبی برای سرکوب ایمنی مرتبط با سرطان در ادامه خلاصه شده‌اند:

پروفیلاکسی ضدباکتری (محافظت در برابر عفونت‌های باکتریایی)

بیمار در معرض خطر نوتروپنی تب‌دار باید به‌صورت نظام‌مند و با در نظر گرفتن سایر عوامل مرتبط با سرطان و درمان ارزیابی شود؛ در صورت نیاز با متخصص بیماری‌های عفونی مشورت شود.

میلوئید حاد لوسمی / سندرم میلودیسپلاستیک (AML / MDS) یا خون‌ساز پیوند سلول‌های بنیادی از مواردی هستند که بیمار در معرض خطر بالای نوتروپنی تب‌دار یا نوتروپنی عمیق و طولانی‌مدت قرار دارد و برای این بیماران پروفیلاکسی با یک آنتی‌بیوتیک از گروه فلوروکینولون‌ها، مانند لووفلوکساسین، توصیه می‌شود. در بیماران دارای تومور جامد، پروفیلاکسی آنتی‌بیوتیکی به‌طور معمول توصیهنمیشود (برای نمونه در سرطان ریه و پستان).

پروفیلاکسی ضدقارچ (محافظت در برابر عفونت‌های قارچی)

در بیماران در معرض خطر نوتروپنی طولانی‌مدت، مانند بیماران مبتلا به لوسمی میلوئید حاد / سندرم میلودیسپلاستیک یا دریافت‌کنندگان پیوند سلول‌های بنیادی، پروفیلاکسی ضدقارچ، مثلاً علیه قارچ کاندیدا، با تری‌آزول خوراکی به شکل قرص (فلوکونازول، ایتراکونازول) یا اکینوکاندین تزریقی داخل‌وریدی (Eraxis) توصیه می‌شود. پروفیلاکسی ضدقارچ در بیماران دارای تومور جامد به‌طور معمول توصیه نمی‌شود.

میکروارگانیسمی که پیش‌تر تصور می‌شد انگل است اما بعد مشخص شد نوعی قارچ است، یعنی Pneumocystis jirovecii، می‌تواند باعث پنومونی یا ذات‌الریه شود. برای بیمارانی که رژیم‌های شیمی‌درمانی با خطر بالای (>%5) این عفونت دریافت می‌کنند، پروفیلاکسی با تری‌متوپریم-سولفامتوکسازول (TMP-SMX) توصیه می‌شود.

پروفیلاکسی ضدویروس (محافظت در برابر عفونت‌های ویروسی)

بیماران دارای سرولوژی مثبت ویروس هرپس سیمپلکس که پیوند آلوژنیک سلول‌های بنیادی یا درمان القایی لوسمی دریافت می‌کنند، باید پروفیلاکسی با یک آنالوگ نوکلئوزیدی، مانند آسیکلوویر، دریافت کنند.

برای بیمارانی که خطر فعال شدن دوباره ویروس هپاتیت B در آن‌ها بالاست، درمان با یک مهارکننده نوکلئوزیدی رونوشت‌بردار معکوس، مانند انتکاویر یا تنوفوویر، توصیه می‌شود.

برای تمام بیمارانی که برای سرطان شیمی‌درمانی دریافت می‌کنند، تمام نزدیکان بیماران و کارکنان سلامت، واکسیناسیون سالانه آنفلوانزا با واکسن غیرفعال توصیه می‌شود.

- موضوع مرتبط: آیا بیماران مبتلا به سرطان می‌توانند واکسن آنفلوانزا یا ذات‌الریه بزنند؟

اقدامات پیشگیرانه تکمیلی توصیه‌شده

تمام کارکنان سلامت باید اصول بهداشت دست و بهداشت تنفسی / سرفه را رعایت کنند تا خطر انتقال میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا و زیان‌آور در محیط مراقبت سلامت، از طریق ذرات معلق و تماس مستقیم یا غیرمستقیم، کاهش یابد.

بیمارانی که به‌دلیل درمان سرطان دچار نوتروپنی شده‌اند باید از تماس طولانی‌مدت با محیط‌های دارای غلظت بالای اسپور قارچ در هوا پرهیز کنند؛ مانند محل ساخت‌وساز و تخریب، مواجهه زیاد با خاک هنگام باغبانی یا بازسازی خانه.

تا اینجا درباره اقداماتی صحبت کردیم که پیش از کاهش مقادیر خونی انجام می‌شوند. هنگامی که نوتروپنی، به معنای کاهش سلول‌های دستگاه ایمنی، ایجاد شد، پس از آن نیز می‌توان برای بیماران آنتی‌بیوتیک تجویز کرد. این رویکرد را اغلب در سرطان‌های جامدی به کار می‌بریم که انتظار نوتروپنی بسیار عمیق در آن‌ها نداریم. بدین ترتیب تلاش می‌شود از بروز نوتروپنی تب‌دار، که عارضه‌ای جدی از درمان است، جلوگیری شود. اگر نوتروپنی تب‌دار ایجاد شده باشد، بیمار حتماً باید بستری شود و درمان ضد‌میکروبی چنددارویی آغاز شود.