რამდენად ვენდობით მეცნიერებასა და ჯანმრთელობას მსოფლიოში?

COVID-19 პანდემია, ახალი კორონავირუსის ვარიანტების გავლენით აპრილის 2021 წლის მდგომარეობით მსოფლიოში შემთხვევების მე-3 ტალღას გადის და მხოლოდ ვაქცინაციის სერიოზულად მიმღებ ქვეყნებში დაიწყო მცირედი შვება.

• ინგლისმა, მოსახლეობის %45-ის სულ მცირე 1 დოზით აცრით, ამ კვირაში პანდემიის დასაწყისიდან ყველაზე დაბალ დღიურ სიკვდილიანობას მიაღწია (2762 ახალი შემთხვევა და 26 ახალი სიკვდილი).
• ისრაელმა, მოსახლეობის %60-ზე მეტი აცრა და პანდემია აშკარად გააკონტროლა.
• აშშ-ის მსგავსმა მრავალრიცხოვანმა ქვეყანამაც მოსახლეობის %30-ზე მეტი აცრა და მე-3 ტალღა გააკონტროლა.
• თურქეთში ფართო ვაქცინაციის კამპანია მხოლოდ გასულ კვირას დაიწყო და, გულწრფელად რომ ვთქვათ, ცოტა დაგვიანდა. ამიტომ მე-3 ტალღის პიკს მხოლოდ ახლა ვუახლოვდებით. 5 აპრილის მდგომარეობით 42 ათასი ახალი შემთხვევით მსოფლიოში დღიური შემთხვევების რაოდენობით მე-3 ვართ. 5 აპრილს ჩვენთან 268 ათასი აცრა ჩატარდა. 5 აპრილს ერთ დღეში ჩინეთმა 4.7 მილიონი, აშშ-მ 3.08 მილიონი, ინდოეთმა 2.6 მილიონი, ბრაზილიამ კი 480 ათასი აცრა ჩაატარა.

მაშინ, როდესაც ვაქცინა პანდემიის კონტროლისა და ძველ ნორმალობაზე დაბრუნების ერთადერთი გზაა, კვლავ მრავალჯერ ვხედავთ არასაჭირო დავებს მის შესახებ. სინამდვილეში ვაქცინებზე კამათი ახალი არ არის; ქვემოთ მისი ისტორია კარგი მაგალითებითაა აღწერილი. თუმცა განვლილ COVID-19 წელს ვნახეთ, როგორ დაუჯდა მცდარი ინფორმაცია და ეჭვები ათასობით ადამიანს სიცოცხლის ფასად.

უპირველესად ვთქვათ, რომ „ვაქცინების გვერდით ეფექტებზე საერთოდ არ საუბრობენ“ ძალიან უსაფუძვლო და საზიანო მტკიცებაა. ყველამ იცის, რომ უმარტივესი წამლის ინსტრუქციაშიც ათეულობით გვერდითი ეფექტია. ამიტომ არცერთ გონიერ მეცნიერს ან ექიმს არ უთქვამს, რომ კორონავირუსის ვაქცინებს გვერდითი ეფექტები არ აქვს. გადამწყვეტია, რომ მათი სიცოცხლის გადამრჩენი მოქმედება შესაძლო გვერდით ეფექტებს მრავალჯერ აღემატება.

მკურნალობის / პრეპარატის შექმნისას ადამიანებზე ჩატარებულ ცდებში, რომლებსაც კლინიკური კვლევები ეწოდება, თავდაპირველად კანდიდატის ეფექტიანობაზე მეტად უსაფრთხოება ფასდება. უსაფრთხოება უმთავრესი პრიორიტეტია. მცირე რაოდენობის ადამიანებში ჩატარებულ ადრეულ ეტაპს ფაზა-1 ეწოდება. თუ ფაზა-1-ში კანდიდატი უსაფრთხოდ მიიჩნევა, ანუ სარგებელი გვერდით ეფექტებზე ჭარბობს, უფრო გვიან ეტაპებზე გადადიან და ეფექტიანობას ამოწმებენ.

დღეს გამოყენებულმა ყველა კორონავირუსის ვაქცინამ (BioNTech, Moderna, Sinovac, Sputnik V, AstraZeneca, Johnson & Johnson) საერთაშორისო ფაზა-III კლინიკური კვლევის ეტაპი გაიარა, ანუ ადამიანებზე ცდებით უსაფრთხოება და ეფექტიანობა დაამტკიცა. რა თქმა უნდა, მათი დონეები განსხვავდება, მაგრამ კვლევებმა ნათლად აჩვენა, რომ სარგებელი პოტენციურ რისკზე ბევრად მაღალია. სწორედ ამიტომ მრავალგვარი ვაქცინით კამპანიების მწარმოებელი აშშ, ისრაელი და გაერთიანებული სამეფო პანდემიის მნიშვნელოვან შემსუბუქებას უახლოვდება.

• დაკავშირებული თემა: შეიძლება კიბოს პაციენტების Covid-19 ვაქცინით აცრა?

მეცნიერებისადმი ნდობის საკითხი

ჯანმრთელობა პირადი გამოცდილება, სოციალური საკითხი და გლობალური პრობლემაა.

Wellcome Trust, ლონდონში დაფუძნებული კვლევითი ორგანიზაციაა. მისი მიზანია „ბრწყინვალე გონებების მხარდაჭერით ჯანმრთელობაში განსაკუთრებული წინსვლის მიღწევა“ და ბიოსამედიცინო კვლევების დაფინანსებასთან ერთად საზოგადოების მიერ მეცნიერების გაგების მხარდაჭერა და გაუმჯობესება. 2018 წელს 25.9 მილიარდი £ ბიუჯეტით ის მსოფლიოს მეოთხე უმდიდრესი საქველმოქმედო კვლევითი ორგანიზაციაა. 1936 წელს ფარმაციის წამყვანი მოღვაწის Sir Henry Wellcome-ის მემკვიდრეობით დაარსდა ადამიანისა და ცხოველის ჯანმრთელობის გასაუმჯობესებელი კვლევების დასაფინანსებლად. ივნისში 2019 წელს Welcome Trust-მა მსოფლიოს 140-ზე მეტი ქვეყნის მომცველი Wellcome Global Monitor სახელწოდების მნიშვნელოვანი ანგარიში გამოაქვეყნა. მისი თემა იყო მსოფლიოში საზოგადოებების შეხედულებები მეცნიერებასა და ჯანმრთელობაზე. ანგარიშის მნიშვნელოვან ნაწილებზე გადასვლამდე მის ისტორიას მოკლედ შევეხებით.

თამაშის შემქმნელი — მეცნიერების შემქმნელი: Sir Henry Wellcome

Henry Wellcome 1853 წელს ამერიკის საზღვარზე დაიბადა. ფარმაციამ ის ადრეულ ასაკშივე მოხიბლა. 1880 წელს ძველ მეგობარ Silas Burroughs-თან ინგლისში გადავიდა ფარმაცევტული კომპანიის დასაარსებლად, რომელიც მალე მრავალეროვნული გახდა.

დროთა განმავლობაში Wellcome ბრიტანეთის ფარმაცევტული ინდუსტრიის წამყვან სახედ იქცა. ორი ლაბორატორია დააარსა, ერთი ფიზიოლოგიისთვის, მეორე ქიმიისთვის. მათი მეშვეობით დაამტკიცა, რომ წამლების კვლევას უკეთესი შედეგები შეეძლო მოეტანა.

მის სიცოცხლეში დაფინანსებულმა მეცნიერებმა ტეტანუსის, დიფთერიისა და აიროვანი განგრენის ანტიტოქსინები შექმნეს; ასევე ჰისტამინის, ინსულინისა და მრავალი სხვა პრეპარატის გამოყოფა შეძლეს.

Wellcome დიდი კოლექციონერიც იყო. მას საუკუნეების მანძილზე არსებული მკურნალობის ხელოვნება და მეცნიერება ხიბლავდა. მედიცინის ისტორიის საგნებს ინტერესით აგროვებდა. სიკვდილისას მას ევროპის ყველაზე ცნობილ მუზეუმებზე მეტი ნივთიც კი ჰქონდა.

სიკვდილამდე ითხოვა, კომპანიის კაპიტალით საქველმოქმედო ორგანიზაცია შექმნილიყო.

Wellcome Global Monitor – 2018

Wellcome Trust ანგარიშის მიზანს ასე განმარტავს: „რაც უნდა დიდი იყოს თქვენი იდეა, საინტერესო მკურნალობა ან მტკიცე მეცნიერება, ის სარგებლის მიმღებმა ადამიანებმა უნდა მიიღონ. მაგალითად, ვაქცინები საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი და ეფექტიანი საშუალებაა, მაგრამ ადამიანებმა უნდა იგრძნონ და იცოდნენ, რომ მათგან სარგებელს მიიღებენ.“ ამ ფარგლებში მეცნიერებისა და ჯანმრთელობის შესახებ ადამიანთა შეხედულებების შეფასება ძალიან მნიშვნელოვანი იყო. ორგანიზაციამ ეს მასშტაბური ანგარიში 140-ზე მეტ ქვეყანაში 140.000-ზე მეტ მონაწილესთან პირისპირ შეხვედრებისა და კითხვარების მონაცემებით მოამზადა. „რეგიონებს შორის დამოკიდებულებების განსხვავებები მომხიბვლელი იყო, თუმცა მსგავსებებიც ისეთივე შთამბეჭდავი აღმოჩნდა.“

ანგარიშის 1. ნაწილის მნიშვნელოვანი შედეგები პუნქტებად რომ შევაჯამოთ:

• სადაც უნდა იყვნენ, ადამიანებს მეცნიერებისა და ჯანმრთელობის შესახებ მეტის ცოდნა სურთ!
• საზოგადოებების % 75 თავისი ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემას ენდობა.
• თითქმის ყველგან მამაკაცები ქალებზე უფრო ხშირად ითხოვდნენ სამეცნიერო ინფორმაციას; განსხვავება მათ სასარგებლოდ რჩებოდა მაშინაც, როცა ინფორმაციაზე თანაბარი წვდომა ჰქონდათ.
• მსოფლიოს ადამიანთა თითქმის ორ მესამედს (% 62), განსაკუთრებით დაბალი შემოსავლის ქვეყნებში მცხოვრებთ (% 72), მეცნიერების შესახებ მეტის სწავლა სურდა.
• „მეცნიერების“ და „მეცნიერებასთან დაკავშირებული“ ძირითადი ცნებები მაღალი შემოსავლის ქვეყნებშიც სრულად გასაგები არ იყო. გაუგებრობის მაჩვენებელი ცენტრალურ აფრიკაში % 32 იყო, ჩრდილოეთ ამერიკასა და ევროპის უმეტეს ნაწილში კი % 2-მდე მცირდებოდა.
• მსოფლიოში ადამიანების % 28 ბოლო დროს სამეცნიერო ინფორმაციას ეძებდა და მათგან % 41-ს მედიცინის, დაავადების ან ჯანმრთელობის შესახებ სამეცნიერო ინფორმაცია სჭირდებოდა.
• მეცნიერებისა და ჯანდაცვის პროფესიონალების მიმართ ნდობის მხრივ მსოფლიოში:
  • ადამიანთა % 18-ს მეცნიერებისადმი „მაღალი“ ნდობა ჰქონდა,
  • % 54-ს — „საშუალო“ ნდობა,
  • % 14-ს — „დაბალი“, ხოლო % 13 „გაურკვეველი“ იყო.
• მსოფლიოში ადამიანთა % 73 ამბობს, რომ ოჯახის წევრზე, მეგობარზე, რელიგიურ ლიდერსა თუ ცნობილ ადამიანზე მეტად ექიმს ან ექთანს ენდობა.
  • აღმოსავლეთ აზიასა და ახლო აღმოსავლეთში ეს მაჩვენებელი % 65-ზე ნაკლებია,
  • ევროპაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში, ავსტრალიასა და ახალ ზელანდიაში კი % 90-მდე იზრდება.
• მსოფლიოში ათიდან რვა ადამიანი (% 84) ექიმისა და ექთნის მსგავსი ჯანდაცვის მუშაკების სამედიცინო და ჯანმრთელობის რჩევებს ენდობა, მთავრობის იმავე რჩევას კი % 76 ენდობა.
• მსოფლიოში დაახლოებით ათიდან შვიდი მიიჩნევს, რომ მეცნიერება პირადად სარგებელს აძლევს, მაგრამ მხოლოდ ათიდან ოთხი ფიქრობს, რომ ის ქვეყანაში ყველას ეხმარება.
• სამხრეთ ამერიკაში სჯერათ, რომ მეცნიერება მათ პირადად და საზოგადოებრივად სარგებელსარაძლევს; მეცნიერებისადმი რწმენის ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი, % 25, მათ აქვთ.
• 140-ზე მეტი ქვეყნის ამ კვლევაში საფრანგეთის მოსახლეობა მეცნიერებასა და ტექნოლოგიას ადგილობრივი დასაქმების საფრთხედ აღიქვამს და ამ მხრივ ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი მათ აქვთ.
• რეგიონულად დასავლეთ და აღმოსავლეთ ევროპის მოსახლეობა ყველაზე პესიმისტურია, რომ მეცნიერება და ტექნოლოგია მათ ქვეყანაში სამუშაო შესაძლებლობებს წაართმევს.
• რელიგიური კუთვნილების მქონე პირებში:
  • % 55 ფიქრობს, რომ რელიგიური სწავლება და მეცნიერება ერთმანეთს ეწინააღმდეგება,
  • % 29 ამბობს, რომ მეცნიერებასთან ახლოსაა,
  • %13 ამბობს, რომ აზრი გარემოებების მიხედვით ეცვლება.
• რელიგიის მიმდევართა შორის მეცნიერებისა და რელიგიის კონფლიქტის ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი აშშ-სა და სამხრეთ ევროპაშია (% 59).
• რელიგიის მიმდევართა 64 პროცენტი ამბობს, რომ არჩევანისას მეცნიერების ნაცვლად რელიგიას ამჯობინებს.

ვაქცინებისადმი დამოკიდებულება

• მთელ მსოფლიოში:
  • ათიდან რვა ადამიანი (% 79) ფიქრობს, რომ ვაქცინები უსაფრთხოა.
  • %11 გაურკვეველია
  • %3 ფიქრობს, რომ არასანდოა.
• მაღალი შემოსავლის რეგიონებში ჩრდილოეთ ამერიკის მოსახლეობის % 72 და ჩრდილოეთ ევროპის % 73 ვაქცინების უსაფრთხოებას ეთანხმება;
  • დასავლეთ ევროპაში ეს მაჩვენებელი % 59-ია,
  • აღმოსავლეთ ევროპაში კი მხოლოდ % 50.
• დაბალი შემოსავლის რეგიონებში ვაქცინებისადმი ნდობა:
  • სამხრეთ აზიის მოსახლეობის % 95 და
  • აღმოსავლეთ აფრიკის % 92 ვაქცინების აუცილებლობას უჭერს მხარს.
• საფრანგეთში ყოველი სამი ადამიანიდან ერთი ვაქცინებს სახიფათოდ მიიჩნევს და ამ მხრივ ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი მათ აქვთ!
• მსოფლიოში მშობლების % 92 შვილებს ბავშვთა დაავადებების პრევენციისთვის ცრის; % 6 აცრას ვერ ახერხებს, ხოლო % 2 არ იცის.
• მიუხედავად ვაქცინებზე ყველაზე მაღალი ცნობიერებისა, შვილების აუცრელობის მქონე მშობლების უდიდესი წილი სამხრეთ აფრიკაში (% 9), აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაშია (% 8).

ვაქცინებისადმი უარყოფითი დამოკიდებულების უმთავრეს მიზეზად მიგვაჩნია, რომ განვითარებულ საზოგადოებებს დაავიწყდათ, როგორია დაავადება

რადგან ბავშვებს მენინგიტი არ ემართებათ, თითქოს ვაქცინის მნიშვნელობაც ავიწყდებათ. ან წითელას არნახული და დავიწყებული საზოგადოებების მიერ ვაქცინის არასაჭიროდ მიჩნევა მხოლოდ ამით აიხსნება. აფრიკაში კი დედა შვილის წითელას ვაქცინამდე მისაყვანად სიცხეში კილომეტრებს გადის, რადგან ირგვლივ ამ დაავადებით გარდაცვლილთა ათეულობით მაგალითი აქვს.

• დაკავშირებული თემა: ვაქცინების წყალობით დაავადების სახის დავიწყება 

როგორ მომზადდა Wellcome Global Monitor?

Wellcome Trust-მა ანგარიში Gallup-თან ერთად მოამზადა. Gallup საკონსულტაციო კომპანიაა, რომელიც ლიდერებსა და ორგანიზაციებს გადაუდებელი პრობლემების მოგვარებაში ანალიზითა და რეკომენდაციებით ეხმარება. 80 წელზე მეტი გამოცდილებით მას მსოფლიოში ყველა ორგანიზაციაზე დიდი გლობალური საინფორმაციო ქსელი აქვს. მეცნიერებისა და ჯანმრთელობის მიმართ ზოგადი დამოკიდებულება პირველად შეისწავლეს გლობალურად: ესაუბრნენ 15 წელზე უფროს, 140-ზე მეტ ქვეყანაში მცხოვრებ 140.000-ზე მეტ ადამიანს. კითხვარის შესაძლო კითხვები თავდაპირველად 7 ქვეყანაში (კოლუმბია, ინდოეთი, კენია, ნიგერია, სამხრეთ აფრიკა, ტაილანდი და ვიეტნამი) გამოსცადეს. შემდეგ 10 ქვეყანაში, 50 სხვადასხვა ენაზე, თითო 50 ადამიანით საპილოტე ცდა ჩატარდა. ქვეყნები იყო ჩინეთი, კოლუმბია, ეგვიპტე, საფრანგეთი, ინდოეთი, კენია, ნიგერია, სამხრეთ აფრიკა, ტაილანდი და ვიეტნამი. საბოლოოდ 140-ზე მეტ ქვეყანაში მონაცემთა შეგროვება დაიწყო. 2019 წლის დასაწყისში შედეგები გააანალიზეს, ხოლო 2019 წლის შუაში ანგარიში გამოაქვეყნეს.

• სექტემბერი 2017 - მარტი 2018: კითხვარის განვითარება და გამოცდა
• აპრილი-დეკემბერი 2018: მონაცემების შეგროვება 140-ზე მეტ ქვეყანაში
• იანვარი - მაისი 2019: შედეგების ანალიზი
• ივნისი 2019: შედეგების გამოქვეყნება

კითხვარი მოიცავდა მეცნიერებისადმი ნდობას, მეცნიერებისა და ჯანმრთელობის შესახებ ცოდნას, გაგებისა და ინტერესის დონეს, მეცნიერების სარგებელს, რელიგიისა და მეცნიერების შეთავსებას და ვაქცინებისადმი დამოკიდებულებას. ანგარიშში ეროვნების, სქესის, შემოსავლისა და განათლების გავლენაც შეისწავლეს.

რატომ უნდა შევისწავლოთ გლობალური საზოგადოებრივი დამოკიდებულება მეცნიერების მიმართ?

მეცნიერება სამყაროს გაგებას ცვლის და შეიძლება ისეთი აღმოჩენები და ტექნოლოგიები შექმნას, რომლებიც ჩვენს ცხოვრებასა და საზოგადოებებზე იმოქმედებს. მონაცემები აჩვენებს, რომ მეცნიერებაზე წვდომასა და მონაწილეობაზე სქესთან, შემოსავალსა და განათლებასთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი უთანასწორობა მოქმედებს. მომდევნო სტატიაში ანგარიშის სხვა ნაწილებსა და კომენტარებს შემოგთავაზებთ.

*

• დაკავშირებული თემა: სამეცნიერო ცოდნა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მედიცინა! მეცნიერება ცოდნის სურვილით იწყება