Leykoz və limfoma arasındakı fərq nədir?

Xərçənglər qan da daxil olmaqla bədənin hər hansı hissəsinə təsir edə bilər. Leykoz və limfoma hematoloji (qan və sümük iliyi mənşəli) xərçənglərdəndir. Əsas fərq budur ki, leykoz qan və sümük iliyinə təsir etdiyi halda limfoma limfa düyünlərinə təsir edir.

Bu iki xərçəng arasında oxşarlıqlar olsa da, mənşələri, yaranma səbəbləri, əlamətləri, müalicələri və sağqalım göstəriciləri fərqlidir.

Bu yazıda leykoz və limfoma arasındakı fərqləri və oxşarlıqları araşdıracağıq.

Şəkil 1: Leykoz və limfomaların mənşə aldığı bölgələrə görə fərqləri

Leykoz və limfoma nədir?

Leykoz və limfoma qan xərçənginin iki növüdür. Hər ikisi adətən leykositlərə (ağ qan hüceyrələrinə) təsir edir.

Leykoz nədir?

Leykoz sümük iliyinin çoxsaylı anormal ağ qan hüceyrələri istehsal etməsi ilə yaranır. Təsir etdiyi hüceyrə növünə görə çoxsaylı alt növləri var; bəziləri yavaş, bəziləri daha sürətli irəliləyə bilər.

Leykoz adətən intensiv keçən və uzun istirahət müddəti tələb edən kimyaterapiya rejimləri ilə müalicə edilir.

Bir şəxs leykoz xəstəsidirsə, onun anormal ağ qan hüceyrələri normalda ölməli olduqları vaxtda ölmür. Ölmək əvəzinə sürətlə çoxalırlar və buna görə bədənə oksigen daşıyan qırmızı qan hüceyrələri üçün yer azalır.

Şəkil 2: Qan hüceyrələrinin növləri və mənşəyi

Leykozun 4 əsas növü var; bunlar böyümə sürətinə və bədənin harasında başlamasına görə təsnif edilir.

Leykozun növləri hansılardır?

• Kəskin limfositar leykoz
• Xroniki limfositar leykoz
• Kəskin mieloid leykoz
• Xroniki mieloid leykoz

Limfoma nədir?

Limfoma immun sisteminin limfa düyünlərindən başlayır və leykosit növü olan limfositlərə təsir edir. B-hüceyrələri və T-hüceyrələri olmaqla iki əsas limfosit növü var.

Limfomanın iki əsas növü belədir:

1. Reed-Sterberg hüceyrəsi adlanan anormal B-hüceyrəsi ehtiva edən Hodgkin limfoması.
2. B-hüceyrəsi və ya T-hüceyrəsi ilə başlaya bilən qeyri-Hodgkin limfoması.

Bu növlər xərçəng hüceyrəsinin mənşəyi və nə qədər sürətlə yayılması ilə əlaqəlidir.

Şəxsin limfoma növü əlamətlərinə təsir edir və eyni zamanda müalicə seçimlərini müəyyən edir.

Leykoz və limfoma hansı tezlikdə görülür?

Limfoma leykozdan bir qədər daha geniş yayılıb.

Ölkəmizdə leykoz və limfoma növləri arasında qeyri-Hodgkin limfoması barədə ətraflı statistika əlçatandır. Kişilərdə ən çox rast gəlinən 7-ci xərçəng növü qeyri-Hodgkin limfomasıdır və hər il təxminən 5500 kişiyə bu diaqnoz qoyulur. Ölkəmizdə qadınlarda ən çox rast gəlinən 8-ci xərçəng növü qeyri-Hodgkin limfomasıdır və hər il təxminən 4100 qadına bu diaqnoz qoyulur.

ABŞ statistikasına görə isə 2018-ci ildə 60,300 yeni leykoz və 83,180 limfoma diaqnozu qoyulacağı hesablanıb.

Həm leykoz, həm limfoma qadınlarla müqayisədə kişilərdə daha geniş yayılıb. Limfomanın leykozdan daha yüksək sağqalım göstəricisinə malik olduğu hesablanır.

Leykoz və limfomanın əlamətləri

Leykozun əlamətləri:

• Böyümüş limfa düyünləri
• Təngnəfəslik
• Yorğunluq
• Qızdırma
• Burun və ya diş əti qanaxması
• Taqətsizlik, başgicəllənmə
• Xroniki və ya sağalmayan infeksiyalar
• Asan göyərən dəri
• İştahasızlıq
• Qarında şişkinlik
• İstəmədən çəki itkisi
• Dəridə pas rəngli ləkələr
• Sümük ağrısı və ya həssaslığı
• Xüsusilə gecə həddindən artıq tərləmə.

- Halsızlıq və yorğunluq xərçəngin ilk əlaməti ola bilərmi?

Limfomanın əlamətləri növünə görə dəyişir. Məsələn:

Hodgkin limfomasının əlamətləri:

• Adətən qasıq, boyun və ya qoltuqaltında dəri altında düyün
• Qızdırma
• İstəmədən çəki itkisi
• Yorğunluq, halsızlıq
• Gecələr həddindən artıq tərləmə
• İştahasızlıq
• Öskürək və ya təngnəfəslik
• Həddindən artıq qaşınma olur.

Qeyri-Hodgkin limfomasının əlamətləri:

• Qarında şişkinlik
• Az yeməklə toxluq hissi
• Qızdırma
• Böyümüş limfa düyünləri
• Yorğunluq, halsızlıq
• Təngnəfəslik
• Öskürək
• Döş qəfəsində təzyiq hissi və ağrı
• Çəki itkisi
• Tərləmə və üşütmə

Leykoz və limfomanın səbəbləri və mənşəyi

İki fərqli hal olan leykoz və limfomanın yaranma səbəbi bədəndəki ağ qan hüceyrələri ilə bağlı problemlərdir.

Leykoz sümük iliyinin çoxsaylı ağ qan hüceyrələri istehsal etməsi nəticəsində yaranır. Bu hüceyrələr normal dövrdə ölmür. Bunun əvəzinə daim çoxalaraq digər hüceyrələrə yer qoymur.

Bəzi digər hallarda leykoz limfa düyünlərində başlayır. Limfa düyünləri immun sisteminə kömək edərək infeksiyalarla mübarizəyə cavabdehdir. Oxşar şəkildə limfoma adətən limfa düyünlərində və digər limfa toxumalarında başlayır.

Limfa düyünlərinin hamısı bir-biri ilə əlaqəlidir. Hodgkin limfoması bir limfa düyünündən digərinə yayılır.

Şəxsdə qeyri-Hodgkin limfoması varsa, xərçəng daha dağınıq şəkildə yayıla bilər.

Hər iki növdə xərçəng sümük iliyinə, ağciyərlərə və ya qaraciyərə yayıla bilər.

Leykoz və limfoma riskini artıran amillər hansılardır?

Xroniki leykoz yetkinlərdə geniş yayılıb. Əksinə, uşaqlarda kəskin leykoz diaqnozu qoyulması daha ehtimallıdır. Əslində kəskin leykoz uşaqlarda ən geniş yayılmış xərçəng növüdür.

Hər kəsdə leykoz yarana bilər; risk amillərinə bunlar daxildir:

• Genetik pozğunluqlar
• Ailə tarixçəsi 
• Bəzi kimyəvi maddələrə məruz qalma
• Əvvəlki şüa müalicəsi və ya kimyaterapiya 
• Siqaret istifadəsi.

Limfoma hər yaşda görülə bilər. Hodgkin limfoması adətən 15-40 yaş arasında və ya 50 yaşdan sonra görülür. Qeyri-Hodgkin limfoması isə demək olar hər yaşda görülə bilər, lakin daha çox yetkinlərdə rast gəlinir.

Hodgkin limfomasının risk amillərinə bunlar daxildir:

• Ailə tarixçəsi
• Zəif immun sistemi
• Əvvəllər Epstein-Barr virusuna (EBV) yoluxmuş olmaq 
• HIV infeksiyası. Qeyri-Hodgkin limfomasının risk amillərinə bunlar daxildir: 
• Zəif immun sistemi
• Kimyəvi maddələrə məruz qalma
• Xroniki Helicobacter pylori infeksiyası 
• Əvvəlki şüa müalicəsi və ya kimyaterapiya 
• Autoimmun xəstəliklər.

Qeyd: Xərçənglə əlaqəli risk amilinizin olması mütləq həmin xərçəngə tutulacağınız demək deyil. Eyni şəkildə risk amili daşımamağınız da həmin xərçəngə tutulmayacağınız demək deyil. Risk amilləri aid olduqları xəstəliklərin yaranma ehtimalını artıran şeylərdir.

Leykoz və limfoma necə müəyyən edilir?

Leykoz və limfomanın diaqnozu fərqlidir, lakin hər ikisində xəstənin tarixçəsi və fərdi müayinə lazımdır.

Leykoz diaqnozu üçün həkim anormal qan göstəricilərini ölçmək məqsədilə qan təhlili aparır. Sümük iliyi biopsiyası da aparılır.

Sümük iliyi biopsiyası adətən xəstənin xəstəxanada qalmasını tələb etmir. Nümunə götürməzdən əvvəl həkim yerli anesteziya tətbiq edir. Bəzi hallarda isə həkim xromosom testi, rentgen və ya tomoqrafiya istəyə bilər.

Həkim xəstədə limfoma olduğunu düşünərsə, təsirlənmiş limfa düyünü çıxarılıb patoloji müayinəyə göndərilir. Proses ümumi anesteziya tələb edə bilər, lakin həkim yerli anesteziya da istifadə edə bilər.

Leykoz və limfoma necə müalicə edilir?

Leykoz adətən intensiv keçən və uzun istirahət müddəti tələb edən kimyaterapiya rejimləri ilə müalicə edilir.

Leykoz və limfoma fərqli müalicə yanaşmaları tələb edən xəstəliklərdir. Leykozun və limfomanın növü də xərçəng müalicəsinə təsir edir.

Xroniki leykozlar təcili müdaxilə tələb etmir. Həkimlər xroniki leykozun gedişini izləyə bilər. Bu yanaşma xroniki limfositar leykozda geniş yayılıb.

Leykoz müalicələrinə bunlar daxildir:

• Kimyaterapiya
• Kök hüceyrə transplantasiyası
• Hədəfli müalicə 
• Bioloji müalicə
• Şüa müalicəsi istifadə edilə bilər.

Erkən mərhələdə Hodgkin limfomasının müalicəsi qeyri-Hodgkin limfomasından daha asandır.

Hodgkin və qeyri-Hodgkin limfoması müalicələrinə bunlar daxil ola bilər:

• Şüa müalicəsi 
• Kimyaterapiya
• Anormal hüceyrələrin böyüməsini əngəlləyən dərmanlar 
• Hədəfli müalicə
• İmmun müalicə 
• Yüksək dozalı kimyaterapiya və kök hüceyrə transplantasiyası
• Əməliyyat (nadir hallarda).

Nəticə

5 illik sağqalım göstəricisi diaqnoz qoyulduqdan sonra ən azı 5 il yaşayan şəxsləri ifadə edir. Sağqalım göstəriciləri xərçəngin mərhələsinə və növünə görə dəyişir.

Leykoz və limfomalar onkologiyanın ən sürətlə irəlilədiyi və ən təsirli müalicələri təqdim etdiyi xərçəng növlərindəndir. Amerika Xərçəng Cəmiyyətinə görə Hodgkin limfoması diaqnozu qoyulmuş şəxslərin 5 illik sağqalım göstəricisi %86-dır. Qeyri-Hodgkin üçün isə %70-dir. ABŞ Milli Xərçəng İnstitutuna görə 2008-2014-cü illərdə leykoz üçün 5 illik sağqalım %61 idi.

Leykoz və limfomalar üçün hazırda tövsiyə edilən əhali əsaslı xərçəng skrininq testi yoxdur. Leykoz və limfomaların bəzi növləri olduqca yavaş irəliləyir — bunlara indolent gedişli deyilir. Yavaşgedişli növləri fərq etmək daha asan ola bilər. Xərçəng erkən dövrdə müəyyən edilərsə, adətən daha asan müalicə edilə bilər. Ümumi sağlamlıqla yanaşı, erkən müalicə şəxsin dünyagörüşünə müsbət təsir edir.

*

- Faciə, əzm və şans — CAR-T müalicəsinin hekayəsi

- Canlı dərman CAR-T hüceyrə müalicəsi Kymriah limfoma üçün FDA təsdiqi aldı