Ən asan sağalınan xərçəng növləri hansılardır?

«Xərçəng sağalırmı? Xərçəngdən qurtulan varmı?» kimi sualları tez-tez alırıq. Bütün xərçənglər üçün hələ tam müalicə olmasa da, erkən aşkarlanan xərçənglərin demək olar ki, hamısının və bəzi irəliləmiş xərçənglərin getdikcə daha çox müalicə edilməsi həm xəstələrə, həm də onkologiyada çalışan tibb mütəxəssislərinə ümid verir. Bəs bütün xərçənglər arasında xərçəngdən qurtulmanı ifadə edən 5 illik sağqalma göstəricisi ən yüksək olanlar hansılardır?

• Süd vəzi xərçəngi 
• Prostat xərçəngi 
• Xaya xərçəngi
• Qalxanabənzər vəz xərçəngi
• Dəri xərçəngi bədxassəli melanoma 
• Uşaqlıq boynu xərçəngi
• Hodgkin limfoması

Xərçəng hüceyrələrin bədənin müəyyən hissələrində nəzarətsiz çoxalmasının səbəb olduğu xəstəliklər qrupudur (baxın xərçəng nədir yazımız). Bədənin bir hissəsində başlayıb sonra digər nahiyələrə yayıla bilər. Nəticədə xərçəng ətraf toxumalara və orqanlara ciddi təsir edə bilər.

Dünyada mühüm sərmayələrə və elmi tədqiqatlara baxmayaraq, xərçəng dünyada ölümün iki aparıcı səbəbindən biridir (digəri ürək-damar xəstəlikləridir). 2020-ci ildə 19,3 milyon insan yeni xərçəng diaqnozu aldığı halda, həmin il xərçəngə bağlı 10 milyon ölüm oldu. Qərb ölkələrində xərçəng tezliyi Şərqlə müqayisədə daha çox olsa da, xərçəng müalicələrinin nəticələri daha uğurludur.

Uğurlu müalicə xərçəngin bütün əlamət və tapıntılarını insanın bədənindən təmizləyə bilər. Bunu remissiya adlandırırıq. Bununla yanaşı, xərçəng bəzən remissiyadan illər sonra qayıda bilər (buna residiv və ya rekurrens deyilir).

Başda xərçəngin növü və mərhələsi olmaqla bir çox amil xərçəng müalicəsində uğur ehtimalına təsir edir.

Xərçəng növləri arasındakı fərqləri anlamaq və müalicənin effektivliyini ifadə etmək üçün adətən 5 illik sağqalma göstəricisi adlanan statistik termindən istifadə edirik. Bu rəqəm xərçəng diaqnozundan sonra 5 il sağ qalan insanların faizi deməkdir. 5 illik sağqalma göstəricisi müalicənin bütün xərçəng əlamətlərini aradan qaldırıb-qaldırmadığını göstərmir, lakin müxtəlif xərçəng növlərinin nisbi ağırlığını müqayisə etmək üçün faydalıdır. Erkən diaqnoz kimi bir çox digər amilin sağqalmaya təsir etdiyini xatırlamaq vacibdir.

Xərçəng üçün daha dəqiq təxmin vermək məqsədilə 5 illik nisbi sağqalma göstəricilərindən də istifadə edirik. Nisbi sağqalma göstəriciləri müəyyən xəstəliyi olan insanları ümumi əhalidəki digər sağlam insanlarla müqayisə edir. Digər amillərin sağqalmaya təsir edə biləcəyini nəzərə alırlar.

Bu yazıda ən yüksək 5 illik nisbi sağqalma göstəricisinə malik yeddi xərçəng növünə baxdıq.

1. Süd vəzi xərçəngi

0 və ya 1-ci mərhələ süd vəzi xərçəngi olan insanlarda sağqalma göstəricisi yüksəkdir. 0 və 1-ci mərhələ süd vəzi xərçəngi olanlarda 5 illik nisbi sağqalma % 99-100-dür. Buna görə bu mərhələlərdə olan insanlarla xəstəliyi olmayanlar arasında demək olar ki, sağqalma fərqi yoxdur.

Mərhələlər şişin ölçüsünü və yerini təsvir edir. 0 mərhələsi süd vəzi toxumasında anormal hüceyrələrin böyüməsini, lakin hələ süd vəzi toxumasının daxilinə yayılmamasını ifadə edir [duktal karsinoma in situ (DCİS) və lobulyar karsinoma in situ (LCİS)]. Bu dəyişikliklər tam süd vəzi xərçəngi deyil, lakin xərçəngləşmə potensialına görə müalicə edilir.

1-ci mərhələ süd vəzi xərçəngində kiçik şişlər mövcuddur:

• adətən 2 cm-dən kiçikdir
• bədənin fərqli nahiyəsinə yayılmamışdır.

Bununla yanaşı, süd vəzi xərçənglərinin bütün mərhələləri nəzərə alındıqda 5 illik sağqalma göstəricisi %89.7-dir.

2. Prostat xərçəngi

1-ci və 2-ci mərhələ prostat xərçənglərində 5 illik nisbi sağqalma təxminən % 99-dur. Bu mərhələlərdə prostat şişləri ya çox yavaş böyüyür, ya da heç böyümür və asan müalicə edilə bilər. Həkiminiz zərərli olmadığını düşünürsə, ölçüsü artmayan prostat xərçəngini yalnız aktiv izləməyi tövsiyə edə bilər.

3. Xaya xərçəngi

Xaya xərçəngi üçün 5 illik nisbi sağqalma lokalizə (xayalardan kənara çıxmamış) şişlərdə yüzdə 99, xayalara yaxın toxumalara və ya limfa düyünlərinə yayılmış regional şişlərdə yüzdə 96-dır. Xaya xərçənginin erkən mərhələlərində həkimlər vəziyyəti müalicə etmək üçün xayalardan birini və ya hər ikisini əməliyyatla götürə bilərlər. Həmçinin xaya xərçəngi hüceyrələri kimyaterapiyaya ən yaxşı cavab verən xərçənglərdəndir.

Xaya xərçəngi əməliyyatı bu xərçəng növü üçün təsirli müalicə formasıdır.

4. Qalxanabənzər vəz xərçəngi

Qalxanabənzər vəz xərçəngi 1-ci və 2-ci mərhələlərdə % 98–100 nisbi sağqalma göstəricisinə malikdir. Qalxanabənzər vəz boyunda sağlam bədən funksiyalarını dəstəkləmək üçün hormon istehsal edən vəzdir.

Qalxanabənzər vəz xərçənglərinin çoxu olduqca yavaş böyüyür, bu da müalicə üçün daha çox vaxt verir. Xərçəng boyundakı ətraf toxumalara yayılanda belə qalxanabənzər vəzin çıxarılması onu məhv etmək üçün təsirli üsul ola bilər.

5. Melanoma

Dəri xərçəngi bədxassəli melanoma diaqnozu əsasən dermatoloqlar tərəfindən dermatoskop adlı xüsusi böyüdücü ilə qoyulur. Melanomanın erkən aşkarlanması və müalicəsi insanın sağqalma göstəricisini artırır. Melanoma hüceyrələri ən aqressiv xərçəng hüceyrələrindən olduğu halda, immunoterapiyaların kəşfindən sonra sağqalma göstəricilərində ciddi irəliləyiş olmuşdur; melanoma immunoterapiyaların ən təsirli olduğu xərçəng növüdür.

Melanomanın 5 illik nisbi sağqalması 1A və 1B mərhələlərində müvafiq olaraq yüzdə 92 və 97-dir.

Melanoma dərinin 3 əsas xərçəng növündən biridir və dəri xərçənglərinin təxminən %5-ini təşkil edir. Dəridə aşkarlanması asan olduğundan yüksək sağqalma göstəricisinə malikdir.

6. Serviks (uşaqlıq boynu) xərçəngi

Uşaqlıq boynu xərçəngi 0 və 1A mərhələsində % 93-lük 5 illik nisbi sağqalma göstəricisinə malikdir. Erkən diaqnoz uşaqlıq boynu nahiyəsində anormallıq göstərməyə başlayan hüceyrələri bədənin digər hissələrinə yayılmadan müalicə etməyə imkan verir. Hətta uşaqlıq boynu xərçənginin sonrakı mərhələlərində də xərçəngli hüceyrələr yavaş böyüməyə meyillidir. Nəticədə müalicə hələ təsirli ola bilər. Uşaqlıq boynu xərçənglərinin demək olar ki, hamısının səbəbi HPV virusunun infeksiyasıdır və bu xərçənglərdə Pap-smear və HPV-DNT testi ilə erkən diaqnoz mümkündür.

7. Hodgkin limfoması

Hodgkin tipli limfomada xərçəng hüceyrələri adətən B limfositlərinin anormal növüdür. Bu anormal növə  Reed-Stenberg hüceyrələri  deyilir. Hodgkin limfomasının çoxlu alt növü var. Bu alt növlər hüceyrələrin mikroskop altında araşdırılması ilə fərqləndirilir. Lakin hallar adətən «klassik» Hodgkin-dir.

Hodgkin tipli limfoma hər yaşda ola bilər. Daha çox kişilərə təsir edir və adətən tam müalicə edilə bilər.

Hodgkin limfomasının 1 və 2-ci mərhələlərdə 5 illik nisbi sağqalması təxminən yüzdə 90-dır.

Hodgkin limfomasının yüksək nisbi sağqalması şüa müalicəsinə yaxşı cavab verməsindən qaynaqlanır. Mövcud xərçəng müalicələrinə yaxşı cavab verməsi və CAR-T kimi yeni immunoterapiya üsullarının da limfomalarda effektivlik göstərməsi bu xərçənglərin daha irəliləmiş mərhələləri olan insanlarda da sağqalma göstəricilərinin yüksək olduğu deməkdir.

Nəticə

Hazırda bütün xərçənglərin tam müalicəsi yoxdur, çünki xərçənglər alt qrupları ilə sayı minə çatan olduqca mürəkkəb xəstəliklər qrupudur. Bununla yanaşı, uğurlu müalicə xərçəngin remissiyaya girməsinə səbəb ola bilər, bu da bütün əlamət və tapıntıların yox olduğunu göstərir. Xərçəngin erkən aşkarlanması və müalicəsi remissiya ehtimalını və insanın baxışını əhəmiyyətli yaxşılaşdırır. Ən çox rast gəlinən xərçənglərdə xərçəng skrininqlərinin mövcudluğu da bu baxımdan şans sayılmalıdır.

Xərçəng diaqnozu almaq insanın tezliklə öləcəyi demək deyil; əvvəlcə minilliklərə söykənən bu qorxumuzdan qurtulmalıyıq. Əlbəttə, bütün xərçənglərin müalicə edildiyini iddia etmirik, lakin xərçəng müalicələrində inkişaf nəzərdən qaçırılmayacaq səviyyədədir; çox uzaq deyil, 1970-ci illərdə hər 3 xərçəng xəstəsindən yalnız 1-i ən azı 5 il sağ qaldığı halda, bu gün hər 3 xərçəng xəstəsindən 2-si ən azı 5 il yaşayır.

Yuxarıdakı qrafik, xərçəng tibbində inkişafın xülasəsidir. Göründüyü kimi, bütün xərçəng növlərinin ortalamasına baxsaq, xəstəlikdən tam qurtulmanı ifadə edən 5 illik sağqalma göstəriciləri %70-ə yaxınlaşır. Ağciyər, qaraciyər və mədəaltı vəzi xərçəngi kimi bəzi növlərdə irəliləyiş daha yavaş olsa da, 2013-dən sonra xərçəng immunoterapiyalarının klinik praktikada istifadəyə başlanması ilə ağciyər xərçəngində sağqalma göstəriciləri də sürətlə yaxşılaşmağa başlamışdır.