Tükənmişlik sindromu! Gəlin bir də onkoloqların həyatına baxaq

Bütün dünyada olduğu kimi ölkəmizdə də xərçəng müalicəsi bu xəstəliyi idarə edən həkimlər üçün son dərəcə çətin təcrübələr gətirir. Onkologiya çox sürətlə dəyişən və inkişaf edən sahədir. Bu prosesdə xəstə və yaxınları həm psixoloji, həm də sosial çöküntüyə düşürlər. Həkimlərin xəstəni düzgün idarə etmək stressi, sürətli elmi dəyişikliyi izləmək və ona uyğunlaşmaq zərurəti, yeni dərmanların təsdiq proseslərini izləmək, çoxsaylı hüquqi prosedurları yerinə yetirmək məcburiyyəti, bütün bunlarla yanaşı həkimin ailəsi, həyatı, həyatdan gözləntiləri… Bu qarışıqlıqlarla dolu xaotik prosesi ən düzgün şəkildə idarə etməsini gözləmək onkoloji təcrübəni davam etdirən həkimi tükənmişlik hissinə sürükləyə bilər.

Xərçəng xəstələrinin təbii olaraq həkimlərindən ciddi gözləntiləri var. Xəstələrə görə həkimlər onlara ən yaxşı və vicdanlı şəkildə yanaşmalı, dünyada mövcud ən yaxşı müalicələri onlar üçün araşdırıb təqdim etməlidir. Bu gözləntinin həkimə təsiri isə çox ağırdır. Müalicənin idarəsini üzərinə götürən həkim ən aktual, düzgün məlumatlara çataraq özünü yeniləməli, tibbi və hüquqi prosesləri aşaraq xəstəni ən yaxşı müalicələrlə qovuşdurmalıdır. Bu hal həkimdən həqiqətən böyük fədakarlıqlar tələb edir. Lakin unudulmamalı ən mühüm məqam onkoloqların da insan olmasıdır. Düşünün, birlikdə uzun müddət, hətta illər keçirdiyiniz xəstələrinizi sevməyə, ailənizdən biri kimi hiss etməyə başlayırsınız. Əslində xəstə də tam bunu istəyir. Həyatında çoxsaylı xəstəni bu şəkildə vicdanla idarə edən həkimlər gün gəlir bəzi çətinliklər yaşayır. Həm ailələrinə ayırdıqları vaxtın azlığı, həm işin emosional tərəfi, həm də əldə etməyə çalışdıqları məlumatın çətinliyi son dərəcə ağır ola bilər. Bunların nəticəsində həkimlər stress yaşayır. Bu stressin tibbi ifadəsi tükənmişlik sindromudur. Dünyadakı bütün onkologiya klinikalarında və onkoloqların həyatında oxşar proseslər gedir. Amerikada yaxın zamanda aparılmış tədqiqat onkoloqların %45-nin müxtəlif dərəcələrdə tükənmişlik sindromu yaşadığını göstərmişdir.

ESMO 2015 Konqresində bu mövzuda aparılmış 2 tədqiqatın nəticələri müzakirə edilmişdir. Birincisi 2998 amerikalı onkoloqun qatıldığı tədqiqatdır. Həftədə orta hesabla 57 saat işlədiklərini və 52 xəstə gördüklərini bildirən onkoloqların %45-də müxtəlif dərəcələrdə tükənmişlik sindromu tapıntıları müəyyən edilmişdir (mənbə 1). Digər tədqiqat avropalı gənc onkoloqlar arasında aparılmış və gənclərdə tükənmişlik nisbətinin daha yüksək olduğu görülmüşdür. Belə ki, Avropada çalışan gənc onkoloqların %75-nin tükənmişlik sindromuna dair müxtəlif tapıntılar göstərdiyi bildirilmişdir (2).

Lakin bizim təxminlərimizə görə xəstə sayının daha çoxluğu, tibbi proseslərin və hüquqi prosedurların çoxluğu, yardımçı işçi sayının azlığı və təhsil çatışmazlığı ilə yanaşı bir çox boşluğun həkimlər tərəfindən doldurulmasının gözlənməsi kimi problemlərlə mübarizə aparan türk həkimlərində tükənmişlik problemi Amerika və Avropadan daha çox yaşanır.

Xəstələr özləri üçün ən yüksək səyləri gözlədikləri həkimləri üçün nə edə bilər?

Təbii olaraq xəstələr həkimlərinə güvənmək istəyir, bugünkü şəraitdə həkimlər də xəstələrə güvənmək istəyirlər. Buna görə tənqid edərkən, çatışmazlıqları və səhvləri bildirərkən həkimlərin də ailə üzvləri, hətta özləri xərçəngə tutula bilən, duyğuları olan insanlar olduğunu unutmamalıyıq. Həkimləri müsbət şeylərlə təqdir etməli, lazım gəldikdə təşəkkür etməliyik. Həm iş sıxlığının, həm də qəbul gözləmə müddətlərinin uzunluğunun həkimlərin əlində olmayan hallar olduğunu bilməliyik. Həmçinin bilməliyik ki, xərçəngdə xəstənin həyatını qurtarmaq həmişə mümkün olmaya bilər. Bəzən qalan ömrü yaxşı idarə etmək, son yolçuluğun ağrısız, əzabsız və insana layiq keçməsini təmin etmək də çox qiymətlidir. Çətin izləmə və müalicə prosesinizin ən yaxşı idarəsində sizə yol göstərən həkimlərinizi anlaya, təqdir edə, inamınızı hiss etdirə və ürəyinizi onlarla daha açıq bölüşə bilərsiniz.

Tədqiqatlarda tükənmişlik nisbətlərinin %60-70 səviyyəsində olduğu və xüsusilə gənc onkoloqlarda bu halın daha ön planda olduğu görünür

Ölkəmizdə tibbi onkologiyanın tarixi və yetkinləşmə prosesi 20-30 ilə dayanır. Bu prosesin sonunda demək olar 500-dən çox tibbi onkoloq olduğunu və çoxunun gənc olduğunu düşünsək, sizin onlara ehtiyacınız olduğu qədər onların da sizinlə həmrəyliyə ehtiyacı olduğunu unutmamalısınız.

Biz tibbi onkoloqları tükənmişlik sindromundan qoruyan ən mühüm şey insanı sevmək, əldə olunan uğurla qürur duymaq, gördüyün işdən zövq almaq və müsbət rəylərdir. Məhz buna görə həkimlər sizə dəstəklərini artıra bilmələri üçün tükənmişlik sindromundan mümkün qədər uzaq qalmalıdır.

Açıq deməliyəm ki, çox sıx işləyən həkim kimi məni tükənmişlikdən qoruyan ən mühüm şeylər siz xəstələrimdən aldığım müsbət rəylər, isti ürəyinizlə mənimlə bölüşdükləriniz və ailəmin göstərdiyi anlayış və dəstəkdir.

Ölkəmizdəki bütün onkoloqlar adından sizi belə çətin yolçuluqda müşayiət edən həkimlərinizi anlamağa və əməkdaşlığa dəvət edirəm.

• Tükənmişlik sindromu ilə mübarizə üçün təşkilatlanın!
• Hələ də mentorun yoxdur? Mentorluq nədir?
• Xəstə, xəstə yaxını və həkim ünsiyyəti necə olmalıdır?