Vegetarian olmaq təsirli arıqlama üsuludurmu

Vegetarian və ya veqan qidalanmanı seçənlərin bəzilərinin ideoloji, bəzilərinin isə sağlamlıq baxımından müdafiə etdikləri düşüncələr var. “Ət yeməmək” kimi tanınan vegetarianlığın növləri də var. Əsasən iki xüsusiyyətlə fərqləndirilə bilərlər: vegetarian pəhriz süd, qatıq, pendir kimi heyvan mənşəli qidaları ehtiva edir, lakin heyvan ətinin özünü ehtiva etmir. Veqan pəhrizdə isə heç bir heyvan mənşəli qida qəbul edilmir. Bəs tərəvəz ağırlıqlı vegetarian qidalanmanın klassik pəhrizdən fərqi nədir? Maddələr mübadiləsini sürətləndirib arıqlamağa kömək edə bilərmi?

Bu mövzuda Dr. Hana Kahleovanın komandası ilə apardığı; Journal of the American College of Nutritionjurnalında dərc olunan tədqiqatı birlikdə nəzərdən keçirək:

Diabet bədənin qlükozanı (qandakı şəkər) enerjiyə çevirərək istifadə etmə qabiliyyətinə mənfi təsir göstərir. Çünki bədən kifayət qədər insulin ifraz etmir və ya hüceyrələr qlükozanı enerji kimi istifadə etmək üçün insulinə düzgün cavab verə bilmir. İnsulin mədəaltı vəzinin istehsal etdiyi və qandakı şəkərin enerji kimi istifadəsini tənzimləyən hormondur. İnsulində tarazlığın pozulması və ya müqavimət, diabet / şəkər xəstəliyinə səbəb olur.

Diabetin 2 növü var; tip-1 diabetdə bədən insulin hormonu istehsal etmir və xaricdən əlavə qəbul edilməsi lazımdır. Əsasən uşaqlarda və gənclərdə qəfil ortaya çıxır. Tip-2 diabetdə isə sağlam olmayan həyat, hərəkətsizlik, piylənmə nəticəsində adətən orta və ya irəli yaşlarda ortaya çıxan, bədənin insulin istehsal etməməsinə və ya ondan istifadə edə bilməməsinə səbəb olan diabet formasıdır. Bu diabet dünyada 150 milyon insanın sağlamlığına əhəmiyyətli dərəcədə zərər verir. Piylənmə, sağlam olmayan pəhrizlər və həyat tərzləri ilə bağlı düzgün tədbirlər görülməsə, bu sayın 2025-ci ilə qədər ikiqatına çata biləcəyi proqnozlaşdırılır.

ABŞ-da 29 milyondan çox insan diabet xəstəsidir, 86 milyon insanın isə qan şəkəri ortalamadan yüksəkdir, yəni tip-2 diabet riski daşıyır. Bu məlumatlar həyat tərzini düzgün qaydaya salmaqla tip-2 diabet riskini %50-dən çox azaltmağın mümkün olduğunu göstərir.

Bu tədqiqatda ət yeməmək kimi məhdudiyyətin olmadığı klassik pəhrizlə müqayisədə vegetarian pəhrizin arıqlamağa, qan şəkərinin tənzimlənməsinə, insulin həssaslığının azaldılmasına və digər metabolik nizama müsbət töhfə verdiyi irəli sürülür.

Mütəxəssislər eyni zamanda veqan, yəni heç bir heyvan mənşəli qida qəbul etmədən qidalanma formasının da sağlamlıq və diabet baxımından müsbət və mənfi tərəflərini araşdırıblar. Məsələn, bir nəticəyə görə tip-2 diabeti olanlarda az yağlı veqan pəhriz qan şəkərinə nəzarəti yaxşılaşdırır (qlisemik nəzarət), infarkt və insult riskini azaldır.

- Əlaqəli mövzu: Gözəl meyvə salatı resepti ilə qlisemik indeksin nə olduğunu öyrənək

Vegetarian və klassik pəhrizin müqayisəsi

Vegetarian qidalanma formasında qəbul edilən kalorinin təxminən %60-ı karbohidratdan, %15-i zülaldan və %25-i yağdan ibarətdir. Bu birləşmə tərəvəz, taxıl, paxlalılar, çərəzlər, meyvə və heyvan mənşəli qidalardan ən çox bir porsiya ilə az yağlı qatığı ehtiva edir.

Vegetarian yeməklərində tez-tez qəbul edilən qidalara nümunə kimi səhər yeməyində badam-qoz, pendir, qaynadılmış qarğıdalı, təzə tərəvəz və meyvə; naharda lobya, bulqur plovu və cacıq; axşam yeməyində kəpəkli makaron, ara yeməklərdə isə çərəzlər, təzə meyvə və ya ayranla bir parça kəpəkli suxarı göstərilə bilər.

Klassik diabetik pəhrizdə isə qəbul edilən kalorinin təxminən %50-si karbohidrat, %20-si zülaldır və yağ %30-dan çox deyil (doymuş yağ ən çox %7 olmaq şərtilə). Bu klassik diabetik pəhrizin yeməklərinə belə nümunələr verilə bilər: səhər yeməyində yerfındığı əzməsi, yulaf əzməsi və kişmiş; naharda tunalı dürüm və xiyar; axşam yeməyində qəhvəyi düyü plovu, şirin-turş souslu toyuq və tərəvəz; ara yeməklərdə isə kök, kərəviz sapı və az yağlı sadə qatıq.

Bu pəhrizlə iki qrupda aparılan tədqiqatın ilk 3 ayında iştirakçılardan fiziki fəaliyyətlərini heç dəyişməmələri istəndi. 3-cü aydan 6-cı aya qədər aerobik məşq proqramı əlavə edildi. Tədqiqatı aparan həkimlər iştirakçıların 3-cü və 6-cı aylardakı vəziyyətlərini əsas cizgiləri ilə müayinə edib araşdırdılar. Bu müayinə bədəndəki yağ dəyişikliyini görmək üçün maqnit-rezonans (MR) müayinəsini də ehtiva etdi.

Vegetarian qidalanma arıqlamada və xüsusilə əzələlərdəki yağ nisbətinin azaldılmasında daha uğurlu oldu

Tədqiqatın nəticəsində iki qrupda orta hesabla eyni kalori qəbul edilməsinə baxmayaraq, klassik pəhriz tətbiq olunan qrupda bir şəxs orta hesabla 3.2 kg arıqlamışkən, tərəvəz ağırlıqlı vegetarian qrupda adambaşına orta hesabla bunun demək olar ki, ikiqatı, 6.2 kg arıqlama olmuşdur.

Tədqiqatçılar eyni zamanda hər iki qrupda dərialtı piylənmənin yaxın səviyyədə azaldığını müşahidə ediblər. Yalnız vegetarian qrupda əzələdaxili piylənmənin xeyli azaldığı müəyyən edilib.

Tədqiqatçıların müəyyən etdiyi irəliləyişə görə dərialtı və əzələdaxili piylənmənin azalması ilə qan şəkəri, insulin həssaslığı, qlikozilləşmiş hemoqlobin kimi metabolik proseslərin nəzarəti təmin edilib. Xüsusilə insulin müqaviməti inkişaf etmiş tip-2 diabetli şəxslər üçün əzələ hüceyrələrindəki yağın azalması qlükozaya nəzarətin yaxşılaşması, yəni qəbul edilən şəkərin enerji kimi istifadə edilə bilməsi deməkdir.

Tədqiqatçıların bu tədqiqatın nəticəsində xüsusilə vurğuladıqları, yaş artdıqca sağlamlıq problemlərini azaltmağa kömək edəcək başqa bir məqam isə əzələdaxili piylənmənin azalmasının hərəkət azadlığını artırması və əzələlərin güclənməsinə kömək etməsidir.

“Bizim müəyyən etdiyimiz budur: tərəvəz ağırlıqlı vegetarian pəhriz sağlam və formada qalmağa ciddi yanaşan şəxslər üçün, xüsusilə orta yaşlarda çox köməkçi vasitə ola bilər” deyir Dr. Hana Kahleova.

Nəticə

Vegetarian qidalanma qısa müddətdə təsirli arıqlama üsulu kimi qarşımıza çıxır, həmçinin tərəvəz və taxıl ağırlıqlı qidalanma elementləri ilə Aralıq dənizi pəhrizinə olduqca oxşar xüsusiyyətlər daşıyır. Bununla yanaşı, uzun müddət vegetarian olmaq mühüm heyvan mənşəli qidalardan uzaq qalmağa səbəb olduğu üçün, xüsusilə uşaqlıq və yeniyetməlik kimi böyümə dövründə sağlamlığa mənfi təsirlər göstərə bilər. Buna görə Oncotrust komandası olaraq vegetarian qidalanma tərzinə olduqca yaxın olan Aralıq dənizi pəhrizini və ya mütləq vegetarian pəhriz istənirsə, bu ikisinin növbəli istifadəsini tövsiyə edirik.