Sağlam mikrobiotanın (faydalı mikroorqanizmlərin) xərçəng müalicəsinə təsirləri nələrdir?

Xərçəngə səbəb olan amillərin artması və diaqnostik imkanların inkişafı xərçənglə əlaqəli ola biləcək sahələrin daha çox araşdırılmasına gətirib çıxarıb. Mikrobiota belə sahələrdən biridir.

Mikrobiota nədir?

Mikrobiota, bədənimizin epitelial baryer səthlərində yaşayan bakteriya və digər orqanizmləri (göbələklər, protozoalar, viruslar və s.), yaxud birlikdə yaşadığımız xüsusi növlərin hamısını ehtiva edir.

Mikrobiotanın hematopoez (qan yaranması), iltihab və immunitet başda olmaqla bir çox fizioloji funksiyaya təsiri var. Mikrobiotanın insan sağlamlığı və xərçəng daxil bir çox xəstəliklə əlaqəsinin göstərilməsi onun artıq yeni orqan kimi qiymətləndirilməli olduğunu düşündürüb.

Nature jurnalında dərc olunan “Xərçəngin Mərhələ Daşları” (Nature Milestones Cancer) xüsusi sayında, mikrobiotanın xərçəng müalicələrinə təsirlərinə mühüm yer verilib. Aşağıda mövzu barədə ətraflı məlumat var:

Heç gözlənilmədən…

Son tədqiqatlar mikrobiotanın, xüsusilə bağırsaq mikrobiotasının (floranın) xərçəngin toxumalarda irəliləməsi, bədəndə yayılması və immun sistemi ilə sıx əlaqədə olduğunu göstərib. Bu da karsinogenezin (xərçəngin yaranma prosesinin) hər mərhələsində mikrobiotanın əsas rol oynaya biləcəyini ortaya qoyur.

Son işlərdən əldə olunan məlumatlara əsaslanaraq mikrobiotanın karsinogenezdəki rolunu və xərçəng müalicələrinə cavaba təsirini xülasə etdik.

İmmunoterapiya, kimyaterapiya və mikrobiota

Qastrointestinal selikli qişada məskunlaşan kommensal bakteriyalar metabolizm, hüceyrə proliferasiyası (sürətlə çoxalma), iltihab və immunitet daxil olmaqla orqanizmin fizioloji funksiyalarına dərindən təsir edir. Bu təsirlər bakteriyaların kiçik molekullar və metabolitlər istehsal etməsini təmin edir. Həmçinin bağırsaq baryerində orqanizmin immun hüceyrələri ilə əlaqəsinin koordinasiyasını təmin edir.

İmmunoterapiyaların və müasir xərçəng müalicələrinin çoxu şişəleyhinə immun cavabların stimullaşdırılmasına əsaslanır. Lakin bağırsaq mikrobiotasının immun sistemi vasitəsilə fərdin cavablarına təsir edib-etməyəcəyi böyük ölçüdə bilinmir.

Öncül tədqiqatlar

2013-cü ildə Laurence Zitvogel və Giorgio Trinchierinin rəhbərlik etdiyi iki inqilabi iş bu fikrə işıq saldı. Tədqiqat şiş hüceyrələri əkilmiş, antibiotik müalicəsinə görə mikrobiotadan məhrum və ya mikrobiotasız siçanlarla, sağlam mikrobiotalı siçanlarda aparıldı. Bu siçanlara üç fərqli xərçəng müalicəsi tətbiq olundu. Nəticədə sağlam mikrobiotanın xərçəng müalicəsinin effektivliyində mühüm yeri olduğu görüldü.

Heyvan tədqiqatlarında inandırıcı nəticələr

İn vivo heyvan tədqiqatlarında şiş daxilinə E. Coli bakteriyasının verilməsi gemistabin kimyaterapiyasının şişəleyhinə təsirini azaltdı. Həmçinin antibiotik istifadəsindən sonra Parabacteroides distasonis bakteriyasının həddindən artıq çoxalması doksorubisinin şişəleyhinə təsirini azaltdı.

Daha ətraflı in vivo klinik işlər isə yalnız platin analoqları və siklofosfamidlə bildirildi. Kommensal mikroorqanizmlərdən məhrum siçanlarda platin birləşmələrinin dərialtı transplantasiya edilə bilən şişə qarşı aktivliyinin azaldığı müşahidə edildi.

Lida və həmkarlarının işində bağırsaq mikrobiotası olmayan şişli siçanlarda oxaliplatin kimyaterapiyasının zəif təsir göstərdiyi görüldü. Eynilə bu siçanlara probiotik Lactobacillus növləri verildikdən sonra platinlərin törətdiyi iltihabi gen ifadəsində və şişəleyhinə təsirlərdə yaxşılaşma müşahidə edildi.

Viaud və həmkarlarının başqa işində kimyaterapiya dərmanı siklofosfamidlə müalicə edilən siçanlar araşdırıldı. Siklofosfamidin şişlərə təsirinin mikrobiotasız siçanlarda daha az olduğu görüldü. Beləliklə mikrobiotanın müalicə nəticələrinə dərin təsiri bir daha anlaşıldı.

2015-ci ildə aparılan tədqiqat bir addım irəli gedərək şişəleyhinə immun cavablara cavabdeh müxtəlif bakteriya növlərini araşdırdı. Sivan və həmkarları fərqli bağırsaq mikrobiotaları olduğu bilinən, genetik baxımdan oxşar siçanları müqayisə etdilər. Nəticədə şişə xas T hüceyrə cavablarına əsaslanan bədxassəli melanoma böyüməsində fərqlər görüldü. Məsələn, Bifido bakteriyasının siçanlarda şiş böyüməsini gecikdirdiyi və anti PD-L1 immunoterapiyasına yaxşı cavab təmin etdiyi görüldü.

Eynilə Vetizou və həmkarlarının işində mikrobiotasız və ya antibiotiklə müalicə edilmiş siçanlarda, xüsusilə Fragilis bakteriyası ağızdan verildikdən sonra anti-CTLA-4 immunoterapiyası ilə şiş nəzarətinin artdığı görüldü.

Bu vaxta qədər bağırsaq mikrobiotasının müalicəyə təsiri barədə ilkin fikirlərin çoxu preklinik siçan modellərindən gəlirdi. Artan yanaşmalar tədqiqatçıları xəstə qruplarında müşahidə aparılıb-aparıla bilməyəcəyini qiymətləndirməyə yönəltdi.

Və insan tədqiqatları başladı

2018-ci ildə Zitvogel, Gajewski və Jennifer Wargonun rəhbərliyində üç paralel iş dərc olundu. Melanoma və epitelial şişləri olan şəxslərdə anti-PD-1 immunoterapiyasının effektivliyinin bağırsaq kommensal bakteriyaları tərəfindən formalaşdırıldığını göstərmək üçün xəstələrin nəcis nümunələri metagenomik shotgun sekvensləməsi ilə araşdırıldı. Bağırsaq mikrobiotasının tərkib fərqləri immunoterapiyalara klinik cavablarla əlaqələndirildi.

Radioterapiya və mikrobiota

Bir çox xərçəng xəstəsi ionlaşdırıcı şüa müalicəsi (radioterapiya) alır. Radioterapiyaya bağlı mikrobiota tərkibi dəyişə bilər. İonlaşdırıcı şüalanma tətbiq olunduğu bölgədən kənarda immun əlaqəli və antigen təqdim edən dendritik hüceyrə, T limfosit aktivləşməsi tələb edən şişəleyhinə cavab yarada bilər. Bağırsaq mikrobiotasının şüa müalicəsində immuniteti tətikləyici təsiri artıraraq müalicə cavabını gücləndirə biləcəyi düşünülüb.

Radioterapiyaya bağlı yerli və sistemik yan təsirlər müalicənin effektivliyini azalda bilər. Probiotik müalicələri ilə bəzi tədqiqatlarda şüalanmanın yaratdığı bağırsaq zədəsinin azalması müşahidə edildi. Siçanlarda Lactobacillus rhamnosus kimi TLR-2 ilə aktivləşdirilmiş mikroorqanizmlərin bağırsaq selikli qişasını radioterapiyanın təsirlərindən qoruduğu göstərildi. Lactobacillus, Bifidobacterium, Streptococcus tərkibli kombinə preparatların çanaq nahiyəsinə şüalanma nəticəsində yaranan ishalın tezliyini azaltdığı müəyyən edildi. Şüalanmaya həssaslıqdakı bu dəyişikliklər mikrobiota ilə əlaqələndirilə bilər.

“Əlavə” kimi probiotiklərə diqqət

Christine N. Spencer və komandasının 2019-cu ildə təqdim etdiyi iş probiotikləri “əlavə” kimi qəbul etməyin güman edilən təsiri göstərmədiyini aşkar etdi. Tədqiqatda probiotik əlavələrinin immunoterapiyaya cavabı 70 faiz azaltdığı və bağırsaqdakı bakteriya müxtəlifliyini azaltdığı müəyyən edildi. Buna qarşılıq, yüksək lifli pəhrizlərin immunoterapiyaya cavabı 5 dəfə artırdığı görüldü. Tərəvəz ağırlıqlı bu pəhrizlər bağırsaqdakı sağlam bakteriyaların sayını artırır (baxın əlaqəli tədqiqat).

Nəticə

Mikrobiota xərçəng daxil bir çox xəstəliyin yaranmasında və müalicəsində əsas rol oynaya bilər. İşlərdə bağırsaq mikrobiotasının müxtəlif müalicələrə cavablarda təsirli qüvvə olduğu təsdiqlənib. Mikrobiotanın karsinogenezdəki rolu daha yaxşı anlaşıldıqca xərçəng diaqnozu, skrininqi və müalicəsində əhəmiyyəti artacaq. Lakin müalicə cavablarını istiqamətləndirə bilən bu işlərin bəhrəsini görməzdən əvvəl etibarlı biomarkerləri müəyyənləşdirmək və təsdiqləmək üçün daha çox araşdırma lazımdır.

*

• Əlaqəli mövzu: Bağırsaq mikrobiotasının qidalanma və sağlamlıqdakı mühüm rolu