Xərçəngi tamamilə yox edən müalicə xəbərinin əsli: kaspazdan asılı olmayan apoptoz!

Xərçəng müalicələrinin əksəriyyəti xərçəng hüceyrələrini apoptoz yolu ilə aradan qaldırmağı hədəfləyir. Proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü kimi də tanınan apoptoz kaspaz zülallarının aktivləşməsi nəticəsində baş verir. Lakin zamanla xərçəng müalicələrinə müqavimət yarana bilər. Bu da xərçəngin təkrarlanması və daha da ağırlaşması ilə nəticələnir. Son vaxtlarda hüceyrə ölümü mexanizmlərinin xərçəng hüceyrələrinə təsiri daha ətraflı araşdırılırdı. Nature Cell Biologyjurnalında dərc olunmuş son tədqiqat kaspazdan asılı olmayan hüceyrə ölümünün (CCID) xərçəng hüceyrələrini aradan qaldırmaqda təsirli olduğunugöstərmişdir.

Şotlandiyanın Qlazqo Universitetindən tədqiqatçılar yoğun bağırsaq xərçəngi hüceyrələrində kaspazdan asılı olmayan hüceyrə ölümünün təsirli olub-olmadığını araşdırmağa çalışmışlar.

Tədqiqat nəticələrinə görə;

• Tədqiqatçılar mitoxondrinin membran quruluşunu pozaraq NF-κB zülalını aktivləşdirmiş və kaspazdan asılı olmayan hüceyrə ölümünü təmin etmişlər.
• Laboratoriya şəraitində, CCID yolu ilə xərçəng hüceyrələrinin demək olar ki, hamısı məhv edilmişdir. — Bu üsulun klassik apoptozla müqayisədə daha çox iltihaba səbəb olduğu və beləliklə immun sistemini daha çox aktivləşdirdiyi müşahidə edilmişdir.

Bəs bu tədqiqat klinik baxımdan nə ifadə edir?

• Xərçəng hüceyrələrini məhv etməkdə daha təsirli ola biləcək üsul kəşf edildi. CCID adlanan bu üsul apoptozla müqayisədə immun sistemini daha çox aktivləşdirir. Başqa sözlə, bu üsul immun sistemini aktivləşdirərək onun xərçəng hüceyrələrinə daha təsirli hücum etməsini təmin edə bilər.
• Bu tədqiqat yan təsiri olduqca az olan xərçəng müalicələrinin yolunu aça bilər. Bu üsulu yalnız şiş hüceyrələrində aktivləşdirən yanaşmalarla şişə məxsus (spesifik) dərmanlar hazırlana bilər.
• Xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, bu tədqiqat xərçəngin qəti həlli deyil! Bu tədqiqatın xüsusiyyəti xərçəngi təsirli şəkildə məhv edəcək yeni üsulun kəşf olunmasıdır. Eyni zamanda bunlar hələ laboratoriya şəraitində əldə edilən ilkin nəticələrdir. Tədqiqatın heyvan modelləri və əlavə təhlillərlə dəstəklənməsinə ehtiyac var.
• Xərçəng çoxsaylı genetik və epigenetik pozuntulardan qaynaqlanır. Buna görə xərçəngə qarşı tək bir müalicə mümkün deyil! Müxtəlif müalicə kombinasiyaları ilə xərçəng təsirli şəkildə idarə oluna bilər.

Yuxarıdakı şəkildə apoptoz mexanizmləri izah olunur. Ölüm reseptoruna bağlanan molekulla aktivləşən kaspazlar bir-birini aktivləşdirərək apoptozu başladır. Həmçinin qranzim B adlı molekul da kaspazları birbaşa aktivləşdirərək apoptoza səbəb olur. Kaspazlar eyni zamanda mitoxondri membranının keçiriciliyini artıraraq sitoxrom C kimi apoptozla əlaqəli zülalların ifrazını təmin edir. Nəticədə kaspazlar aktivləşərək apoptozu başladır. DNT zədələnməsinin artması P53 genini aktivləşdirir. P53 geni də mitoxondri membranının keçiriciliyini artıraraq apoptozun baş verməsinə səbəb olur.

Apoptoz nədir? — Əlavə oxu

Həm normal hüceyrə proseslərində, həm də xərçəng kimi bəzi patoloji hallarda hüceyrənin nüvəsində olan DNT, hüceyrə daxilindəki zülalların parçalanmasına səbəb olacaq müəyyən göstərişlər verərək hüceyrəni ölümə apara bilər. Apoptoza (ingiliscə apoptosis; bəzi mənbələrdə türkcəyə apopitozis kimi də tərcümə olunur) uğrayan hüceyrələrin membranı bütöv qalır, lakin hüceyrə və onun hissələri faqosit adlanan immun sistemi hüceyrələri üçün cəlbedici hədəfə çevrilməsini təmin edən dəyişikliklərə məruz qalır. Ölən hüceyrə və onun hissələri hüceyrə möhtəviyyatının xaricə sızmasına vaxt qalmadan sürətlə aradan qaldırıldığından apoptotik hüceyrə ölümü iltihabi cavab yaratmır. Bu baxımdan apoptoz hüceyrə membranının bütövlüyünün pozulduğu, hüceyrələrin həzm olunduğu, hüceyrə möhtəviyyatının xaricə sızdığı və çox vaxt iltihabi reaksiyanın yarandığı nekrozdan fərqlənir.

Patoloji hallarda apoptoz: Genetik dəyişikliyə uğramış və ya bərpa edilə bilməyəcək dərəcədə zədələnmiş hüceyrələr apoptoz yolu ilə aradan qaldırılır və bu funksiya şiddətli iltihabi reaksiya yaratmadan yerinə yetirilir. Beləliklə, toxuma zədələnməsi minimum səviyyədə saxlanılır.

Məsələn, DNT zədələnməsi: Günəşin zərərli ultrabənövşəyi şüaları, toxumalarda oksigen azlığı (hipoksiya), siqaret kimi kanserogenlər, DNT-yə birbaşa və ya sərbəst radikalların yaranması vasitəsilə zərər verə bilər. Bərpa mexanizmləri zədələnmənin öhdəsindən gələ bilməzsə, hüceyrə apoptozu başladan mexanizmlərini işə salır. Belə hallarda hüceyrənin məhv edilməsi zədələnmiş DNT-nin xərçəngi başlada biləcək mutasiyalar yaratması riskindən daha yaxşı seçim ola bilər. Hüceyrəyə zərər verən bu təsirlər zəifdirsə apoptoza səbəb ola bilər, lakin eyni amillərin çox yüksək dozaları hüceyrənin nekroz nəticəsində ölməsinə və ya xərçəngləşməsinə gətirib çıxara bilər.

Apoptoz arzuolunmaz və bərpası mümkünsüz hala gələn hüceyrələrin ən az iltihabi reaksiya ilə aradan qaldırılmasıdır. Müəyyən qayda ilə inkişaf edir və “proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü” kimi də tanınır.

Marağınızı çəkə bilər:

• Xərçəngin müalicəsini çətinləşdirən əsas amil DƏRMAN MÜQAVİMƏTİ