Dünya üzrə elmə və səhiyyəyə nə qədər güvənirik?

COVID-19 pandemiyası, yeni koronavirus variantlarının təsiri ilə Aprel 2021 etibarilə dünyada 3-cü yoluxma dalğasını yaşayır və yalnız peyvəndləməyə ciddi yanaşan ölkələrin üzü bir az gülməyə başlayıb.

• İngiltərə, əhalisinin %45-inə ən azı 1 doza peyvənd vuraraq pandemiyanın başlanğıcından bəri ən aşağı gündəlik ölüm saylarına bu həftə çata bildi (2762 yeni yoluxma və 26 yeni ölüm).
• İsrail, əhalisinin %60-dan çoxunu peyvəndləyib və pandemiyanı aydın şəkildə nəzarət altına alıb.
• ABŞ kimi əhalisi çox olan ölkə belə əhalisinin %30-dan çoxunu peyvəndləyib və 3-cü dalğanı nəzarət altına alıb.
• Türkiyə isə genişmiqyaslı peyvəndləmə kampaniyasına ötən həftə etibarilə başlaya bildi və açığı bu işdə bir az gecikdik. Buna görə 3-cü dalğanın zirvəsinə hələ yeni çatırıq. 5 Aprel etibarilə 42 min yeni yoluxma ilə dünya üzrə gündəlik ən çox yoluxma görülən ölkələr sıralamasında 3-cüyük. 5 Apreldə ölkəmizdə 268 min peyvənd vuruldu. 5 Apreldə bir gündə Çin 4.7 milyon, ABŞ 3.08 milyon, Hindistan 2.6 milyon və Braziliya 480 min peyvənd vurmuşdu.

Bu pandemiyanı nəzarət altına almağın və əvvəlki normal həyata qayıtmağın yeganə yolu peyvənd olduğu halda, hələ də bir çoxlarının lazımsız peyvənd mübahisəsinə girdiyinin dəfələrlə şahidi oluruq. Əslində peyvənd mübahisələri heç də yeni mövzu deyil (aşağıda bunun tarixi gözəl nümunələrlə izah edilir). Lakin geridə qoyduğumuz COVID-19 ilində yanlış məlumat və əsassız qorxuların minlərlə insanın həyatına başa gəldiyinin şahidi olduq.

Əvvəlcə "peyvəndlərin yan təsirləri heç izah edilmir" iddiasının çox əsassız və zərərli ifadə olduğunu bildirək. Ən sadə dərmanların belə içlik vərəqəsində onlarla yan təsirin sadalandığını hər kəs bilir. Buna görə heç bir ağıllı elm adamı və ya həkim koronavirus peyvəndlərinin yan təsirinin olmadığını deməyib. Burada əsas məqam peyvəndlərin həyatqurtarıcı təsirlərinin potensial yan təsirlərindən qat-qat üstün olmasıdır.

Müalicə / dərman hazırlanarkən aparılan insan sınaqlarında — bunlara klinik tədqiqatlar deyilir — əvvəlcə namizəd müalicənin nə qədər işlədiyinə deyil, nə qədər təhlükəsiz olduğuna baxılır. Yəni təhlükəsizlik ən böyük prioritetdir. Klinik tədqiqatların az sayda insan iştirakçı ilə aparılan bu erkən mərhələlərinə faza-1 deyilir. Faza-1-də namizəd müalicə təhlükəsiz tapılarsa, yəni faydasının yan təsirlərindən üstün olacağı görülərsə, daha irəli mərhələlərə keçilir və beləliklə, effektiv olub-olmadığı yoxlanılır.

Bu gün istifadədə olan bütün koronavirus peyvəndləri (BioNTech, Moderna, Sinovac, Sputnik V, AstraZeneca, Johnson & Johnson) beynəlxalq faza-III klinik tədqiqat mərhələsini keçib, yəni həm təhlükəsiz, həm də effektiv olduqlarını insan sınaqları ilə sübut ediblər. Əlbəttə, effektivlik və təhlükəsizlik dərəcələri fərqli səviyyələrdədir, lakin elmi tədqiqatlar faydalarının potensial risklərindən çox üstün olduğunu aydın göstərib. Bu səbəbdən çoxsaylı peyvənd növləri ilə peyvəndləmə kampaniyaları aparan ABŞ, İsrail və Birləşmiş Krallıq pandemiyada mühüm yüngülləşməyə doğru gedir.

• Əlaqəli mövzu: Xərçəng xəstələri Covid-19 peyvəndi oluna bilərmi?

Elmə güvən məsələsi

Sağlamlıq fərdi təcrübə, sosial məsələ və qlobal problemdir.

Wellcome Trust, Londonda yerləşən tədqiqat qurumudur. Wellcome Trust-ın məqsədi "parlaq zəkaları dəstəkləyərək səhiyyədə qeyri-adi irəliləyişlər əldə etmək" və biotibbi araşdırmaları maliyyələşdirməklə yanaşı, cəmiyyətin elm anlayışını dəstəkləmək və inkişaf etdirmək kimi bildirilir. 2018-ci ildə 25.9 milyard £ büdcə ilə dünyanın dördüncü ən zəngin xeyriyyə əsaslı tədqiqat qurumudur. 1936-cı ildə insan və heyvan sağlamlığını yaxşılaşdırmağa yönəlmiş araşdırmaları maliyyələşdirmək üçün əczaçılığın aparıcı şəxslərindən Sir Henry Wellcome-ın mirası ilə yaradılıb. İyun 2019-cu ildə Welcome Trust dünya üzrə 140-dan çox ölkəni əhatə edən Wellcome Global Monitor adlı mühüm hesabat dərc etdi. Mövzusu isə dünya üzrə cəmiyyətlərin elmə və səhiyyəyə baxışlarınınnecə olması idi. Hesabatın mühüm məqamlarına toxunmazdan əvvəl onun tarixçəsinə qısa yer vermək istəyirik.

Oyunqurucu — elm qurucusu: Sir Henry Wellcome

Henry Wellcome 1853-cü ildə Amerikanın sərhəd bölgəsində dünyaya gəldi. Əczaçılıq hələ gənc yaşlarında onu özünə cəlb etmişdi. 1880-ci ildə köhnə dostu Silas Burroughs ilə İngiltərəyə köçüb dərman şirkəti yaradacaq və qısa zamanda şirkəti çoxmillətli quruluşa çatdıracaqdılar.

Wellcome zamanla İngiltərə dərman sənayesinin lider adlarından birinə çevrilmişdi. İki laboratoriya yaratdı: biri fiziologiya, digəri isə kimya ilə məşğul olacaqdı. Onların vasitəsilə dərman araşdırmalarının daha yaxşı nəticələrə çata biləcəyini sübut etmişdi.

Wellcome-ın həyatı boyunca maliyyələşdirdiyi elm adamları tetanus, difteriya və qazlı qanqrena üçün antitoksinlər hazırladılar, həmçinin histamini, insulini və bir çox digər dərmanı təcrid etməyi bacardılar.

Wellcome eyni zamanda böyük kolleksiyaçı idi. Əsrlər boyu sağaltma sənəti və elm onu valeh etmişdi. Tibb tarixi ilə bağlı əşyaları maraqla kolleksiyasına daxil edirdi. Öldüyündə hətta Avropanın ən məşhur muzeylərindən də çox eksponatı vardı.

Ölməzdən əvvəl şirkətin kapitalı ilə xeyriyyə qurumunun yaradılmasını istəmişdi.

Wellcome Global Monitor – 2018

Wellcome Trust hesabatı hazırlamaqda məqsədini belə ifadə edir: "Fikriniz nə qədər böyük, müalicəniz nə qədər həyəcanverici və ya elminiz nə qədər möhkəm olsa da, ondan faydalanacaq şəxslər tərəfindən qəbul edilməlidir. Məsələn, peyvəndlər ən güclü və ən effektiv ictimai sağlamlıq vasitələrimizdən biri olsa da, insanların onlardan fayda görəcəklərini hiss etməsinə və bilməsinə ehtiyacımız var." Bu çərçivədə insanların elmə və səhiyyəyə baxışlarının qiymətləndirilməsi böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Qurum bu genişmiqyaslı hesabatı 140-dan çox ölkədə 140.000-dən artıq iştirakçı ilə üzbəüz görüşlərdən və sorğulardan topladığı məlumatlarla hazırladı. "Bölgələr arasındakı münasibət fərqləri valehedici idi, lakin oxşarlıqlar da bir o qədər təsirli idi."

Hesabatın 1-ci hissəsindəki mühüm nəticələri maddələrlə ümumiləşdirsək;

• Harada olurlarsa olsunlar, insanlar elm və səhiyyə haqqında daha çox bilmək istəyirlər!
• Cəmiyyətlərin % 75-i öz ölkəsinin səhiyyə sisteminə güvənir.
• Demək olar ki, hər yerdə kişilərin qadınlara nisbətən elmi məlumat tələb etmə ehtimalı daha yüksək idi; hətta qadınlar və kişilər məlumatlara bərabər çıxışa malik olsalar belə, bu fərq kişilərin xeyrinə idi.
• Dünya üzrə insanların demək olar ki, üçdə ikisi (% 62), xüsusilə aşağı gəlirli ölkələrdə yaşayanlar (% 72) elm haqqında daha çox öyrənmək istəyirdilər.
• "Elm" və "elmlə bağlı" əsas anlayışlar hətta yüksək gəlirli ölkələrdə tam anlaşılmırdı. Elmi anlayışları başa düşməmə nisbəti Mərkəzi Afrikada % 32 səviyyəsində olduğu halda, Şimali Amerikada və Avropanın əksər hissəsində % 2-yə qədər enirdi.
• Qlobal olaraq insanların % 28-i son vaxtlarda elmi məlumat axtarırdı və onların % 41-i tibb, xəstəlik və ya sağlamlıq mövzularında elmi məlumata ehtiyac duyurdu.
• Elm və səhiyyə mütəxəssislərinə güvənə gəlincə, qlobal olaraq;
  • insanların % 18-i elm adamlarına "yüksək" güvən səviyyəsinə,
  • % 54-ü “orta” güvən səviyyəsinə,
  • % 14-ü “aşağı” güvənə malik idi, % 13-ü isə bu mövzuda “qərarsız” idi.
• Dünya üzrə insanların % 73-ü ailəsindən, dostlarından, dini liderlərdən və ya məşhurlardan daha çox həkimə və ya tibb bacısına güvənəcəyini söyləyir.
  • bu rəqəm Şərqi Asiya və Yaxın Şərqdə % 65-dən aşağı olduğu halda,
  • Avropa, Şimali Amerika, Avstraliya və Yeni Zelandiyada % 90-a qədər yüksəlir.
• Dünya üzrə on nəfərdən səkkizi (% 84) həkim və tibb bacısı kimi səhiyyə işçilərinin tibbi və sağlamlıq məsləhətlərinə güvənir, eyni məsləhəti hökumət verdikdə isə güvən nisbəti % 76 olur.
• Dünya üzrə təxminən on nəfərdən yedisi elmin onlara fayda verdiyini düşünür, lakin on nəfərdən yalnız dördü elmin ölkədəki insanların hamısına fayda verdiyini düşünür.
• Cənubi Amerika elmin onlara nə fərdi, nə də ictimai olaraq fayda vermədiyinə inanır; elmə inamda ən aşağı nisbət % 25 ilə onlara aiddir.
• 140-dan çox ölkədə aparılmış bu araşdırmada Fransadakı insanlar elm və texnologiyanı yerli məşğulluq imkanlarına təhdid kimi görürlər və bu mövzuda ən yüksək nisbət fransızlara aiddir.
• Regional olaraq Qərbi və Şərqi Avropa əhalisi elm və texnologiyanın ölkələrindəki iş imkanlarını əllərindən alacağı barədə ən bədbin düşüncələrə malikdir.
• Dini bağlılığı olan şəxslər arasında;
  • % 55-i dini təlimlərlə elmin ziddiyyət təşkil etdiyini düşünür
  • % 29-u elmə yaxın olduğunu
  • %13-ü vəziyyətə görə fikrinin dəyişdiyini söyləyir.
• Bir dinə mənsub olduğunu söyləyənlər arasında elm və din arasındakı ziddiyyətin ən yüksək faizi ABŞ və Cənubi Avropadadır (% 59).
• Bir dinə mənsub şəxslərin yüzdə 64-ü iki seçim arasında qaldıqda elmdən çox dinə üstünlük verdiyini söyləyir.

Peyvəndlərə münasibət

• Dünya üzrə;
  • hər on nəfərdən səkkizi (% 79) peyvəndlərin təhlükəsiz olduğunu düşünür.
  • %11 qərarsızdır
  • %3 təhlükəsiz olmadığını düşünür.
• Yüksək gəlirli bölgələrdə Şimali Amerikadakı insanların % 72-si və Şimali Avropadakı insanların % 73-ü peyvəndlərin təhlükəsiz olduğu ilə razılaşdığı halda;
  • Qərbi Avropada bu rəqəm % 59,
  • Şərqi Avropada isə yalnız % 50-dir.
• Aşağı gəlirli bölgələrdə peyvəndlərə güvən nisbəti:
  • Cənubi Asiyada cəmiyyətin % 95-i və
  • Şərqi Afrikada cəmiyyətin % 92-si peyvəndlərin zəruriliyini müdafiə edir.
• Fransada hər üç nəfərdən biri peyvəndlərin təhlükəsiz olmadığını düşünür və bu mövzuda ən yüksək nisbət onlara aiddir!
• Dünya üzrə valideynlərin % 92-si uşaqlarının uşaqlıq xəstəliklərinə tutulmasının qarşısını almaq üçün peyvənd istifadə edir; % 6-sı etdirə bilmir; % 2-si isə bilmir.
• Peyvənd barədə məlumatlılıq ən yüksək olsa da, uşaqlarına peyvənd etdirə bilməyən valideynlərin ən yüksək faizi Cənubi Afrika (% 9), Şərqi və Cənub-Şərqi Asiya (% 8) cəmiyyətlərindədir.

Peyvəndlərə mənfi münasibətin, fikrimizcə, ən mühüm səbəbi inkişaf etmiş cəmiyyətlərin xəstəliyin necə bir şey olduğunu unutmasıdır

Uşaqları meningit olmadığı üçün peyvəndin əhəmiyyətini unutmuş kimidirlər. Yaxud qızılca ilə üzləşməmiş və xəstəliyi unutmuş cəmiyyətlərin peyvəndə ehtiyac duymaması yalnız bununla izah edilə bilər kimi görünür. Halbuki Afrikada bir ana uşağını qızılca peyvəndinə çatdırmaq üçün istinin altında kilometrlərlə yol gedə bilir. Çünki ətrafında qızılcadan həyatını itirmiş onlarla nümunə var.

• Əlaqəli mövzu: Peyvəndlər sayəsində xəstəliyin nəyə bənzədiyini unutmaq 

Wellcome Global Monitor necə hazırlandı?

Wellcome Trust bu hesabatı hazırlayarkən işi Gallup adlı şirkətlə birlikdə apardı. Gallup liderlərə və qurumlara təcili problemlərini həll etməkdə kömək etmək üçün analitik qiymətləndirmələr aparan və məsləhətlər verən konsultasiya şirkətidir. 80 ildən artıq təcrübəsi ilə qlobal səviyyədə dünyadakı bütün təşkilatlardan daha böyük məlumat şəbəkəsinə malikdir. Elm və səhiyyəyə ümumi münasibət ilk dəfə qlobal miqyasda araşdırıldı; bu çərçivədə 15 yaşdan yuxarı, 140-dan çox ölkədə 140.000-dən artıq şəxslə görüşüldü. Sorğulardakı potensial suallar əvvəlcə 7 ölkədə (Kolumbiya, Hindistan, Keniya, Nigeriya, Cənubi Afrika, Tailand və Vyetnam) yoxlanılaraq hazırlandı. Sonra 10 fərqli ölkədən 50 fərqli dil üzrə hərəsindən 50 nəfərlə pilot sınaq aparıldı. Ölkələr Çin, Kolumbiya, Misir, Fransa, Hindistan, Keniya, Nigeriya, Cənubi Afrika, Tailand və Vyetnam idi. Sonda 140-dan çox ölkədə məlumat toplama prosesinə keçildi. 2019-cu ilin əvvəlində nəticələr təhlil edildi və 2019-cu ilin ortasında nəticələr hesabat şəklində dərc olundu.

• Sentyabr 2017 - Mart 2018: Sorğunun hazırlanması və yoxlanılması
• Aprel-Dekabr 2018: 140-dan çox ölkədə məlumat toplanması
• Yanvar - May 2019: Nəticələrin təhlili
• İyun 2019: Nəticələrin dərc edilməsi

Sorğu insanların elmə güvənib-güvənməməsi, elm adamları və sağlamlıqla bağlı məlumatları, elm və səhiyyəyə dair anlayış və maraq səviyyələri, elmin faydaları, dinlə elmin uyğunluğu və peyvəndlərə münasibət kimi mövzuları əhatə edirdi. Hesabatda milliyyət, cins, gəlir və təhsil səviyyəsi kimi xüsusiyyətlərin də münasibətlərə təsiri araşdırılmışdı.

Niyə elmə qlobal ictimai münasibətləri araşdırmalıyıq?

Elm insanların dünyanı anlamasını dəyişdirərkən həyat tərzimizə və cəmiyyətlərimizə təsir edəcək kəşflərə və yeni texnologiyalara yol aça bilər. Mövcud məlumatlar da cəmiyyətin elmə çıxışının və elmdə iştirakının cins, gəlir və təhsil səviyyəsi ilə bağlı mühüm bərabərsizliklərdən təsirləndiyini göstərir. Növbəti yazımızda hesabatın digər hissələrini və şərhlərini sizə təqdim edəcəyik.

*

• Əlaqəli mövzu: Elmi məlumat və sübuta əsaslanan tibb! Elm bilmək istəməklə başlayır