Xərçəng əməliyyatları - Onkoloji cərrahiyyə

Cərrahiyyə xərçəngin bilinən ən qədim müalicə üsuludur.

Patologiyanın, anatomiyanın və müasir cərrahi üsulların bilinmədiyi qədim dövrün cərrahları şişi kateterizasiya (dağlama) və ya bıçaqla çıxarmağa çalışmış, lakin bu müdaxilələr çox vaxt arzu olunan uğura çatmamışdır.

Elm və texnologiyanın böyük inkişafı sayəsində bu gün erkən və ya yerli irəliləmiş mərhələli xərçənglərin əsas müalicəsi invaziv / radikal cərrahi üsullardır. Həmçinin 4-cü mərhələli (metastatik, irəliləmiş) xərçənglərin bir hissəsində şiş yükünü azaltmaq və ya şişə bağlı qəfil yaranan şikayətləri (ağrı, bağırsaq tıxanıqlığı, sinir sıxılması kimi) aradan qaldırmaq üçün də cərrahiyyəyə tez-tez müraciət olunur. Xərçəng əməliyyatları əksər hallarda müvafiq xərçəngin cərrahiyyəsində yüksək ixtisaslaşmış onkoloji cərrahlar tərəfindən aparılır.

Qeyd: Erkən mərhələli solid (orqan) xərçənglərinin əsas müalicəsi əməliyyatdır!

Xərçəngin müalicəsində invaziv cərrahiyyə klassik üsuldur və bu üsulda dəri kəsilərək xərçəngli toxumaya çatılır. Bununla yanaşı, minimal invaziv müalicə üsullarının — onların bir hissəsi müdaxilə radioloqları tərəfindən aparılır — xərçəng müalicəsindəki rolu getdikcə artır. Minimal invaziv prosedurlarda böyük kəsiklər əvəzinə xəstəyə daha az zərər verən kiçik dəliklər açılır.

Minimal invaziv onkoloji cərrahiyyə nümunələri bunlardır:

• laparoskopik cərrahiyyə (qapalı əməliyyat), 
• robot cərrahiyyəsi (DaVinci və oxşar robotlarla qapalı əməliyyat),
• təbii dəlik cərrahiyyəsi (natural orifice surgery, ağız boşluğu, düz bağırsaq və vagina yolu ilə),
• tək dəlikdən laparoskopiya (SILS). Aşağıdakı minimal invaziv üsullar isə müdaxilə radiologiyası mütəxəssisləri tərəfindən tətbiq olunur: 
• krioablasiya (donduraraq məhv etmə), 
• radiotezlik ablasiyası (yandıraraq məhv etmə), 
• nanoknife (elektroporasiya).

Xərçəng əməliyyatlarının növləri hansılardır?

Xərçəng xəstəsinin əməliyyat üçün uyğun olub-olmaması bunlardan asılıdır:

• Xərçəngin növü
• Xərçəngin yeri (anatomik nahiyəsi) və mərhələsi
• Xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyəti

Cərrahiyyə hər xərçəng üçün ilk seçim deyil. Cərrahiyyə lokal (yerli) müalicədir. Xərçənginiz yayılıbsa və ya şiş kiçik olsa belə sistemik xarakterli xərçəng növünüz varsa (süd vəzi xərçəngi kimi), cərrahiyyə sizin üçün ən yaxşı müalicə yolu olmaya bilər. Yaxud hematoloji xərçənglərdə (leykoz, limfoma kimi) sistemik müalicələr (kimyaterapiya kimi) ön plandadır. Bu vəziyyətdə kimyaterapiya, hədəfə yönəlmiş müalicə, immunoterapiya və ya hormon müalicəsi kimi bütün orqanizminizə təsir edəcək müalicə almağınız sizin üçün daha yaxşı ola bilər. Şişləri kiçiltmək və simptomları/şikayətləri nəzarətdə saxlamaq üçün radioterapiyadan da istifadə oluna bilər.

Cərrahiyyə xərçəngin əsas müalicələrindən biridir və ehtiyac duyduğunuz yeganə müalicə üsulu ola bilər. Xərçəng əməliyyatlarında cərrahınız şişi bütövlüyünü pozmadan və ətrafındakı bir qədər normal toxuma ilə birlikdə çıxarır (buna təmiz cərrahi sərhədlər və ya cərrahi sərhədlər mənfidir deyilir). Bununla yanaşı, xərçəngə ən yaxın limfa düyünləri də mümkün yayılmış xərçəng hüceyrələrini müəyyən etmək üçün əksər hallarda çıxarılır.

Müxtəlif məqsədlərlə aparılan bir çox xərçəng əməliyyatı mövcuddur. Onların əsasları;

• Müalicəvi (kurativ) xərçəng əməliyyatları: Klassik xərçəng əməliyyatlarıdır. Bu əməliyyatlarda şiş ətrafdakı bir qədər normal toxuma ilə birlikdə çıxarılır.
• Qoruyucu (profilaktik) xərçəng əməliyyatları: İrsi yolla ötürülən xərçənglərdə. Məsələn, BRCA mutasiyası daşıyıcılarının hələ xərçəng yaranmadan süd vəzilərini və yumurtalıqlarını çıxartdırması kimi. Ən tanınmış nümunə Angelina Jolie.
• Diaqnostik xərçəng əməliyyatları: Limfomalarda qarındaxili limfa düyünlərindən nümunə götürmək məqsədilə
• Mərhələni müəyyənləşdirmək məqsədli xərçəng əməliyyatları: Yumurtalıq – over xərçəngində cərrahiyyə zamanı birbaşa baxış və qarın pərdəsindən nümunə götürməklə xərçəngin mərhələsi haqqında məlumat əldə edilir.
• Şiş həcmini azaldan (debulking) xərçəng əməliyyatları: Bu üsul ən çox yumurtalıq (over) xərçənginin müalicəsi ilə yanaşı çəkilir; bununla yanaşı bəzi 4-cü mərhələli süd vəzi və immunogen xüsusiyyətli xərçənglərdə (məsələn, böyrək) istifadə olunur.
• Müvəqqəti həll təmin edən (palliativ) xərçəng əməliyyatları: Bağırsaq xərçənglərində görülə bilən şişə bağlı obstruksiyalarda (bağırsaq tıxanıqlıqlarında)
• Dəstəkləyici xərçəng əməliyyatları və tətbiqləri: Venoz port yerləşdirilməsi. Xərçəng müalicələri zamanı (xüsusilə) dəfələrlə damar yolu açmaq əvəzinə döş qəfəsindəki əsas venalardan birinə mərkəzi venoz girişin yaradılmasıdır. Bu damar yolu eyni zamanda testlər üçün qan götürməyə də imkan verir. Ağızdan qida qəbulunun mümkün olmadığı hallarda müvəqqəti və ya daimi mədə borusunun (qastrostomiya borusu – G-boru) yerləşdirilməsi.
• Toxuma bütövlüyünü təmin etməyə yönəlmiş (rekonstruktiv) xərçəng əməliyyatları: baş-boyun və süd vəzi xərçənglərində tez-tez istifadə olunur.
• Minimal invaziv xərçəng cərrahiyyələri: Laparoskopik cərrahiyyə, robot cərrahiyyəsi, təbii dəlik cərrahiyyəsi kimi

Xərçəng əməliyyatlarının digər əməliyyatlardan ən aydın fərqi şişin təkrarlanmaması üçün şişə mümkün qədər toxunmadan, onu deşmədən və xüsusilə kurativ (müalicəvi) xərçəng əməliyyatlarında ətrafda mütləq sağlam toxuma sərhədi əldə etməklə şişli toxumanın limfa düyünləri və təsir etdiyi bütün qonşu orqanlarla birlikdə tam çıxarılmasıdır. Bu da cərrahın bütün ətraf toxumalara bələd olmasını və problem yarandıqda işlədiyi nahiyədəki bütün toxumalarda yaranan problemləri düzəldə bilməsini tələb edir.

Xərçəng əməliyyatlarında təcrübəli mərkəzləri seçmək fərq yaradırmı?

Aparılmış bir çox elmi tədqiqat da göstərmişdir ki, xəstə həcminin (sayının) çox olduğu mərkəzlərdə tətbiq edilən xərçəng müalicələri daha uğurludur. Hətta analizlərlə bu mərkəzlərdə müalicə alan xəstələrin orta sağqalım müddətlərinin əhəmiyyətli dərəcədə daha yüksək olduğu göstərilmişdir.

Xəstə özünü ən rahat hiss etdiyi və bu sahədə təcrübəli olduğu bilinən cərrahı seçməlidir. Sizə müsbət yanaşan, etibar verən, suallarınıza açıq və aydın cavab verə bilən, yəni mənəvi baxımdan sizi əməliyyata ən yaxşı hazırlayan onkoloji komanda ilə yola çıxmaq vacibdir. 

Əlaqəli mövzu

Xərçəngin səbəbləri – qısaca – nələrdir?