Məzmuna keç
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan · Tibbi onkologiya mütəxəssisi

Kista nədir? Kista və şiş arasındakı fərqlər nələrdir?

Kista nədir? Kista və şiş arasındakı fərqlər nələrdir?

Kista nədir?

Kista bədənin demək olar ki, hər yerində və ya dəri altında böyüyə bilən, içi maye, hava və ya başqa maddə ilə dolu kisədir.

Mikroskopik ölçüdən çox böyük ölçülərə qədər dəyişə bilərlər. Həmçinin çox böyük kistalar daxili orqanları sıxa bilər. Onlarla kista növü var.

Kista yarandığı yerdəki toxumanın normal hissəsi deyil. Fərqli qişaya malikdir və yaxınlıqdakı toxumadan ayrıdır. Kistanın xarici və ya kapsul hissəsi kista divarı kimi tanınır.

Kista irinlə dolarsa, infeksiyalaşmışdır və mütəxəssislərin abses adlandırdığı vəziyyətə çevrilmişdir.

Kistalar adətən xoşxassəlidir (bening), lakin bəzi kistalar xərçəngli quruluşda və ya prekanseroz (xərçəngönü) ola bilər.

Demək olar ki, hər kəsin bədənində bildiyi və ya bilmədiyi kistalar var. Bir çox kista növü mövcuddur. Kistanın müalicəyə ehtiyacının olub-olmaması bir sıra amillərdən asılıdır:

  • Kistanın növü
  • Kistanın yeri
  • Kistanın ağrıya və ya narahatlığa səbəb olub-olmaması
  • Kistanın iltihablı olub-olmaması

Kistanın əlamətləri nələrdir?

Kistanın əlamət və tapıntıları onun növündən asılı olaraq böyük dərəcədə dəyişəcək. Əksər hallarda insanlar, xüsusilə kista dərilərinin dərhal altında yarandıqda, anormal düyünü fərq edirlər. Böyrək və ya qaraciyər kimi bədənin daha dərin hissələrində yaranan bir çox kista heç bir əlamətə səbəb olmaya bilər. MR, BT və ya ultrasəs müayinəsi kimi görüntüləmə üsulu ilə aşkar edilənədək bu kistalar nəzərə çarpmaya bilər.

Dəridə yaranan kistaların dərini zədələmədikcə, infeksiyalaşmadıqca və ya iltihablanmadıqca ağrıya səbəb olması çox ehtimal edilmir. Lakin süd vəzi kistaları ağrıya səbəb ola bilər.

Beyində kista inkişaf edərsə, şəxsdə baş ağrısı yarana bilər və başqa əlamətlər də yaşana bilər.

Kista növləri hansılardır?

Aşağıda 23 növ kistanın tərifi verilir:

  1. Epidermoid kista: Ən çox üz, baş, boyun, bel və ya cinsiyyət orqanlarında yerləşən kiçik, yavaş böyüyən və xoşxassəli kistadır. Adətən dəri altında keratin toplanmasından qaynaqlanır. İltihablı və ya infeksiyalıdırsa, şişə, qızara və ya ağrıya səbəb ola bilər. Aşağıda epidermoid kistaların fərqli görünüşləri verilmişdir:
    epidermoid kista nədir növləri
  2. Piy kistası (sebaze kista): Üz, boyun və ya gövdədə yerləşə bilər. Adətən cərrahi yaralar və ya kəsiklər kimi hallarda yaranır. Böyük kistadır və təzyiqə və ağrıya səbəb ola bilər. Xərçəngli deyil, çox yavaş böyüyür. Lipoma da adlandırılır.
    lipoma
  3. Süd vəzisində kista: Süd vəzisində aşkarlanan düyünlərin əksəriyyəti xərçəngli deyil. Bu düyünlərin yaranmasının bir çox mümkün səbəbi var. Süd vəzisində düyün aşkarlandıqda onun dəyişib-dəyişmədiyinə və ya böyüyüb-böyümədiyinə diqqət yetirilməlidir.
  4. Qanqlion kistası (əl biləyi kistası): Qanqlion kistası xüsusilə əl və ayaq biləklərində jel ilə dolu kisədir. Zədələnmə, travma və ya ətrafın həddindən artıq istifadəsindən qaynaqlana bilsə də, çox vaxt səbəbi bilinmir. Geniş yayılmış kista növüdür, zərərsizdir və böyüyüb ətrafına təzyiq etmədikcə ağrıya və ya hər hansı narahatlığa səbəb olmur.
    qanqlion kistası nədir əl biləyi
  5. Pilonidal kista (sinus): Oma nahiyəsinin yuxarı hissəsindəki yarıqda yaranan geniş yayılmış dəri xəstəliyidir. Dilimizdə tük batması kimi tanınır. Ümumiyyətlə yetkinlik dövründən sonra yaranır. Dəyişən hormonlar, tüklərin uzanması və geyimdən qaynaqlanan sürtünmə və ya uzun müddət oturaq vaxt keçirmənin birləşməsindən qaynaqlandığı düşünülür.
    pilonidal kista nədir tük batması
  6. Yumurtalıq kistası (over kistası): Yumurtalıqların birində və ya hər ikisində inkişaf edən maye dolu kisələrdir. Əlamət verməyə və ya ağrıya səbəb ola bilər. Yarada biləcəyi əlamətlər bunlardır: aybaşı dövründə və ya əvvəlində çanaq ağrısı, bel ağrısı, ürəkbulanma, qusma. Qızdırma, bayılma və ya başgicəllənmə kimi ciddi əlamətlərə də səbəb ola bilər.   
    yumurtalıq over kistası diaqnozunda ultrasəs usg mərhələləri
  7. Baker kistası (popliteal): Dizlərin arxasında düyünə səbəb olan maye dolu şişkinlikdir. Bu vəziyyət artrit, təkrarlanan iltihablanma və ya qığırdaq zədələnməsi kimi diz oynağına təsir edən problemlərdən qaynaqlana bilər. Yüngül və ya şiddətli ağrı, hərəkətin məhdudlaşması, göyərmə kimi əlamətlərlə özünü göstərə bilər. Müalicəyə çox ehtiyac olmur, adətən öz-özünə keçə bilər.
    baker popliteal diz kistası nədir
  8. Pilar kista: Dəri altında inkişaf edən, xərçəngli olmayan, dəri ilə eyni rəngdə, yumru düyündür. Adətən baş dərisində yaranır. Tük follikulunda zülal toplanmasından qaynaqlanır. Ağrısız, sərt və hamar olan bu kista yavaş böyüyür.
    pilar kista nədir başın tüklü dərisində
  9. Selikli qişa kistası: Dodaqda və ya ağızda yaranan maye dolu şişkinlikdir. Adətən dodaq dişləmə, pirsinqlər və ağızdakı tüpürcək vəzilərinin seliklə tutulması səbəbindən yarana bilər. Selik kistaları çəhrayımtıl və ya mavimsi olan kiçik və yumşaq düyünlərdir.
    mukozal retensiya kistası nədir
  10. Branxial yarıq kistası: Boynun bir və ya iki tərəfində və ya körpücük sümüyünün altında düyün kimi inkişaf edə bilər. Embrional inkişaf zamanı boyun və körpücük sümüyündəki toxumaların və ya branxial piyin fərqli şəkildə inkişafından qaynaqlana bilər. Əksər hallarda təhlükəli deyil, çox nadir hallarda xərçəngə səbəb olduğu görülmüşdür.
  11. Perinevral kista (tarlov): Onurğada yaranan maye dolu kisədir. Səbəbi bilinmir, lakin bel travmasından qaynaqlana biləcəyi düşünülür. Bu kista ilə əlaqəli travma növlərinə yıxılma, zədələnmə və ağır fiziki səy daxildir. Əlamətləri nadir olsa da, belədir: bel, oma və ya ayaqlarda ağrı.
  12. Araxnoid kistalar: Araxnoid kistalar araxnoid qişa ilə beyin və ya onurğa beyni arasında inkişaf edir. Bu kistalar beyin-onurğa beyni mayesi ehtiva edir. Yenidoğulmuşlara təsir edə bilər. Mütəxəssislər yenidoğulmuşlara təsir edən bu kistaları birincili araxnoid adlandırır. Araxnoid qişa beyni əhatə edir. Dölün inkişafı zamanı anormal beyin-onurğa beyni mayesi cibi yaratmaq üçün ikiqatlanır və ya bölünür. Bəzi hallarda mütəxəssislərin kista daxilindəki mayeni boşaltması lazım ola bilər. Digər tərəfdən, sekonder və ya ikincili araxnoid kistalar baş travması, şişlər və ya meningit nəticəsində inkişaf edir.
  13. Bartholin kistaları: Vagina daxilindəki bartholin vəzisinə aid axacaqların tutulması nəticəsində yaranır. Mütəxəssislər müalicə kimi əməliyyat və ya reseptli antibiotiklər tövsiyə edir.
  14. Xalazion kistaları: Meibomian vəziləri kimi də tanınan göz qapağındakı çox kiçik vəzilər göz qapaqlarının kənarlarındakı kiçik açıqlıqlardan çıxan yağlar yaradır. Axacaqlar tutulubsa, burada kistalar yaranır. Yaranan bu kistalara xalazion kistaları deyilir.
  15. Kolloid kistalar: Kolloid kistalar beyində inkişaf edir və jelatinəbənzər materiallar ehtiva edir. Bu kistaların müalicəsi kistanın beyində maye toplanmasına səbəb olub-olmamasından asılı olaraq dəyişir. Bu hallarda mütəxəssislər kistanı çıxarmaq və ya aspirasiya etmək (drenaj) üçün əməliyyat tövsiyə edə bilər.
  16. Dentigeröz kistalar: Dentigeröz kistalar çıxmamış dişin tacını əhatə edən kistalardır.
  17. Epididim kistaları: Epididim kistaları və ya spermatosellər xayalara bağlı damarlarda yaranır. Xoşxassəlidir. Ağ və bulanıq maye ehtiva edir. Həmçinin sperma da ehtiva edə bilər. Ciddi tibbi problem kimi qiymətləndirilmir. Buna görə nadir hallarda müalicəyə ehtiyac duyulur. Lakin ağrıya səbəb olarsa və ya çox böyüyərsə, müalicə lazım ola bilər.
  18. Hidatik kistalar: Hidatik kistalar digər kista növlərindən fərqli olaraq parazit infeksiyası səbəbindən ağciyərlərdə və ya qaraciyərdə yaranır. Əməliyyat və dərman müalicəsi müalicə seçimlərindəndir.
  19. Böyrək kistaları: Böyrək və ya renal kistaların bir neçə növü var. Adətən zərərsizdir. Böyrək kistaları bəzən qan da daxil olmaqla maye ehtiva edir. Bəziləri doğuşda yarandığı halda, digərləri yaş artdıqca yaranır. Böyrək damar xəstəliyi olan şəxslərdə qan damarlarının genişlənməsi ilə əlaqəli kistalar da ola bilər.
  20. Pankreas kistaları: Pankreas kistaları pankreas şişləri ilə tez-tez qarışdırılır. Pankreas hüceyrələri zədələndikdə və ya iltihablandıqda, yaxud pankreatik fermentlər sızıb pankreas toxumasına zərər verdikdə pankreas kistaları yarana bilər.
  21. Periapikal kistalar: Radikulyar kistalar kimi də tanınan periapikal kistalar dişlərin yaranması və inkişafı ilə əlaqəli odontogen kistaların ən çox görülən tipidir. Bu kistalar adətən pulpa iltihabı, pulpa ölümü və ya diş çürüməsi səbəbindən inkişaf edir.
  22. Epifiz vəzi kistaları: Beynin epifiz vəzisində yaranan xoşxassəli kistalardır. 2020-ci ildə nəşr olunmuş məqalədə epifiz vəzi kistalarının bir çox şəxsdə görüldüyü bildirilir.
  23. Vokal kord (səs telləri) kistaları: İki növ vokal kord kistası var: selik retensiya kistaları və epidermoid kistalar. Vokal kord kistaları şəxsin danışıq keyfiyyətinə təsir edə və bəzən səs tellərində diplofoniya kimi tanınan eyni vaxtda birdən çox ton, nəfəsli danışıq və ya disfoniya və səs tutulması yarada bilər.

Kista və şiş arasındakı fərq nədir?

Dərinin altında düyün hiss etmək narahatlıq yarada bilər, lakin çox vaxt bu vəziyyət zərərli deyil. Kistalar və şişlər iki geniş yayılmış kütlə növüdür. Adətən eyni yerlərdə yerləşdiyi üçün kistaları şişlərdən ayırmaq çətin ola bilər. Lakin şişlərlə kistalar arasında bir neçə əsas fərq var.

Kistalar içi dolu kisələr kimi ifadə olunduğu halda, şişlər qeyri-adi və əlavə toxuma sahəsi kimi müəyyən edilir. Həm kistalar, həm də şişlər dəridə, toxumada, orqanlarda və ya sümüklərdə görülə bilər.

Kista xərçəngdirmi?

İnsanların çoxu bədəninin hər hansı yerində düyün fərq etdikdə əvvəlcə bu kütlənin xərçəng ola biləcəyini düşünür. Lakin kistalar demək olar ki, həmişə xoşxassəlidir. Şişlər isə həm xoşxassəli, həm də bədxassəli ola bilər. Ümumiyyətlə xoşxassəli şişlər yayılmır, lakin bədxassəli şişlər böyüyür və bədənin başqa yerlərində yeni şişlərin inkişafına səbəb ola bilər.

Kista ilə şiş arasındakı fərq əksər hallarda baxmaqla bilinmir. Lakin kista və ya şiş olma ehtimalının daha yüksək olub-olmadığını anlamaq üçün izlənə biləcək bir neçə hal var. Bunlar qəti nəticəyə gətirməyəcəyindən ən düzgün yol həkimə müraciət etməkdir.

Cədvəl: Kista ilə şiş arasındakı fərqlər.

Xüsusiyyət

Kista

Şiş

Sürətli böyümə

 

✓

Qırmızı və şişkin

✓

 

Mərkəzində qara uc

✓

 

Ağ, sarı və ya yaşıl maddə ilə dolu

✓

 

Sərt

 

✓

Həssas

✓

 

Dəri altında hərəkət edə bilər

✓

 

Şişlər bəzən ətraf toxumalara təzyiq edəcək qədər böyüyə bilər. Düyünün harada olmasından asılı olaraq nəfəs almaqda, oynaqları hərəkət etdirməkdə, yemək yeməkdə və ya sidik kisəsinə nəzarətdə çətinlik kimi əlamətlər yaşana bilər. Əlaqəli görünməsə də, qeyri-adi əlamətin müşayiət etdiyi düyün fərq edildikdə həkimə müraciət etmək vacibdir.

Kista yaranmasının səbəbləri nələrdir?

Kistalar fərqli səbəblərdən yarana bilər. Kistanın yaranmasının dəqiq səbəbi onun növündən və yerindən asılıdır. Bəzi kista növlərində PKOS (polikistik over sindromu) kimi əsasda duran tibbi vəziyyət ola bilər.

Ümumiyyətlə kista yaranması bunlardan qaynaqlanır:

  • İnfeksiyalar
  • İrsi xəstəliklər
  • Genetik amillər
  • Xroniki iltihablanma
  • Axacaqlarda tutulmalar

Şiş yaranmasının səbəbləri nələrdir?

Şişlər anormal hüceyrə böyüməsinin nəticəsində yaranır. Adətən bədən hüceyrələri böyüyür və ehtiyac olduqda yeni hüceyrələr yaratmaq üçün bölünə bilir. Köhnə hüceyrələr isə ölür və yeni yaranan hüceyrələr onların yerini tutur. Bu dövrənin pozulması şiş yaranmasına səbəb olur. Köhnə, zədələnmiş hüceyrələr ölməli olduqda ölmür və bədən onlara ehtiyac duymadığı üçün yeni hüceyrələr yaratmağa davam edir. Bu əlavə hüceyrələr bölünməyə davam etdikdə şiş yarada bilər.

Bəzi şişlər xoşxassəlidir, yəni ətraf toxumalara yayılmadan yalnız bir nöqtədə yaranırlar. Lakin bədxassəli şişlər xərçənglidir və yaxın toxumalara yayılmağa meyillidir. Xərçəngli şişlər böyüyür və böyüdükcə bölünə bilər; beləliklə bədəndə dövr edib yeni şişlər yarada bilər.

Kistalar və şişlər necə diaqnoz edilir?

Kista dərinin dərhal altında böyüyə və kiçik düyün kimi hiss oluna bilər. Bəzi kistalar bədənin dərinliklərində böyüyür və hiss olunmaya bilər. Lakin əlamətlərə səbəb ola bilər. Məsələn, polikistik over sindromundan (PKOS) qaynaqlanan yumurtalıq kistaları kimi, yumurtalıq və reproduktiv funksiya ilə bağlı problemlərə səbəb olduqda aşkar edilə bilər. Böyrək kistalarının yaranmasına səbəb olan polikistik böyrək xəstəliyi (PKBH) böyrək funksiyalarında pozulmalara yol açaraq özünü göstərə bilər.

- Əlaqəli mövzu: Böyrək xərçənginin əlamətləri, mərhələləri və müalicəsi

Fiziki müayinə ilə kistalar diaqnoz edilə bilər, lakin adətən diaqnostik görüntüləmə üsulları ilə diaqnoz ən etibarlı üsuldur. Ultrasəs, BT müayinələri, MRI müayinələri və mamoqramlar kimi görüntüləmə üsulları düyünün daxilində nə olduğunu anlamağa kömək edir.

Kistalar kiçik və böyük ola bilər və adətən yavaş böyüyür. Həmçinin həm adi gözlə, həm də əldə olunan görüntülərdə hamar səthə malik olduqları görünür. Belə kistalar demək olar ki, həmişə xoşxassəlidir. Düyün maye və ya havadan çox bərk komponentə malikdirsə, həm xoşxassəli, həm də bədxassəli ola bilər.

Kista və ya şişin xərçəngli olub-olmadığını bilməyin yalnız bir yolu var: biopsiya. Biopsiya ilə düyünün bir hissəsi və ya hamısı cərrahi yolla götürülür. Düyün maye ilə doludursa, incə iynə aspirasiyasından istifadə edilir.

Kistalar və şişlər necə müalicə edilir?

Kistaların və şişlərin müalicəsi tamamilə yaranma səbəblərindən, xərçəngli olub-olmamasından və yerləşdiyi yerdən asılıdır. Lakin əksər kistalar müalicə tələb etmir. Ağrıya səbəb olursa və ya estetik olaraq şəxsi narahat edirsə, müalicə edilə bilər. Ancaq əksər kistalar ağrıya səbəb olmur və aşağıdakı halları ehtiva etmədikcə adətən problem də yaratmır:

  • İnfeksiyalaşmış
  • Çox böyük
  • Sinirə və ya qan damarına toxunmaq
  • Həssas sahədə böyümək
  • Orqanın funksiyasına təsir etmək

Həmçinin diqqət etməli olduğunuz və həkimə müraciət etməyinizi tələb edən əlamətlər:

  • Qanaxma və ya sızma
  • Rəng dəyişikliyi
  • Sürətli böyümə
  • Qaşınma
  • Qırmızı və ya şişkin görünüş

Xoşxassəli şişlərin də adətən müalicəyə ehtiyacı olmur. Şiş yaxınlıqdakı sahəyə təsir edirsə və ya başqa problemlər yaradırsa, cərrahi müdaxiləyəehtiyac duyula bilər. Xərçəngli, yəni bədxassəli şişlər demək olar ki, həmişə cərrahi müdaxilə, şüa müalicəsi (radioterapiya) və ya kimyaterapiya ilə müalicə tələb edir. Bəzi hallarda isə bu müalicələrin kombinasiyasına da ehtiyac duyula bilər.

Xülasə

Kista ilə şiş arasındakı fərqi demək çox vaxt çətindir. Düyünün kista və ya şiş olma ehtimalının yüksək olduğunu müəyyən etməyə kömək edən bir neçə amil olsa da, ən yaxşı üsul həkimə müraciət etməkdir. Kista, şiş və ya başqa bir şey olub-olmadığını müəyyən etmək üçün düyündən kiçik nümunə götürüləcək və buna uyğun ən yaxşı müalicə üsulu tövsiyə ediləcək.

Mənbələr

1. Bard S. ve Delgado A. (28 April 2021). What’s Causing This Cyst? Healthline. https://www.healthline.com/

2. Ranchod Y. ve Osborn C.O. (28 Sep 2018). What’s the Difference Between Cysts and Tumors? Healthline. https://www.healthline.com/

Görüş sorğusu

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Bu məqaləni birlikdə araşdıraq

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

DROZDOGAN SÜNİ İNTELLEKT

Drozdogan Köməkçisi

Kista nədir? Kista və şiş arasındakı fərqlər nələrdir?

Məqalə haqqında sual verin və cavabları saytımızdakı yayımlanmış mənbələrlə birlikdə oxuyun.

Söhbət və məxfilik məlumatı

Bu söhbətə Drozdogan Köməkçisi cavab verir. Səlahiyyətli sayt idarəçiləri onu keyfiyyət üçün nəzərdən keçirə bilər. Şəxsi məlumat paylaşmayın.

Cavablar OpenAI infrastrukturu ilə hazırlanır. Suallar və cavablar həmin xidmət tərəfindən işlənir; söhbət qeydləri saytımızda saxlanılır. Şəxsiyyət, əlaqə və ya şəxsi sağlamlıq məlumatlarını paylaşmayın.

0 / 1000

Yalnız məlumat üçündür; fərdi diaqnoz və ya müalicə məsləhəti verilmir.

Əlaqəli məqalələr

Bu mövzuda digər məqalələrə baxın.

Yeniliklərdən xəbərdar olun

Yeni məqalələri və elmi yenilikləri e-poçtla alın.

Google Analytics ümumi səhifələrdə bu pəncərədən asılı olmadan işləyir və analitik kukilərdən istifadə edə bilər. Buradakı seçiminiz yalnız xarici xidmətləri idarə edir.