Zəif ehtimallar – Xərçəng xəstələri yeni müalicələrlə bütün ehtimalları alt-üst etdikdə

Dr. Heloisa Soares 68 yaşlı xəstəsinin çarpayısının ətrafına toplaşmış ailə üzvlərinin arasından keçib irəliləyəndə Yeni il vaxtı idi.

Proqnozlar çox da ümidverici deyildi.

Salt Lake Citydəki Huntsman Xərçəng İnstitutunda mədə-bağırsaq (həzm sistemi) xərçəngləri üzrə mütəxəssis olan Dr. Soares pis xəbəri verdi: xəstədə mənşəyi məlum olmayan, ehtimal ki, ginekoloji (qadın reproduktiv orqanları) mənşəli kiçik hüceyrəli karsinoma var idi.

Soares bu xəstəliyi olanların yarısının bir il ərzində, demək olar hamısının — 90-95%-inin — isə iki il ərzində həyatını itirdiyini izah etdi. Daha bir test lazım idi. Xəstədə immunoterapiya üçün istifadə oluna biləcək molekulyar biomarkerlərin olması ehtimalı az idi, amma "yoxlamalıyıq" dedi.

Bu, 2021-ci ilin dekabrı idi.

Bu gün xəstə təxminən üç ildir xərçəng əlaməti olmadan yaşayır.

Diaqnozdan sonra aparılan genetik testlər xəstənin immunoterapiyaya namizəd olduğunu göstərdi. Soares ona immunoterapiya dərmanı təyin etdi və xəstə sürətlə cavab verdi.

"Onu hər görəndə Yeni il vaxtı ailəsinin ətrafına toplaşdığı həmin xəstəxana ziyarətimi xatırlayıram," dedi Soares. Bu xəstə təslim olmamağı xatırladır. Çünki "ətraflı testlər aparmadan xəstənin 5%-lik qrupa daxil olub-olmadığını heç vaxt bilə bilməzsiniz."

Xərçəngin müalicəsində kədər və itki qaçılmazdır. Lakin bəzən uğur ehtimalı az olan və ya son çarə sayılan müalicə işə yarayır və çox vaxt bunun necə baş verdiyinə izah olmur.

Bu istisna dərəcədə yaxşı cavab verənlərin kim olacağını əvvəlcədən demək çətindir. Amma bu azsaylı qeyri-adi xəstələr onkoloqların hər qəbul otağına ümidlə daxil olmasına imkan verir.

Daha çox iş görməyə can atmaq

West Virginia Universitetində neyroonkoloq işləyən Dr. Sonikpreet Aulakh üçün xəstələrin proqnozu çox vaxt bədbindir.

Aulakhın təklif etdiyi hər beyin xərçəngi müalicəsi risklidir. Müalicənin işə yaramama ehtimalı adətən işə yarama ehtimalından yüksəkdir. Dərman uğursuz olduqda isə xəstəlik böyüməyə davam edir.

Buna görə xəstə ehtimalları alt-üst etdikdə, "məni daha təvazökar edir," dedi. "Və daha çox iş görməyə can atmağıma səbəb olur."

2020-ci ilin əvvəlində güclü baş ağrıları olan bir xəstə Aulakha yönləndirildi. Xəstənin MR görüntüsündə qolf topu boyda kütləyə bir dəfə baxmaq belə xərçəngin aqressiv olduğunu anlamaq üçün kifayət idi.

Şişin çıxarılması əməliyyatından sonrakı yoxlamalar qlioblastoma diaqnozunu təsdiqlədi.

Aulakh vəziyyəti xəstəyə və həyat yoldaşına izah etmək üçün klinikaya daxil olduqda onların qorxusunu hiss edirdi.

O, sözünü açıq dedi. Xərçəngin aqressiv və sürətlə böyüyən növ olduğunu bildirdi. Əksər hallarda xəstələrin ömrü 2 ildən az olurdu.

"Həkim, nə tövsiyə etsəniz, edəcəyik," deyən xəstənin sözlərini xatırlayır.

Aulakh xəstəyə şüa müalicəsi və kimyaterapiya başladı, sonra beyin şişinin irəliləməsini yavaşlada biləcək zəif elektromaqnit sahələri yaradan, başa taxılan cihazla tətbiq edilən şiş müalicə sahələrini əlavə etdi.

Bir il sonra şiş böyümə əlamətləri göstərdi. Buna görə Aulakh cihazla birlikdə göstərişdənkənar (off-label) ağızdan qəbul olunan hədəflənmiş müalicə təyin etdi.

Yenə də uğur ehtimalı az idi. "Nəticənin hansı istiqamətdə olacağını bilmirdim," dedi Aulakh. "Xəstəlik irəliləməyə başladıqdan sonra müalicəyə cavab ehtimalı aşağıdır."

Bu müalicə işə yaramasa, tez başqa yol seçməli olduqlarını bilirdi.

Hədəflənmiş müalicə təxminən bir il təsirli oldu, lakin 2023-cü ilin əvvəlində görüntüləmədə böyümə müşahidə ediləndə Aulakh PD-L1 əsaslı immunoterapiyaya keçdi.

İlk əməliyyatdan 5 il keçib, immunoterapiya ilə birlikdə elektrik sahəsi müalicə cihazından istifadəyə isə 8 aydır başlanıb. Xəstə yalnız sağ qalmayıb, həm də fəallığını qoruyaraq sevdikləri ilə mənalı vaxt keçirə bilib.

"Gündəlik peşə fəaliyyətimdə ən böyük uğur budur — xəstələri həyat keyfiyyətini qorumaqla yaşatmaq," dedi Aulakh.

Ümidlə reallıq arasında tarazlıq

Fred Hutch Xərçəng Mərkəzi və Seattle Uşaq Xəstəxanasında pediatrik onkoloq olan Dr. Danielle Kirkey qeyri-adi şəkildə sağ qalanları düşünəndə ağlına 8 yaşlı bir xəstə gəlir.

İlk diaqnoz qoyulanda onun cəmi 4 yaşı var idi: Philadelphia xromosomu müsbət kəskin limfoblastik leykoz — cəmi on il əvvəl demək olar ki, hamı üçün ölümcül olan xəstəlik.

Hədəflənmiş müalicələr xəstələrin nəticələrini yaxşılaşdırıb, lakin sağalma prosesi, xüsusilə uşaqlar üçün, hələ də çətindir.

Kimyaterapiyanın xüsusilə intensiv mərhələsində balaca xəstədə kəskin ürək çatışmazlığı və ən qorxulan yan təsir olan göbələk infeksiyası yarandı.

"Qarşılaşdığımız ağırlaşmalar aşılmaz görünürdü," dedi Dr. Kirkey.

Kirkey uşağın anasına xəstəxanadan ayrıla bilməyəcəyini dedi — oğlu yəqin ki, gecəni keçirməyəcəkdi.

Bu vəziyyət "ürəkparçalayıcı idi," deyə Kirkey xatırlayır. Xüsusilə pediatriyada heç vaxt təslim olmaq istəməzsiniz, amma həmin anda xəstə və ailəsi vəziyyətin bütün ağırlığını anlamalı idi, dedi.

Üç uşağı olan tək ana Kirkeynin xəbərdarlığını nəzərə aldı. Həmin axşam oğlunun yanında qaldı.

Uşaq gecəni və göbələk infeksiyasını atlatdı, lakin qarşıda hələ uzun yol var idi. Sonrakı bir neçə ildə iki dəfə residiv (leykozun təkrarlanması) yaşadıqdan sonra nəhayət kök hüceyrə transplantasiyası olundu.

"Bir çox məqamda, xüsusilə residivlər zamanı məğlubiyyət hiss etdim," deyə bildirdi. "Ümidlə reallığı tarazlamaq çox çətindir və incə sərhəddir," dedi.

Kirkeynin sözlərinə görə, bu gün transplantasiyadan bir il sonra xəstə yaxşı vəziyyətdədir.

Lakin onun uzun mübarizəsi müalicə məqsədlərinin xəstənin yolu boyunca dəyişə biləcəyini göstərir. Uzun və sağlam ömür sürmək ideal ola bilər, amma çətin günlərdə məqsədlər daha kiçik və konkret ola bilər — xəstənin növbəti ad gününə çatmasına kömək etmək və ya narahatedici yan təsirləri azaltmaq.

"Həyat keyfiyyətini mümkün qədər uzun müddət ən yaxşı səviyyədə saxlamaq üçün edə biləcəyimiz hər şey həmişə prioritetimizdir," dedi Kirkey. Ən yaxşı günlərdə isə ümid etdiyinizdən də çoxunu əldə edə bilərsiniz.

Melanomada yeni dövr

Minnesotanın kənd bölgəsində onkoloq işləyən Dr. Wade Swenson melanoma xəstələrinin — hələ adi hala çevrilməsə də — əvvəlkindən daha tez-tez sağaldığını bildirdi.

"Bu sahədə çalışmaq üçün çox həyəcanverici bir dövr olub," dedi Swenson.

Swenson karyerasının əvvəlində metastatik melanoması olan və immunoterapiyaya ilk namizədlərdən sayılan bir xəstəni xatırlayır. 60-lı yaşlarının əvvəlində olan bu kişi Chicagodakı böyük akademik mərkəzdən Swensonun klinikasına gəlmişdi və ona hospisi (həyatın son dövründə qayğını) nəzərdən keçirməsi deyilmişdi.

Hospisə yönləndirməzdən əvvəl Swenson son bir müalicə seçimi təklif etdi: birinci nəsil immunoterapiya olan ipilimumab.

Xəstə cəmi bir neçə həftədə cavab verdi və 12 ildən çoxdur remissiyadadır.

Swenson dedi ki, bu gün həkimlər melanomada immunoterapiyadan belə nəticələr gözləyirlər, lakin o vaxt bu, heyrətləndirici idi və sahənin sürətli inkişafını göstərirdi.

"İlk ixtisas imtahanım və on il əvvəlki təkrar ixtisas imtahanım üçün istifadə etdiyim materiallara baxsanız, inanılmazdır. Sadəcə qaranlıq dövrlər kimi görünür," dedi Swenson.

Ruhlara güc verən istisnalar

Dr. Don Dizon bütün ehtimalları alt-üst etmiş bir xəstəni düşünəndə on ildən çox əvvəl Bostondakı Massachusetts General Hospitalda çalışarkən müalicə etdiyi gənc qadını xatırlayır.

DNA uyğunsuzluq təmiri çatışmazlığı olan endometrium xərçəngi kimyaterapiyaya cavab vermədi. Ağrıları o qədər gücləndi ki, Dizon onu hospisə yönləndirməli oldu. Həmçinin pembrolizumab təyin etdi.

"İmmunoterapiya son cəhd idi," dedi, hazırda Lifespan Xərçəng İnstitutunda Çanaq Nahiyəsinin Bədxassəli Şişləri Proqramının və Rhode Island Hospitalda Tibbi Onkologiyanın direktoru olan Dr. Dizon.

Xəstə 4 həftə ərzində ağrıkəsici dərmanlarını dayandırdı. Bu gün də hələ remissiyadadır.

Dizon dedi ki, xəstə ehtimalları alt-üst etdikdə böyük bir rahatlıq hissi yaranır.

Lakin eyni zamanda qalıcı sirr də var.

"İçimizdəki alim həmişə anlamağa çalışır," nəyinsə niyə və kimlər üçün işə yaraya biləcəyini bilmək istəyir, dedi Dizon. Bu hallar o qədər nadirdir ki, hamıdan eyni nəticəni gözləyə bilməzsiniz, amma baş verdikdə, "daha çox ümidə bağlanmağa başlayırsınız."

Şərh

Onkologiyada ümidə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.

Nadir də olsa, ehtimalları alt-üst edən xəstələrin hekayələri digər xəstələrin və onkoloqların gözləntilərini yanlış istiqamətləndirə bilər. Müsbət baxışla real proqnoz arasında həssas tarazlıq qurmaq vacibdir.

Xəstələrin xəstəliklərinin mümkün "yaxşı, pis və ən əlverişsiz" nəticələrini bilməsi mühüm zərurətdir.

Lakin bu qeyri-adi sağalma hallarını sadəcə təsadüf kimi qiymətləndirmək də mümkün deyil. Onlar proqnozların dəyişə biləcəyini və tibbin daim inkişaf etdiyini güclü şəkildə xatırladır.

Biz onkoloqlar bu istisna sağalma hallarının dəyərini çox yaxşı bilirik; həmin xəstələr peşəmizin ruhuna güc verən və bizə ümid aşılayan mühüm ilham mənbələridir.