საკვები დანამატები, საკვების დამუშავება, დასხივებული საკვები და ორგანული სოფლის მეურნეობა

ბევრი ჩვენგანისთვის განსაკუთრებით საინტერესო საკითხებია საკვებში გამოყენებული დანამატები, ქმნიან თუ არა ისინი კიბოს რისკს, და ორგანული სოფლის მეურნეობა.

საკვები დანამატები

შენახვისა და ვარგისიანობის ვადის გასახანგრძლივებლად, ფერის, გემოსა და კონსისტენციის გასაუმჯობესებლად საკვებს ბევრი ნივთიერება ემატება. საკვები დანამატების შესაძლო როლი კიბოს რისკში საზოგადოების ერთ-ერთი მთავარი ინტერესის საგანია.

გარკვეული სტანდარტების მქონე საკვებისთვის დანამატების გამოყენებამდე ფართო ლაბორატორიული და ცხოველებზე ცდები ტარდება მათი შესაძლო კიბოს რისკის შესაფასებლად. დანამატები საკვებში ჩვეულებრივ ძალიან მცირე რაოდენობითაა და ზოგი სასარგებლო საკვები ნივთიერებაა (მაგალითად, C და E ვიტამინებს ზოგჯერ კონსერვანტებად ამატებენ).

არსებობს სოფლის მეურნეობაში, მეცხოველეობასა და საკვების დამუშავებაში გამოყენებული ნაერთებიც, რომლებიც ადამიანის პირდაპირი მოხმარებისთვის არ არის განკუთვნილი. მაგალითებია მეცხოველეობის ზრდის ჰორმონები ან ანტიბიოტიკები, მცენარეულ საკვებში მცირე რაოდენობით არსებული პესტიციდები და ჰერბიციდები და შეფუთვიდან საკვებში გადასული ბისფენოლ A (BPA) ან ფთალატები. ზოგი ნაერთის პირდაპირი კანცეროგენობა ცნობილი არ არის, თუმცა კიბოს რისკზე სხვაგვარად შეიძლება იმოქმედოს — მაგალითად, ორგანიზმში ჰორმონის მსგავსი მოქმედებით.

საკვების არასასურველმა დაბინძურებამაც შეიძლება გამოიწვიოს შემაშფოთებელი ქიმიკატების ზემოქმედება და კიბოს რისკს დაუკავშირდეს. მაგალითია მძიმე მეტალები, როგორიცაა კადმიუმი ან ვერცხლისწყალი, ან დარიშხანი . ეს მეტალები კვებით ჯაჭვში თევზის გზით შეიძლება მოხვდეს ან ზოგ ნიადაგსა და წყალში ბუნებრივად იყოს.

მრავალი სხვა ნაერთისთვის, რომელთა გავლენა კიბოს რისკზე გარკვეული არ არის, ყველაზე სწორი მიდგომა ზემოქმედების შეზღუდვაა.

საკვების დამუშავება

დამუშავებამ საკვები შეიძლება კიბოს რისკზე მოქმედი გზებით შეცვალოს. მაგალითია მარცვლეულის რაფინირება, რაც მნიშვნელოვნად ამცირებს ბოჭკოსა და კიბოს რისკის შემამცირებელი სხვა ნაერთების რაოდენობას.

ხორცის დამუშავება მოიცავს მარილის ან ნატრიუმის ნიტრიტის მსგავსი კონსერვანტების დამატებას მიკრობების ზრდის აღსაკვეთად ან სხვადასხვა ჩარევას ფერისა და გემოს შესანარჩუნებლად ან გასაუმჯობესებლად; ამ საკვებს შესაძლოა კიბოს გამომწვევი პოტენციალის გამზრდელი ნაერთები დაემატოს. კვლევებმა, ინტენსიურად დამუშავებული ხორცის მიღება მსხვილი ნაწლავის (კოლონისა და სწორი ნაწლავის) კიბოს რისკს დაუკავშირა.

დამუშავების ზოგ მეთოდს (მაგალითად, გაყინვას, ხილ-ბოსტნეულის დაკონსერვებას) შეუძლია ვიტამინებისა და კიბოს რისკის შემამცირებელი სხვა კომპონენტების შენარჩუნება. ბოსტნეულის მომზადებამ ან თერმულმა დამუშავებამ (მაგალითად, დაკონსერვებამ) შეიძლება მცენარეთა უჯრედის კედლები დაშალოს და სასარგებლო ნაერთების მონელება გააადვილოს. თუმცა ზოგი მეთოდი სითბოსადმი მგრძნობიარე ვიტამინების (მაგალითად, C-სა და ზოგი B ვიტამინის) შემცველობასაც ამცირებს.

კანცეროგენული ნივთიერებების გამოყოფის გამომწვევი საკვების მაღალ ტემპერატურაზე დამუშავება ერთ-ერთი მეთოდია, რომელსაც საკვების ინდუსტრია დღეს ტოვებს. ცოტა ხნის წინ პალმის ზეთთან დაკავშირებით ეს საკითხი საზოგადოების ყურადღების ცენტრში მოექცა. არა მხოლოდ მზა პროდუქტებში, არამედ მწვადზე ხორცის მაღალი ტემპერატურის ზემოქმედებაც HCA-სა და PAH-ის სახელით ცნობილ კანცეროგენებს წარმოქმნის, თუმცა სათანადო მომზადების მეთოდებით ამ ზემოქმედების შემცირებაც შესაძლებელია.

დასხივებული საკვები

საკვების დასხივება მიკრობული კონტამინაციის (დაბინძურების) და საკვებით მოწამვლის რისკის შეზღუდვის გზაა. აშშ-ში ზოგი საკვები, მაგალითად სანელებლები, რეგულარულად სხივდება. ფართოდ არის ხელმისაწვდომი დასხივებული ხორცი და სხვა საკვებიც. რადგან ცნობილია, რომ გამოსხივება კიბოს იწვევს, არსებობს შეშფოთება, რომ საკვების დასხივებამ კიბოს რისკი შეიძლება შექმნას. თუმცა დასხივებულ საკვებში გამოსხივება არ რჩება.

რა არის ორგანული სოფლის მეურნეობა და საკვები?

საკვები დანამატების შესაძლო გავლენის მიმართ შეშფოთება ჯანმრთელობაზე, მათ შორის კიბოზე, ერთ-ერთი მიზეზია, რის გამოც დღეს ბევრი ორგანული საკვებით ინტერესდება.

ორგანული საკვები მოყვანის, წარმოებისა და შენახვის დროს დამატებითი ქიმიკატების გარეშე მზადდება და მომხმარებლისთვის უფრო უსაფრთხო და ნოყიერია.

ორგანული საკვები იწარმოება ისე, რომ თესლიდან საბოლოო მომხმარებლამდე მოყვანისა და დამუშავების ყველა ეტაპზე არ გამოიყენება ადამიანისა და გარემოს დამაზიანებელი ხელოვნური სასუქები, ინსექტიციდები, სარეველას და სხვათა გამანადგურებელი წამლები, ზრდის ჰორმონები, ანტიბიოტიკები, ქიმიური შესაფუთი მასალა, დანამატები და პროცესები/მეთოდები.

ორგანული პროდუქტი კონვენციურ (ეს ტერმინი კლასიკურ ან თანამედროვე სოფლის მეურნეობის პროდუქტებს აღნიშნავს) პროდუქტებთან ერთ ადგილას ვერ დამუშავდება. ორგანულ წარმოებაში გამოყენებული ხელსაწყოები და მოწყობილობები მხოლოდ ორგანული საკვების წარმოებას ემსახურება.

ორგანულ წარმოებაში არცერთი დანამატის გამოყენება არ შეიძლება?

არა, შეიძლება. თუმცა მხოლოდ ორგანული საკვების რეგლამენტით ნებადართული, ორგანულად წარმოებული დანამატები გამოიყენება. ორგანული სოფლის მეურნეობა მსოფლიოში სწრაფად მზარდი მეთოდია. შეიძლება ითქვას, რომ ის ქვეყნებში უმეტესად „ტრადიციული პროდუქტის“ წარმოებით დაიწყო. პირველი ორგანული პროდუქტები იყო: ტუნისში ფინიკი და ზეითუნის ზეთი; ინდოეთში ჩაი; არგენტინაში ხორცი და ხორცპროდუქტები; დანიაში რძე და რძის ნაწარმი; თურქეთში ჩირი და კაკლოვანი ნაყოფი.

სიტყვა „ორგანულის“ დამაბნეველი მხარეები

ორგანული საკვების განხილვას მრავალი საინტერესო მხარე აქვს. პირველად გვახსენდება სიტყვა „ორგანულის“ მნიშვნელობა. სამეცნიერო გაგებით ორგანულია ყველა ნახშირბადის ატომის შემცველი ნივთიერება. ბუნებრივიც და სინთეზურიც შეიძლება იყოს და ორგანულ ნაერთებად წოდებული ამ ნივთიერებების სია ძალიან გრძელია (ბუნებრივთა მაგალითებია ნახშირწყლები, ცილები, ცხიმები, ვიტამინები; სინთეზურთა — პლასტმასები, ტეფლონი). ამ შემთხვევაში, იქნება ყველაზე ბუნებრივად მოყვანილი თუ სინთეზური დანამატებითა და წამლებით, ყველა საკვები ქიმიური გაგებით ორგანულია.

სოფლის მეურნეობაში კი სიტყვა „ორგანული“ ძირითადად სასუქსა და ინსექტიციდს უკავშირდება, რომლებიც აუცილებლად ცხოველური ან მცენარეული წარმოშობის უნდა იყოს. გამოყენებული პროდუქტების ბუნებრიობის გამო მას ორგანული სოფლის მეურნეობა ეწოდება.

ბუნებრივ ცხოვრებასთან დაბრუნება

მაღაზიებსა და ბაზრებში ორგანულად გაყიდული პროდუქტების წილი ყოველდღე იზრდება. ამასთან, ჩვენს ქვეყანაში ორგანული სოფლის მეურნეობის წილი საერთო სასოფლო-სამეურნეო ფართობში საკმაოდ მცირეა (%2.16). ამიტომ ჩნდება კითხვა, რამდენად ორგანულია ამ სახელით გაყიდული პროდუქტი. მიგვაჩნია, რომ ამ მტკიცებით გაყიდული პროდუქტების კონტროლი უნდა გაძლიერდეს და მყიდველებმა მათი წარმომავლობა უნდა გამოიკვლიონ.

ჩვენი ქვეყანა ორგანული სოფლის მეურნეობის მქონე 172 ქვეყანას შორის საწარმოო ფართობით 15. ადგილზეა. ამასთან, ორგანული ფართობის ყველაზე სწრაფი ზრდის მქონე მსოფლიოს 10 ქვეყანას შორის თურქეთი 4. ადგილზეა. ეს აჩვენებს, რომ ჩვენს ქვეყანაში ორგანული მეურნეობის ცნობიერება და სურვილი სწრაფად იზრდება.

ორგანული სოფლის მეურნეობისკენ ეს მისწრაფება სინამდვილეში ბუნებრივ ცხოვრებასთან დაბრუნების მონატრებისა და ძალისხმევის ერთ-ერთი გამოხატულებაა.

ზოგმა კვლევამ ორგანული საკვების კვებითი შემცველობა ჩვეულებრივი მეთოდით მოყვანილ ხილ-ბოსტნეულს შეადარა. ზოგი მათგანი ორგანულ პროდუქტში მეტ საკვებ ნივთიერებას ვარაუდობს, სხვებმა კი განსხვავება ვერ აჩვენა. ჯერჯერობით უცნობია, იწვევს თუ არა აღწერილი განსხვავებები ჯანმრთელობის სარგებელს, მაგალითად კიბოს რისკის შემცირებას.

ბოსტნეული, ხილი და მთლიანი მარცვლეული, იქნება კლასიკურად თუ ორგანულად მოყვანილი, ადამიანის კვების საფუძველი უნდა იყოს.