Yaş artdıqca insult – beyin iflici riskini azaltmaq üçün nə etməli?

İnsult nədir?

İnsultbeyinə gedən qan axınının qəfil kəsilməsi və ya azalması vəziyyətidir; xalq arasında beyin iflici kimi tanınır. Tibbi dildə "serebrovaskulyar hadisələr" sinfində öyrənilir. Bunun nəticəsində beyinə kifayət qədər oksigen və qida çatmadığı üçün beyin hüceyrələri zədələnir. Bu vəziyyət normaya dönsə belə, beyində yaranmış zədənin geri dönməsi çətindir. İnsultların ən mühüm səbəbi ateroskleroz dediyimiz, damar divarında qan axınını məhdudlaşdıran maddələrin toplanmasıdır.

Aterosklerozürək, beyin, qollar, ayaqlar və böyrəklərdəki damarlar kimi bədəndə istənilən damarı təsirləndirə bilər. Hansı orqanın damarını təsirləndirməsindən asılı olaraq həmin orqana zərər verir. Xolesterin, yağ və kalsium kimi maddələr damarın daxilində böyüdükcə damarları tıxayır və insult yaranır. Aterosklerozun risk amilləri bunlardır:

• yüksək qan təzyiqi,
• qanda yüksək xolesterin,
• siqaret istifadəsi,
• şəkərli diabet,
• piylənmə,
• az fiziki fəaliyyət və
• ailəvi meyillilik

Diqqət etsək, bu risk amillərinin çoxu (siqaret, piylənmə, az fiziki fəaliyyət və ailəvi meyillilik) xərçəngin əsas səbəbləri arasındadır.

Yaşlılıqda insult riskini azaltmaq üçün NECƏ QİDALANMALI?

Tədqiqatlara görə, insult riskini azaltmaq üçün ən faydalı qidalanma formaları vegetarianlıq və Aralıq dənizi tipli qidalanmadır.

Lyon Pəhriz və Ürək Tədqiqatı koronar ürək xəstəliyiolan xəstələrin qidalanmasını araşdırdı. Araşdırmalar nəticəsində Aralıq dənizi pəhrizinin insult və infarktı 46 ay ərzində %60 azaltdığını göstərdi. Lakin bu pəhrizlərdə olan yüksək yağ tərkibli yumurta sarısı və qırmızı ət aterosklerozun öncülü olan molekul ehtiva edir. Buna görə orta hesabla 17.5 il bu iki pəhrizi tətbiq edən insanlarda pəhrizdəki yumurta və yüksək yağlı qidaların istehlakı səbəbindən ürək-damar riskində artım olmuşdur. Buna görə xüsusilə yaşlı insanlar bu pəhrizləri tətbiq edərkən yumurta sarısı və ət istehlakına diqqət etməlidirlər. Həll yolu kimi qırmızı ət əvəzinə ağ ət yeməyin faydası araşdırılmışdır. Nəticədə 1 ayda aterosklerozun öncülü olan bu molekulun səviyyəsinin yarıbayarı azaldığı görülmüşdür.

Ateroskleroz yalnız qidalanmaya bağlı yaranmır. Bəzi insanlarda qidalanmadan asılı olmayaraq aterosklerozun öncül molekulları qanda artmış olur. Aterosklerozun inkişafına təsir edən molekullar bədəndən böyrəklər vasitəsilə xaric edilir. Yaş artdıqca böyrəklərimiz daha yavaş işləyir. Belə olduqda aterosklerozun öncül molekulları qanda daha da artır. Buna görə böyrək xəstəliyi olanlar və yaşlı insanlar da yumurta sarısını və qırmızı əti məhdud istehlak etməlidirlər.

Aşağı qan təzyiqi hər kəs üçün müsbət haldırmı?

Türkiyə Kardiologiya Cəmiyyətinin Milli Qan Təzyiqinin İzlənməsi və Müalicəsi Təlimatına görə, düzgün qan təzyiqi ölçməsində qızıl standart damardaxili ölçmədir.

Damardaxili ölçmədən başqa, hamımızın evində olan manjetli və elektron təzyiqölçənlərlə də ölçmə aparmaq olar. Evdə ölçmə üçün manjetli təzyiqölçənlər daha düzgün nəticə verir. Lakin bu cihazlardan istifadə edə bilməyən və ya eşitmə çətinliyi olan insanlar elektron təzyiqölçənlərdən istifadə edə bilərlər. Bunların da düzgün nəticə verib-vermədiyi müəyyən aralıqlarla manjetli təzyiqölçənlə yoxlanmalıdır.

Qan təzyiqimizə təsir edən amillər;

• Ac və ya tox olmağımız
• Fiziki fəaliyyətlər
• Siqaret
• Qəhvə

Təzyiq ölçmədən əvvəl belə vəziyyətlərə diqqət etməliyik;

• Arxaya söykənib oturduqdan sonra qolumuzun ürək səviyyəsində olmasına və ölçmə zamanı danışmamağa diqqət etməliyik.
• Manjetli təzyiqölçənlə ölçürüksə, manjet ölçüsünün qol çevrəmizə uyğun olduğuna əmin olmalıyıq.
• Mümkün mənfi vəziyyəti nəzərdən qaçırmamaq üçün tək ölçməyə güvənməməliyik. Ən azı 2 dəfə, arada fasilə saxlayaraq ölçməli və bunların ortalamasını düzgün qəbul etməliyik.
• Eynilə 2 qolumuzda da ölçmə aparmalı və yüksək olanı düzgün dəyər saymalıyıq.
• Davamlı ölçmə aparılacaqsa, xəstənin qan təzyiqi izlənirsə, Türkiyə Kardiologiya Cəmiyyəti sağ qoldan ölçmələrə üstünlük verilə biləcəyini bildirir.

Aşağı qan təzyiqi olan xəstələrdə aparılmış tədqiqatda təzyiq həm təzyiqölçənlə, həm də birbaşa damarın daxilindən ölçülmüşdür. Bu xəstələrin yarısında damardaxili qan təzyiqinin təzyiqölçənlə ölçüləndən 30 mmHg-a qədər aşağı olduğu görülmüşdür. Beynimizdəki damarların qan təzyiqi qolumuzdakından həmişə aşağıdır. Damar sərtliyi olan xəstələrdə təzyiqölçənin səhv ölçmə ehtimalı daha yüksəkdir. Damar sərtliyi olan insanda qoldan ölçmə zamanı aşağı təzyiq aşkarlandıqda, həqiqi təzyiqin ölçüləndən daha aşağı ola biləcəyi nəzərə alınmalıdır. Buna görə yaşlılıqda aşağı qan təzyiqi olan insanların damardaxili qiymətləndirmə üçün həkimə müraciət etmələri tövsiyə olunur.

Lipidləri azaldan müalicə çox yaşlı xəstələr üçün uyğundurmu?

Lipidləri azaldan müalicə insult riskini qəti şəkildə azaldır!

SPARCL adlı klinik tədqiqatda lipidləri azaldan dərman istifadə edən xəstələrin insult göstəricilərinin %31 azaldığı görülmüşdür. Yaşlı insanların insult riski normaldan yüksəkdir. Bu tədqiqata da əsasən deyə bilərik ki, yaşlı insanlar daha intensiv lipidazaldıcı müalicə almalıdırlar.

Yaşlılıqda qan durulaşdırıcıların zərəri faydasından çoxdurmu? 

Qan durulaşdırıcılar aterosklerotik xəstəliyi olanlarda damar tıxanmasının qarşısını almaq üçün istifadə edilir. Yaş artdıqca ürək-damar xəstəliyi riski yüksəldiyi üçün qan durulaşdırıcılar hətta xəstəlik yaranmadan profilaktik məqsədlə istifadə edilə bilirdi.

Yaxın vaxtlarda aparılan tədqiqatlar bu tətbiqin düzgünlüyü ilə bağlı şübhələr ortaya qoymuşdur. Yaşlandıqca qanaxma riski artır. Qanı durulaşdırmaq üçün istifadə edilən aspirin bu riski daha da artırdığı üçün istifadəsi barədə hələ suallar var. Varfarinlə də xəstələrin kifayət qədər qan durulaşdırıcı təsir almadığı görülmüşdür. Birbaşa təsirli oral antikoaqulyant dərmanların həm qanaxma riskini artırmadığı, həm də varfarindən daha təsirli olduğu göstərilmişdir. Buna görə bu dərmanların istifadəsinin daha təsirli ola biləcəyi deyilir.

Əlbəttə, bu dərmanların istifadəsi xəstələr arasında fərqlənir. Buna görə həmişə həkimimizin tövsiyəsinə qulaq asmalıyıq.

B vitamini homosistein səviyyəsini azaldaraq insult riskini azaldırmı?

Homosistein infarkt və insultla nəticələnən ateroskleroz prosesini başladan amildir. B vitaminlərinin çatışmazlığı qanda homosistein səviyyəsini yüksəldir. B vitaminlərinin homosisteinin azalmasına bağlı olaraq insult riskini azaltdığı, eyni zamanda yüksək riskli xəstələrin daha çox fayda gördüyü göstərilmişdir.

Yaşlılıqda karotid stenti və ya endarterektomiya proseduru

Stent damarların daxilinə yerləşdirilən materialdır və damarların açıq qalmasını təmin edir. Endarterektomiya isə gələcəkdə damarı tıxaya biləcək toplanmış təbəqənin sıyrılaraq götürüldüyü əməliyyatdır.

Karotid, yəni yuxu arteriyasında daralma olan xəstələrin infarkt riskləri yüksəkdir. Ciddi daralma yoxdursa, bu, intensiv dərman istifadəsi ilə müalicə edilə bilər. Lakin ciddi vəziyyət varsa və həyata təsir edəcək səviyyəyə çatıbsa, bu prosedurlar növbəti pillə müalicə kimi aparılmalıdır.

Nəticə və Xülasə

Yaş artdıqca insult riskinin yüksəldiyini və ən çox rast gəlinən səbəbin ateroskleroz olduğunu bilirik.

Buna görə aterosklerozdan qorunmaq üçün;

• Erkən dövrlərdən etibarən həyat tərzi vərdişlərimizi tənzimləməliyik.
• Gənc yaşlardan başlayaraq qan xolesterini və şəkər səviyyələrimizi qorumağa diqqət etməli, siqaret çəkməməli və ya çəkiriksə tərgitməliyik.
• Fiziki fəaliyyətə əhəmiyyət verməli, az hərəkətin risk amili olduğunu unutmamalıyıq.
• Ateroskleroz riskini artırdığı üçün hipertoniya və diabet kimi xroniki xəstəliklərimiz varsa, müntəzəm həkim müayinələrinə getməliyik.
• Eyni zamanda ateroskleroz yaranıbsa, həkimin tövsiyə etdiyi müalicə planlarına əməl etməliyik. Bu yolla insult riskimizi azalda bilərik.