Qlüten və xərçəng – qlütendən qaçmalıyam?

Marketdə taxıl, fıstıq yağı, makaron, şorba və başqa qidada, qlütensiz etiketleri bulunuyor. Bir çox mağazada hətta qlütensiz bölmələr var. Lakin qlütensiz qidaların sizin üçün həmişə daha yaxşı olduğunu düşünməyin.

Qlüten nədir?

Buğda, çovdar, arpa zülalıdır.

Xəmiri qaldırır, çörəyi dağılmaqdan qoruyub çeynəmə və dad verir. Keks, lopa, makarona qatılıq üçün əlavə edilir.

Qaçmalıyam?

Çoxu yeyə bilər. Tibbi səbəb yoxdursa, tarazlı pəhriz üçün geniş seçim var.

Amma təsdiqli, çölyak xəstələri olanlar kimi bəzi insanlar qlütendən uzaq durmalıdırlar. Bu insanlar üçün qlüten bağırsaqlarına zərər verə bilər. Aparılan araşdırmalara görə çölyak xəstəliyi əhalinin %1 və ya azını tutur.

Qlüten allergiyası/həssaslığı/dözümsüzlüyü və ya dəri xəstəliyi dermatit herpetiformis olan insanlar da qlütensiz qidalanmadan fayda görə bilər. Qlütensiz pəhriz qıcıqlanmış bağırsaq sindromu (IBS), nevroloji pozuntu olan qlüten ataksiyası, tip 1 diabet və HIV enteropatiyasında bəzisinə köməkdir.

NOSEBO – allergiya şişirdilirmi?

Plasebo təsirini hamı eşidib. Plasebo təsiri bir insana dərmana bənzəyən, lakin tərkibində aktiv maddə olmayan tablet verildikdə sınaqdan keçirilən vəziyyətlə bağlı həmin insanda müsbət təsirlərin görülməsidir. Nosebo oxşar, az bilinən anlayışdır;, mənfi gözləntinin insana mənfi təsiridir.

Son vaxtlar çoxlu insan qaz, köp və nizamsız nəcis ifrazı kimi şikayətlərə görə bir çox qida qrupunu kəsərək şikayətlərini nəzarət altına almağa çalışır. Bunun iki məşhur nümunəsi laktoza və, qlütendir. Laktoza dözümsüzlükdə belə gündə 12 qram dözülə bildiyi sayılır.

Laktoza ilə bağlı nosebo təsirinə baxan bir araşdırmada həqiqətən laktoza dözümsüzlüyü olmayan insanlarda iştirakçıların demək olar yarısının süd məhsulları qəbul etdikdə dözümsüz kimi reaksiya verdiyi müşahidə edilib. Bunun səbəbinin nosebo təsiri, yəni mənfi gözləntilərin insana mənfi təsir etməsi olduğu düşünülüb.

Yəni insanın müəyyən qida növünə qarşı dözümsüzlüyü / həssaslığı / allergiyası olduğuna inanması və bu şəkildə gözlənti yaratması, ona qarşı dözümsüzlüyü olmasa belə, dözümsüzlük varmış kimi reaksiyalar verməsinə səbəb ola bilir.

Saxta elmi məzmunların elmiymiş kimi paylaşılması səbəbindən hər kəsin laktozaya, qlütenə və daha çox şeyə dözümsüzlüyü varmış kimi təsəvvürün yarandığı bir dövrdəyik. İllərdir süd və ya qlütenli məhsullar qəbul edib heç bir problem yaşamamısınızsa, lakin son vaxtlar internetdə və ya TV-də yayılan manipulyativ məlumatlardan sonra birdən bu məhsullara reaksiya verdiyinizi görürsünüzsə, nosebo təsirini xatırlamaq və bu ehtimalı qiymətləndirmək faydalı ola bilər.

Qlüten-xərçəng tədqiqatları

Qlüten və xərçəng riski arasında indiyədək aparılan araşdırmalarda aydın əlaqə tapılmayıb. Lakin insanda çölyak xəstəliyi və ya həqiqi qlüten dözümsüzlüyü varsa, bağırsaq xərçəngi riskinin artdığına dair araşdırmalar mövcuddur.

İşlər:

• 2007-ci ildə Şimali İrlandiyada yaşayan, çölyak xəstəliyi və ya qlüten dözümsüzlüyü olan insanlarda xərçəngin yayılma tezliyi və ölüm səbəbləri araşdırılıb. 13 min iştirakçı ilə aparılan araşdırmada çölyak və ya qlüten dözümsüzlüyü olan insanlarda ölüm (mortalite) göstəricisi yüksək müəyyən edilib. Bu hal xəstələrə diaqnoz qoyulduqdan 1 il və daha uzun müddət davam edib. Bununla belə, maraqlı şəkildə qlüten dözümsüzlüyü olanlarda döş xərçəngi əhəmiyyətli dərəcədə daha az görülüb [mənbə 1]. Qadınlarda döş xərçəngi riskinin aşağı çıxmasının səbəbinin immun sistemi ola biləcəyini dedilər.
• 2012-ci ildə 28 min çölyak xəstəsi, iltihabı olan 12.860 xəstə və 3705 latent çölyak xəstəsinin iştirakı ilə aparılan araşdırmada diaqnozdan sonrakı ilk 1 il ərzində çölyak, iltihab və latent çölyak zamanı mədə-bağırsaq xərçəngi riski artsa da, daha sonra riskdə hər hansı artım görülməyib.

İki araşdırmada bir-birinə zidd nəticələr tapılıb. Lakin hər iki araşdırmada da qlüten dözümsüzlüyü fərqli tərif edilib. Buna baxmayaraq, qlüten dözümsüzlüyü və xərçəng riskinə dair suallar hələ cavablandırılmayıb.

Qlütensiz daha sağlamdır?

Bir şeyin sadəcə qlütensiz olması avtomatik daha sağlam olması demək deyil. Bəzi qlütensiz qidalarda yağ, şəkər və ümumi kalori daha yüksək, lif və vitaminlər isə adi versiyalarına nisbətən daha az ola bilər. İnkişaf etmiş ölkələrdə buğda məhsullarının əksəriyyəti folat, tiamin, riboflavin və niasin kimi vitaminlərlə zənginləşdirilir. Qlütensiz unlarla hazırlanan qidalar isə zənginləşdirilmir.

Nəticədə,

qlüten və xərçəng əlaqəsinə dair aydın elmi məlumat mövcud deyil. Həqiqətən qlüten həssaslığı olan insanlar əlbəttə qlüten istehlakını azaltmalıdırlar. Lakin bu vəziyyətin cəmiyyətdə olduqca nadir görüldüyünü, bu gün qlüten dözümsüzlüyünün şişirdildiyini və bu mövzudakı mənfi inancların da insanlara mənfi təsir göstərə biləcəyini yadda saxlamaq faydalıdır. Qlütendən uzaq durmalı olduqları sağlamlıq problemi olan insanlar ən qidalı seçimləri tapmaq üçün qida etiketlərini oxumalıdırlar. Kinoa, qarabaşaq, teff, darı, qarğıdalı və düyü kimi qlütensiz kəpəkli taxıllar yaxşı təbii folat, tiamin, riboflavin, niasin və dəmir mənbələri olmaqla yanaşı zülal və lif ehtiva edir.