D Vitamini ve Kanser! Eksikliği Kanser Yapar mı? Yüksekliği Kanseri Önler mi?
Kısa Yanıt: D Vitamini Kanserden Korumuyor
Bu yazının önceki sürümü 2018'de yazılmıştı ve o tarihte soru gerçekten açıktı. Aradan geçen sürede, on binlerce kişinin katıldığı randomize çalışmaların sonuçları yayımlandı — ve tablo büyük ölçüde netleşti. Bugün savunulabilir yanıt şudur: D vitamini takviyesi kanser gelişme riskini azaltmamaktadır. Geriye kalan tek zayıf sinyal, kanserden hayat kaybı üzerinedir ve o da kesinleşmiş değildir.
Bu güncellemede değişenler:
- VITAL çalışması (25.871 kişi, günde 2000 IU, 5,3 yıl): kanser gelişme riskinde hiçbir fark yok — risk oranı 0,96.
- D-Health çalışması (21.315 kişi, Avustralya): kanser sıklığında fark yok; kanserden hayat kaybı ise sayısal olarak daha yüksek bulundu.
- Genetik çalışmalar (Mendel randomizasyonu, 31 çalışma) nedensel bir ilişki bulmamaktadır. Bu, gözlemsel çalışmalardaki ilişkinin büyük olasılıkla ters nedensellik olduğunu gösterir.
- Kılavuzlar değişti: Endokrin Derneği'nin 2024 kılavuzu, sağlıklı erişkinlerde rutin D vitamini ölçümüne ve rutin takviyeye karşı öneride bulunmaktadır.
- Eski metnimizde SUNSHINE çalışması yanlış aktarılmıştı; düzeltiyoruz. Ayrıca doğrulama çalışması olan SOLARIS 2024'te olumsuz sonuçlandı.
- Onkolojide D vitamininin gerçek yeri — kemik koruyucu ilaçlar öncesi eksikliğin giderilmesi — eski yazıda hiç yer almıyordu.
D Vitamini Ne Yapar?
D vitamininin kanıtlanmış temel görevi, kalsiyum ve fosfat dengesini düzenlemek ve kemik mineralleşmesini sağlamaktır. Bağırsaklardan kalsiyum emilimini artırır; yetersizliğinde çocuklarda raşitizm, erişkinlerde osteomalazi (kemik yumuşaması) ve kemik erimesi görülür.
Bunun ötesinde D vitamini reseptörleri vücudun pek çok dokusunda bulunur ve laboratuvar çalışmalarında bağışıklık düzenlenmesi, hücre çoğalmasının kontrolü ve iltihabın baskılanması gibi etkileri gösterilmiştir. Ancak bu laboratuvar etkilerinin insanlarda hastalık önlemeye dönüşüp dönüşmediği, tam olarak bu yazının konusudur — ve yanıt çoğu hastalık için "hayır" çıkmıştır.
Eski metnimizden çıkardığımız bir cümle. Önceki sürümde D vitamininin "kalp atışının düzenlenmesi, tiroit fonksiyonları ve normal kan pıhtılaşması için gerekli" olduğu yazıyordu. Bu ifade desteklenmemektedir:
- Kan pıhtılaşması için gerekli olan vitamin, D değil K vitaminidir — burada büyük olasılıkla bir karışıklık vardır.
- Kalp ritmine etkisi doğrudan değildir; kalsiyum üzerinden dolaylıdır. Üstelik ilişki ters yöndedir: aşırı D vitamininden kaynaklanan yüksek kalsiyum ritim bozukluğu yapar.
- Tiroit ile ilişkisi yalnızca gözlemsel düzeydedir.
D Vitamini Nerelerden Alınır?
Önemli bir düzeltme: Eski metnimizde "yeşil yapraklı sebzelerde az miktarda D vitamini bulunur" deniyordu. Bu doğru değildir. Hiçbir sebze, meyve, tahıl veya baklagilde D vitamini bulunmaz — miktarı sıfırdır. Bitkiler âleminde anlamlı tek kaynak, ultraviyoleye maruz bırakılmış mantarlardır (D2 formu).
| Kaynak | D vitamini miktarı |
|---|---|
| Balık yağı (1 yemek kaşığı) | 1.360 IU |
| Alabalık (85 g) | 645 IU |
| Somon (85 g) | 570 IU |
| UV'ye maruz bırakılmış mantar (yarım su bardağı) | 366 IU |
| D vitamini eklenmiş süt (1 su bardağı) | 120 IU |
| Yumurta sarısı (1 büyük yumurta) | 44 IU — yani ihmal edilebilir |
| Sebzeler, meyveler, tahıllar | 0 IU |
Türkiye'de süt, un veya tahıl ürünlerine zorunlu D vitamini eklenmesi uygulaması yoktur. Bu, ülkemizde beslenmeyle yeterli D vitamini almanın neden zor olduğunu açıklar.
Güneş: "günde 20-30 dakika" yeterli mi?
Bu yaygın tavsiye fazla basittir ve mevsimi göz ardı eder. Akdeniz havzası için yapılan 2024 tarihli modelleme çalışmasına göre:
| Şehir | 1.000 IU üretmek için gereken süre (vücut yüzeyinin %25'i açıkken) |
|---|---|
| Antalya (37° kuzey) | Açık tende ~4,2 dakika; koyu tende ~20,9 dakika |
| İstanbul (41° kuzey) | Açık tende ~5,9 dakika; koyu tende ~29,6 dakika |
Ancak asıl mesele süre değil, mevsimdir. Türkiye'nin enlem kuşağında D vitamini sentezini sağlayan UVB ışını Kasım, Aralık ve Ocak aylarında yoktur; Şubat ve Ekim aylarında da neredeyse yoktur. Etkili sentez dönemi Mart başından Ekim ortasına, günün 10:00-16:00 saatleri arasıdır. Yani kış güneşi tek başına yeterli değildir — kaç dakika dışarıda kalırsanız kalın.
Güneş kremi konusunda ise: gerçek yaşam koşullarında normal güneş kremi kullanımının D vitamini eksikliğine yol açmadığı görülmektedir; çünkü insanlar kremi laboratuvar koşullarındaki kadar kalın sürmemektedir. Bu nedenle "D vitamini için güneş kremi kullanmayın" tavsiyesi yanlıştır ve zararlıdır — özellikle bir onkoloji sitesinde. Cilt kanserinden korunma önceliklidir; D vitamini gerekiyorsa takviyeyle alınır.
Güneş kremi konusunda ise: gerçek yaşam koşullarında normal güneş kremi kullanımının D vitamini eksikliğine yol açmadığı görülmektedir; çünkü insanlar kremi laboratuvar koşullarındaki kadar kalın sürmemektedir. Bu nedenle "D vitamini için güneş kremi kullanmayın" tavsiyesi yanlıştır ve zararlıdır — özellikle bir onkoloji sitesinde. Cilt kanserinden korunma önceliklidir; D vitamini gerekiyorsa takviyeyle alınır.
Fikir Nereden Doğdu?
D vitamini-kanser hipotezi, 1980'lerde ABD'de bölgelere göre çizilen kanser haritalarından doğdu: güneşin az olduğu kuzey eyaletlerinde bazı kanserler daha sıktı. Buradan "güneş → D vitamini → korunma" zinciri kuruldu.
Ardından yüzlerce gözlemsel çalışma bu ilişkiyi destekledi: kanında D vitamini yüksek olanlarda, özellikle kalın bağırsak kanseri riski daha düşük bulundu. Laboratuvar çalışmaları da mekanizma sundu: D vitamini hücre çoğalmasını yavaşlatıyor, iltihabı baskılıyor ve kanser hücrelerinin yayılmasına aracılık eden sinyalleri azaltıyordu.
Hipotez güçlüydü, tutarlıydı ve mekanizması vardı. Geriye tek bir şey kalmıştı: randomize çalışmalarla sınanması.
Randomize Çalışmalar Ne Söyledi?
Gözlemsel çalışmalar "D vitamini yüksek olanlar daha az kanser oluyor" der. Randomize çalışmalar ise farklı ve çok daha zor bir soruyu yanıtlar: "D vitamini vermek kanseri azaltır mı?" İki soru aynı değildir — ve yanıtları da aynı çıkmadı.
| Çalışma | Katılımcı ve doz | Kanser sıklığı | Kanserden hayat kaybı |
|---|---|---|---|
| VITAL NEJM 2019, ABD |
25.871 kişi, günde 2000 IU, 5,3 yıl | HR 0,96 (%95 GA 0,88-1,06), p=0,47 — fark yok | HR 0,83 (0,67-1,02) — anlamlı değil |
| D-Health Lancet Diabetes Endocrinol 2022 / Eur J Intern Med 2025, Avustralya |
21.315 kişi, ayda 60.000 IU, 5,7 yıl | HR 1,02 (0,95-1,10) — fark yok | HR 1,15 (0,96-1,39) — sayısal olarak daha kötü |
| FIND Finlandiya |
2.495 kişi, günde 1600 veya 3200 IU, 5 yıl | Gruplar arasında anlamlı fark yok | — |
| ViDA Yeni Zelanda |
Ayda 100.000 IU | Genel kanser riskiyle ilişki yok | HR 0,97 (0,64-1,47) |
| WHI 22 yıllık izlem, Ann Intern Med 2024 |
36.282 kadın, 400 IU + 1000 mg kalsiyum | HR 0,97 (0,93-1,01) — fark yok | HR 0,93 (0,87-0,99) — hafif azalma; ancak kalp-damar hayat kaybı HR 1,06 (1,01-1,12) ile artmış |
D vitamini takviyesi kanser gelişme riskini değiştiriyor mu?
Risk oranı (HR); 1,00 = hiç fark yok. Çubuk ne kadar 1,00'e yakınsa etki o kadar yok demektir.
VITAL (2000 IU/gün)
HR 0,96
D-Health (aylık bolus)
HR 1,02
WHI (400 IU + kalsiyum)
HR 0,97
Randomize çalışmaların birleşimi
RR 0,98
On randomize çalışmayı ve 6.547 kanser olgusunu birleştiren meta-analizde sonuç RR 0,98 (%95 GA 0,93-1,03), p=0,42 — yani hiçbir alt grupta da etki yoktur. Kanser gelişmesi açısından bu soru artık kapanmış kabul edilmektedir.
VITAL'in ilginç ayrıntıları
VITAL'in birincil sonucu olumsuzdu, ancak ikincil ve keşifsel analizlerinde dikkat çekici bulgular vardı:
- İlerlemiş (metastatik veya ölümcül) kanser: HR 0,83 (0,69-0,99), p=0,04 — yani D vitamini alanlarda ileri evre kanser daha az görüldü.
- Beden kitle indeksine göre çarpıcı fark: normal kilolulularda (BKİ <25) HR 0,62 (0,45-0,86); fazla kilolularda 0,89; obezlerde 1,05. Etkileşim anlamlıydı (p=0,03).
- Zaman gecikmesi analizi: ilk 2 yıl dışlandığında kanserden hayat kaybı HR 0,75 (0,59-0,96) ile anlamlı hâle geliyordu.
Bu bulgular neden temkinle okunmalı? Üçü de ikincil veya sonradan planlanmış (post-hoc) analizlerdir. Birincil sonuç olumsuz çıkan bir çalışmada, sonradan bulunan alt grup farkları hipotez üretir, sonuç bildirmez. Ayrıca BKİ farkının en olası açıklaması biyolojik değil farmakokinetiktir: D vitamini yağ dokusunda depolanır ve daha büyük bir hacme dağılır, bu nedenle obez kişilerde aynı doz kan düzeyini daha az yükseltir. Yani obezlerde etki görülmemesi, "D vitamini onlarda işe yaramıyor"dan çok "onlar yeterli dozu almamış olabilir" anlamına gelebilir.
Genetik Kanıt: Mendel Randomizasyonu
Bu, tartışmanın en belirleyici parçasıdır ve eski yazımızda hiç yer almıyordu.
Mendel randomizasyonu nedir? Bazı insanlar, doğuştan gelen gen varyantları nedeniyle yaşamları boyunca daha yüksek veya daha düşük D vitamini düzeyine sahiptir. Bu genler doğumda rastgele dağıtıldığı için, bu kişiler doğanın yaptığı bir randomize çalışma gibi düşünülebilir — ve yaşam tarzı, beslenme, hastalık gibi karıştırıcı etkenlerden arınmıştır.
Mantık şudur: eğer düşük D vitamini gerçekten kansere neden oluyorsa, ömür boyu genetik olarak düşük D vitaminine sahip kişilerde kanser daha sık olmalıdır.
Mantık şudur: eğer düşük D vitamini gerçekten kansere neden oluyorsa, ömür boyu genetik olarak düşük D vitaminine sahip kişilerde kanser daha sık olmalıdır.
Otuz bir Mendel randomizasyonu çalışmasını inceleyen sistematik derlemenin sonucu nettir: "Mendel randomizasyonu analizleri, 25-hidroksivitamin D ile kanser sıklığı veya kanserden hayat kaybı arasında nedensel bir ilişkiyi desteklememektedir."
| Kanser türü | Genetik olarak öngörülen D vitamini için risk oranı |
|---|---|
| Tüm kanserler | 0,98 (0,93-1,04) |
| Kalın bağırsak | 0,97 (0,88-1,07) |
| Meme | 1,00 (0,98-1,02) |
| Prostat | 0,99 (0,98-1,01) |
| Akciğer | 1,00 (0,93-1,03) |
| Pankreas | Tutarlı bir sinyal yok |
438.870 kişiyi ve 46.155 kanser olgusunu kapsayan UK Biobank analizinde de sonuç aynıydı: kanser riski için 0,97 (0,91-1,04), kanserden hayat kaybı için 0,97 (0,84-1,11). Yazarların ifadesiyle, güven aralıkları "çok küçük etki büyüklükleri dışında her şeyi dışlayacak kadar dardır."
Peki Gözlemsel Çalışmalar Neden Yanılttı?
Üç mekanizma bir arada işlemektedir:
| Mekanizma | Nasıl işler |
|---|---|
| Ters nedensellik | Hastalık D vitaminini düşürür, D vitamini hastalığı yapmaz. 25(OH)D bir "negatif akut faz reaktanıdır": kanda taşındığı proteinlerin (D vitamini bağlayıcı protein ve albumin) düzeyi iltihap sırasında düşer — yani iltihap, vücuttaki depodan bağımsız olarak ölçülen düzeyi düşürür. Yeni kanser tanısı almış bir hastada saptanan düşük D vitamini, hastalığın sonucu olabilir. |
| Sağlık göstergesi olması | Dışarı çıkan, hareket eden, dengeli beslenen, kilosu normal ve kronik hastalığı olmayan insanların D vitamini yüksektir. Bu kişiler zaten daha az kanser olur. D vitamini burada nedeni değil, sağlığın işaretidir. |
| Obezite | Yağ dokusu D vitaminini hapseder ve seyreltir. Obez kişilerde hem D vitamini düşüktür hem de kanser riski yüksektir — ama ikisi arasındaki bağ nedensel değil, ortak bir üçüncü etkene bağlıdır. |
Bu karışıklığın en güzel kanıtı: cilt kanseri. On üç prospektif çalışmanın meta-analizinde, kanda D vitamini yüksek olanlarda melanom riski daha YÜKSEK bulunmuştur (her 30 nmol/L artış için risk oranı 1,42). Bazal hücreli karsinomda 1,41, keratinosit kanserlerinde 1,30.
D vitamini cilt kanseri mi yapıyor? Hayır. Çünkü aynı analizde besinle veya takviyeyle alınan D vitamini ile hiçbir ilişki bulunmamıştır. Açıklama basittir: kandaki D vitamini düzeyi, aynı zamanda ne kadar güneşe çıkıldığının göstergesidir — ve cilt kanserinin nedeni güneştir.
Aynı mantık ters yönde de işler: kanda yüksek D vitamini, "daha sağlıklı bir yaşam"ın göstergesi olduğu için kanser riskiyle ilişkili görünür. Bu yüzden gözlemsel çalışmalar, sebep-sonuç sorusunu yanıtlayamaz.
D vitamini cilt kanseri mi yapıyor? Hayır. Çünkü aynı analizde besinle veya takviyeyle alınan D vitamini ile hiçbir ilişki bulunmamıştır. Açıklama basittir: kandaki D vitamini düzeyi, aynı zamanda ne kadar güneşe çıkıldığının göstergesidir — ve cilt kanserinin nedeni güneştir.
Aynı mantık ters yönde de işler: kanda yüksek D vitamini, "daha sağlıklı bir yaşam"ın göstergesi olduğu için kanser riskiyle ilişkili görünür. Bu yüzden gözlemsel çalışmalar, sebep-sonuç sorusunu yanıtlayamaz.
Geriye Kalan Tek Sinyal: Kanserden Hayat Kaybı
Kanserin gelişmesi konusunda tartışma bitmiştir. Ancak kanserden hayat kaybı konusunda zayıf ama ısrarcı bir sinyal vardır — ve bu sinyalin ilginç bir özelliği bulunmaktadır: yalnızca günlük dozlarda görülmektedir.
Kanserden hayat kaybı — doz şemasına göre
14 randomize çalışma, 104.727 katılımcı (Kuznia ve ark., 2023 bireysel hasta verisi meta-analizi)
Günlük doz (10 çalışma)
RR 0,88
Tüm çalışmalar birlikte
RR 0,94
Yüklem (bolus) doz (4 çalışma)
RR 1,07
Günlük doz: %12 azalma (RR 0,88; %95 GA 0,78-0,98; p=0,019). Yüklem doz: etki yok, hatta ters yönde (RR 1,07; 0,91-1,24). Etkileşim p=0,042. Tüm çalışmalar birlikte alındığında sonuç anlamlı değildir (RR 0,94; 0,86-1,02).
Benzer biçimde 2019'da yayımlanan meta-analizde de kanserden hayat kaybı için RR 0,87 (0,79-0,96) bulunmuş, ve yine yalnızca günlük dozlarda görülmüştür.
Bu sinyal nasıl okunmalı? Üç şey aynı anda doğrudur:
- Sinyal gerçek olabilir ve fizyolojik olarak makuldür: aylık mega dozlar kan düzeyinde ani zirve ve derin çukurlar yaratırken, günlük düşük doz sabit bir düzey sağlar.
- Sinyal kırılgandır: bireysel hasta verisi analizinde tüm çalışmalar birlikte alındığında anlamlılığını yitirir.
- Sinyal çelişmektedir: D-Health çalışmasında kanserden hayat kaybı sayısal olarak artmıştır (HR 1,15) — ancak bu çalışma da aylık bolus kullanmıştır.
Kanser Tedavisinde D Vitamini: Çalışmalar Ne Gösterdi?
Kanserden korunma ayrı, kanser hastasını tedavi etmek ayrı bir sorudur. Bu ikinci soruda da randomize çalışmalar vardır.
| Çalışma | Ne yapıldı | Sonuç |
|---|---|---|
| SUNSHINE JAMA 2019 |
139 metastatik kalın bağırsak kanseri hastasında yüksek doz (8000 → 4000 IU) vs standart doz (400 IU), kemoterapiyle birlikte | Ortanca ilerlemesiz sağkalım 13,0'a karşı 11,0 ay; p=0,07 — birincil hedefe ULAŞILAMADI. Yanıt oranı %58'e karşı %63; ortanca genel sağkalım iki kolda da 24,3 ay. |
| SOLARIS ESMO 2024 |
SUNSHINE'ın doğrulama çalışması: 455 hasta, aynı tasarım | İlerlemesiz sağkalım 11,8'e karşı 10,3 ay, p=0,25; genel sağkalım 25,6'ya karşı 27,0 ay, p=0,66. OLUMSUZ. Araştırmacılar: yüksek doz D vitamini "bir tedavi olarak önerilemez." |
| AMATERASU JAMA 2019 |
417 sindirim sistemi kanseri hastasında ameliyat sonrası 2000 IU/gün | 5 yıllık nükssüz sağkalım %77'ye karşı %69 — istatistiksel olarak anlamlı değil. Yalnızca sonradan yapılan alt grup analizinde başlangıç düzeyi orta olanlarda sinyal görüldü. |
| ProsD Br J Cancer 2025 |
123 aktif izlemdeki prostat kanseri hastasında ayda 50.000 IU, 24 ay | Tedavisiz geçen süre ve ilerleme açısından fark yok (p=0,44 ve p=0,60) |
Eski metnimizdeki bir hatayı düzeltiyoruz. Önceki sürümde "SUNSHINE çalışmasında yüksek doz D vitamini desteğinin ilerlemesiz sağkalımı artırdığı görüldü" deniyordu. Bu ifade doğru değildir: çalışma birincil hedefine ulaşamamıştır (p=0,07) ve genel sağkalımda hiçbir fark yoktur. Aktarılan olumlu sonuç, çok değişkenli düzeltilmiş ikincil bir analizden gelmektedir.
Daha da önemlisi: bu sinyali sınamak için tasarlanan ve üç kat daha büyük olan SOLARIS çalışması 2024'te tamamen olumsuz sonuçlanmıştır. Bu, faz 2 sinyallerinin neden temkinle karşılanması gerektiğinin ders niteliğinde bir örneğidir.
Daha da önemlisi: bu sinyali sınamak için tasarlanan ve üç kat daha büyük olan SOLARIS çalışması 2024'te tamamen olumsuz sonuçlanmıştır. Bu, faz 2 sinyallerinin neden temkinle karşılanması gerektiğinin ders niteliğinde bir örneğidir.
Onkolojide D Vitamininin Gerçek Yeri
Buraya kadar okuyanlar için özet şudur: D vitamini bir kanser ilacı değildir. Ancak onkoloji pratiğinde gerçek ve önemli bir yeri vardır — ve bu yer eski yazımızda hiç geçmiyordu.
1. Kemik koruyucu ilaçlar öncesi eksikliğin giderilmesi — en somut endikasyon.
Denosumab ve zoledronik asit, kemik metastazı olan veya kemik kaybı riski taşıyan hastalarda yaygın kullanılır. Bu ilaçlar kanda kalsiyumu düşürür ve D vitamini eksikliği varsa ciddi hipokalsemi gelişebilir.
Denosumab ve zoledronik asit, kemik metastazı olan veya kemik kaybı riski taşıyan hastalarda yaygın kullanılır. Bu ilaçlar kanda kalsiyumu düşürür ve D vitamini eksikliği varsa ciddi hipokalsemi gelişebilir.
- Kayıt çalışmalarında hipokalsemi sıklığı: denosumab %9,6, zoledronik asit %5. Gerçek yaşam serilerinde denosumabla grade 2 ve üzeri hipokalsemi %9-22'ye çıkabilmektedir.
- Günde en az 500 mg kalsiyum ve 400 IU D vitamini takviyesi, hipokalsemi riskini zoledronik asitte %27, denosumabda %40 azaltmaktadır.
- Pratik kural: ilk dozdan önce D vitamini eksikliği ve hipokalsemi düzeltilmelidir; başlangıçta kalsiyum, fosfor ve böbrek fonksiyonu bakılmalı, ardından her doz öncesi kalsiyum kontrol edilmelidir.
- Böbrek yetmezliği olan hastalarda risk belirgin biçimde yüksektir.
| Durum | Yaklaşım |
|---|---|
| Aromataz inhibitörü veya androjen baskılama tedavisi alan hastalarda kemik kaybı | Günde 1.200 mg kalsiyum + 800-2.000 IU D vitamini; başlangıçta kemik yoğunluğu ölçümü ve kırık riski değerlendirmesi |
| Aromataz inhibitörüne bağlı eklem ağrısı | D vitamini bunu önlememektedir. Aşağıya bakınız. |
| Uzun süreli kortikosteroid kullanımı | Kemik koruma programının parçası olarak D vitamini ve kalsiyum |
Öğretici bir örnek: aromataz inhibitörü eklem ağrısı. Meme kanserinde aromataz inhibitörü kullanan hastaların önemli bir kısmında eklem ağrısı gelişir ve gözlemsel çalışmalar, D vitamini düzeyi 40 ng/mL üzerinde olanlarda bu ağrının daha az olduğunu bildirmişti. Umut verici görünüyordu.
Randomize sınandığında ise: haftada 50.000 IU (12 hafta) ardından günde 2.000 IU alan hastalarla günde 800 IU alanlar karşılaştırıldı. Eklem ağrısı sıklığı %54'e karşı %57 — hiçbir fark yok. Çalışma yararsızlık nedeniyle erken durduruldu. Altı çalışmayı inceleyen 2024 tarihli derlemenin sonucu şudur: üç gözlemsel çalışma yarar önerdi, üç randomize çalışmanın üçü de olumsuz çıktı.
Bu, bu yazının tamamının küçük bir modelidir: gözlemsel çalışmalarla randomize çalışmalar aynı soruda farklı yanıtlar veriyorsa, doğru olan randomize çalışmadır.
Randomize sınandığında ise: haftada 50.000 IU (12 hafta) ardından günde 2.000 IU alan hastalarla günde 800 IU alanlar karşılaştırıldı. Eklem ağrısı sıklığı %54'e karşı %57 — hiçbir fark yok. Çalışma yararsızlık nedeniyle erken durduruldu. Altı çalışmayı inceleyen 2024 tarihli derlemenin sonucu şudur: üç gözlemsel çalışma yarar önerdi, üç randomize çalışmanın üçü de olumsuz çıktı.
Bu, bu yazının tamamının küçük bir modelidir: gözlemsel çalışmalarla randomize çalışmalar aynı soruda farklı yanıtlar veriyorsa, doğru olan randomize çalışmadır.
İmmünoterapi ile ilişkisi — yeni ve heyecan verici ama henüz hipotez. 2023'te iki gözlemsel çalışma, bağışıklık kontrol noktası inhibitörü alan hastalarda D vitamini düzeyi normal olanlarda daha iyi sonuçlar bildirdi. İleri evre melanomda 200 hastalık seride yanıt oranı %56'ya karşı %36,2, ilerlemesiz sağkalım 11,25 aya karşı 5,75 ay bulundu. PROVIDENCE çalışmasında ise D vitamini yerine konan hastalarda genel sağkalım daha uzundu ve tiroit yan etkisi daha seyrekti.
Ancak her ikisi de randomize değildir ve D vitamini düzeyi burada büyük olasılıkla hastanın genel durumunun ve iltihap yükünün göstergesidir — yani tam olarak bu yazıda anlattığımız ters nedensellik tuzağı. Randomize doğrulama olmadan bu bulgudan tedavi kararı çıkarılamaz.
Ancak her ikisi de randomize değildir ve D vitamini düzeyi burada büyük olasılıkla hastanın genel durumunun ve iltihap yükünün göstergesidir — yani tam olarak bu yazıda anlattığımız ters nedensellik tuzağı. Randomize doğrulama olmadan bu bulgudan tedavi kararı çıkarılamaz.
Kılavuzlar Değişti: 2024 Dönüm Noktası
Endokrin Derneği'nin 2024 kılavuzu, on yıllık uygulamayı tersine çevirdi. 2011 kılavuzu D vitamini eksikliğini araştırmayı teşvik ediyor ve 30 ng/mL'yi "yeterlilik" eşiği olarak kullanıyordu. 2024 kılavuzu ise:
- Sağlıklı erişkinlerde rutin 25(OH)D ölçümüne KARŞI öneride bulunmaktadır — ve bu, obez kişiler ile koyu tenli kişiler dahil her sağlıklı grup için geçerlidir.
- 19-74 yaş arası sağlıklı erişkinlerde rutin takviyeye KARŞI öneride bulunmaktadır; bu grupta günlük referans alım (600 IU, 70 yaş üstü 800 IU) yeterlidir.
- 30 ng/mL eşiğini artık desteklememektedir: "Klinik çalışmalarda, sonuca özgü yarar sağlayan 25(OH)D düzeyleri belirlenememiştir."
- Günlük düşük dozu, aralıklı yüksek doza tercih etmektedir.
| Kaynak | Konum |
|---|---|
| ABD Ulusal Tıp Akademisi (2011) | Günlük gereksinim 600 IU (70 yaş üstü 800 IU); üst sınır 4.000 IU. Yeterlilik eşiği 20 ng/mL (50 nmol/L); 50 ng/mL üzerinde yan etki olasılığı |
| ABD Koruyucu Hizmetler Görev Gücü | Belirtisiz erişkinlerde D vitamini taramasına dair kanıt yetersiz; kanser ve kalp-damar hastalığından korunmak için takviye konusunda da kanıt yetersiz |
| Endokrin Derneği (2024) | Yukarıdaki kutuya bakınız |
Türkiye'de Durum
| Başlık | Bilgi |
|---|---|
| Eksiklik sıklığı | Türk erişkinlerinin yaklaşık %60'ında 25(OH)D düzeyi 20 ng/mL'nin altındadır |
| Gıda zenginleştirmesi | Yoktur. Süte, una veya tahıllara zorunlu D vitamini eklenmesi uygulaması bulunmamaktadır |
| Gebelere destek programı | Sağlık Bakanlığı programı: günde 1.200 IU (9 damla), gebeliğin 12. haftasından başlayarak gebelik boyunca ve doğum sonrası 6 ay daha |
| Test isteme kısıtlaması | 27 Aralık 2019 tarihli Sağlık Bakanlığı düzenlemesi: birinci basamakta (aile hekimliği) 25(OH)D istenemez. İkinci ve üçüncü basamakta yalnızca belirli uzmanlıklar isteyebilir (çocuk sağlığı, iç hastalıkları ve yan dalları, kadın hastalıkları, fizik tedavi, ortopedi, nöroloji). İki test arasında en az 90 gün olmalıdır. |
| Türk uzlaşı önerisi (2026) | Eksiklik <20 ng/mL, ağır eksiklik <12 ng/mL, hedef 20-50 ng/mL. Hedefe yönelik test, herkese tarama değil. Erişkinde 800-2.000 IU/gün; 75 yaş üstü 2.000 IU/gün; gebelikte 2.000-2.500 IU/gün; obezite veya emilim bozukluğunda 3.000-6.000 IU/gün, kişiye özel. Başlangıçtan 8-12 hafta sonra kontrol. |
Türkiye'nin özel durumu: Eksiklik sıklığının yüksek olması, kuzey enleminde bulunmamız, kış aylarında UVB'nin bulunmaması, gıda zenginleştirmesinin olmaması ve kapalı giyim gibi etkenlerin birleşimidir. Bu, "herkese D vitamini verelim" sonucunu doğurmaz; ancak eksikliğin ülkemizde gerçekten yaygın olduğunu ve klinik gerekçe varsa araştırılması gerektiğini gösterir. Test isteme kısıtlaması da bu dengeyi kurma çabasının sonucudur.
Fazlası Zarar Verir mi? Evet
| Çalışma | Bulgu |
|---|---|
| Burt ve ark., JAMA 2019 300 kişi, 3 yıl |
Günde 400 / 4.000 / 10.000 IU karşılaştırıldı. Ön kol kemik yoğunluğunda doza bağlı AZALMA: %-1,4 / %-2,6 / %-3,6. Kemik gücünde kazanç yok. İdrarla kalsiyum atılımında artış: %17 / %22 / %31. |
| Sanders ve ark., JAMA 2010 | 70 yaş üstü kadınlarda yılda tek doz 500.000 IU: düşme ve kırık sıklığı arttı; fazlalık özellikle dozdan sonraki ilk 3 ayda yoğunlaştı |
| WHI, 22 yıllık izlem | Kalsiyum + D vitamini alanlarda kalp-damar hayat kaybı HR 1,06 (1,01-1,12); idrar yolu taşı sıklığında artış |
D vitamini zehirlenmesi, kan düzeyi 150 ng/mL'nin (375 nmol/L) üzerine çıktığında görülür ve neredeyse her zaman takviyeden kaynaklanır — güneşten asla olmaz, çünkü cilt kendi üretimini otomatik olarak sınırlar. Tablo, kandaki kalsiyumun yükselmesiyle ortaya çıkar: bulantı, kusma, halsizlik, bilinç değişiklikleri; ağır olgularda böbrek yetmezliği, dokularda kireçlenme ve ritim bozukluğu.
Günlük üst sınır 4.000 IU'dur ve bu sınır, belgelenmiş eksikliğin hekim gözetiminde tedavisi dışında aşılmamalıdır. Burt çalışmasının gösterdiği gibi, "daha çok daha iyi" değildir — yüksek dozlar kemik yoğunluğunu artırmak yerine azaltmıştır.
Günlük üst sınır 4.000 IU'dur ve bu sınır, belgelenmiş eksikliğin hekim gözetiminde tedavisi dışında aşılmamalıdır. Burt çalışmasının gösterdiği gibi, "daha çok daha iyi" değildir — yüksek dozlar kemik yoğunluğunu artırmak yerine azaltmıştır.
D vitamini kanser riskini artırır mı? Bazı gözlemsel çalışmalar, çok yüksek kan düzeylerinde pankreas ve prostat kanseri riskinde artış olabileceğini öne sürmüştür. Ancak bu bulgular doğrulanmamıştır ve randomize çalışmalarda (VITAL, D-Health) böyle bir fazlalık görülmemiştir. Eski metnimizde bu iddia daha kesin bir dille aktarılmıştı; yumuşatıyoruz. Tek istisna cilt kanseridir ve orada da sorumlu olan D vitamini değil, onu üreten güneştir.
Ne Yapmalıyım?
- Kanserden korunmak için D vitamini almayınız. Bu amaçla etkili olduğu gösterilmemiştir ve bugünkü kanıtlar bu soruyu kapatmıştır.
- Sağlıklıysanız rutin D vitamini ölçümü gerekmez. Kılavuzlar bunu önermemektedir.
- Klinik gerekçe varsa ölçülmelidir: kemik ağrısı ve kas güçsüzlüğü, emilim bozukluğu (çölyak, Crohn, obezite cerrahisi), kronik böbrek hastalığı, uzun süreli kortizon veya antiepileptik kullanımı, açıklanamayan kalsiyum düşüklüğü veya parathormon yüksekliği, ve kemik koruyucu ilaca başlamadan önce.
- Eksiklik saptanırsa günlük düşük doz tercih edilmelidir — aylık veya yıllık mega dozlardan kaçınılmalıdır.
- Erişkinde tipik doz 800-2.000 IU/gün; üst sınır 4.000 IU/gün. Obezite veya emilim bozukluğunda daha yüksek doz gerekebilir, ancak bu hekim kararıdır.
- Kanser hastasıysanız ve denosumab veya zoledronik asit başlanacaksa, D vitamini eksikliğiniz ilk dozdan önce düzeltilmelidir. Bu, bu yazıdaki en somut ve en önemli maddedir.
- Güneşten korunmaktan vazgeçmeyiniz. D vitamini için güneş kremi kullanmayı bırakmak, cilt kanseri riskini artırır ve kazandırdığından fazlasını götürür.
- Beslenmede yağlı balık (haftada 2 porsiyon) en pratik doğal kaynaktır.
Sık Sorulan Sorular
- D vitamini eksikliği kanser yapar mı?
- Bugünkü kanıtlara göre hayır. Hem büyük randomize çalışmalar hem de genetik (Mendel randomizasyonu) çalışmaları nedensel bir ilişki göstermemektedir. Kanser hastalarında D vitamininin sık düşük bulunması, büyük olasılıkla hastalığın ve ona eşlik eden durumların sonucudur, nedeni değildir.
- D vitamini takviyesi kanseri önler mi?
- Hayır. VITAL (HR 0,96), D-Health (HR 1,02), FIND, ViDA ve WHI çalışmaları ile bunların birleştirilmiş analizi (RR 0,98) tutarlı biçimde etki göstermemiştir.
- Peki neden bu kadar çok çalışma "ilişki var" diyor?
- Çünkü ilişki (korelasyon) ile neden-sonuç aynı şey değildir. D vitamini yüksek olan insanlar; dışarı çıkan, hareket eden, kilosu normal ve kronik hastalığı olmayan insanlardır — bu kişiler zaten daha az kanser olur. Ayrıca hastalığın kendisi ve iltihap, kanda ölçülen D vitaminini düşürür.
- Kanser hastasıyım, D vitamini almalı mıyım?
- Kanseri tedavi etmek veya yavaşlatmak amacıyla hayır — SOLARIS dahil randomize çalışmalar bunu desteklememektedir. Ancak kemik sağlığı için evet: özellikle kemik koruyucu ilaç (denosumab, zoledronik asit), aromataz inhibitörü veya androjen baskılama tedavisi alıyorsanız, D vitamini ve kalsiyum desteği tedavinizin gerekli bir parçasıdır.
- Kanımdaki D vitamini kaç olmalı?
- Güncel kılavuzlar bir "ideal düzey" tanımlamaktan kaçınmaktadır. Kemik sağlığı açısından 20 ng/mL (50 nmol/L) ve üzeri hemen herkes için yeterli kabul edilir; Türkiye'deki 2026 uzlaşısı hedef aralığı 20-50 ng/mL olarak belirlemiştir. Daha yüksek daha iyi değildir.
- Ayda tek doz almak daha pratik değil mi?
- Pratik ama tercih edilmemektedir. Kılavuzlar günlük düşük dozu önermektedir; kanserden hayat kaybındaki zayıf yarar sinyali yalnızca günlük dozlarda görülmüş, aylık dozlarda görülmemiştir. Yıllık mega dozların ise düşme ve kırığı artırdığı gösterilmiştir.
- Kışın güneşten D vitamini alabilir miyim?
- Türkiye'nin enleminde Kasım, Aralık ve Ocak aylarında hayır — bu aylarda D vitamini sentezini sağlayan UVB ışını yeryüzüne yeterince ulaşmaz. Şubat ve Ekim de sınırlıdır. Etkili dönem Mart başı-Ekim ortası arasında, 10:00-16:00 saatleridir.
- Güneş kremi D vitaminimi düşürür mü?
- Gerçek yaşamda anlamlı biçimde düşürmemektedir; çünkü çoğu kişi kremi laboratuvar koşullarındaki kadar kalın sürmez. Cilt kanserinden korunma önceliklidir; D vitamini gerekiyorsa takviyeyle almak, korunmasız güneşlenmekten çok daha güvenlidir.
- Mantar D vitamini kaynağı mı?
- Evet, ancak yalnızca ultraviyoleye maruz bırakılmış olanlar. Bu tür mantarlar bitkiler âlemindeki tek anlamlı kaynaktır ve D2 formunu içerir. Sıradan sebzelerde D vitamini bulunmaz.
Sözlük
- 25(OH)D
- 25-hidroksivitamin D. Kanda D vitamini durumunu gösteren ölçüm.
- IU
- Uluslararası birim. 40 IU = 1 mikrogram D vitamini.
- Randomize kontrollü çalışma
- Katılımcıların rastgele gruplara ayrıldığı çalışma. Neden-sonuç sorusunu yanıtlayabilen tek tasarımdır.
- Gözlemsel çalışma
- Kimseye müdahale edilmeden yapılan izlem. İlişki gösterir, neden göstermez.
- Mendel randomizasyonu
- Doğuştan gelen gen farklılıklarını kullanarak neden-sonuç ilişkisini sınayan yöntem.
- Ters nedensellik
- Sonucun neden sanılması. Örneğin hastalığın D vitaminini düşürmesi, ama düşük D vitamininin hastalık yaptığının sanılması.
- Karıştırıcı etken
- İki değişkenin ikisini birden etkileyerek aralarında sahte bir ilişki yaratan üçüncü etken.
- HR / RR
- Risk oranı. 1,00 fark yok demektir; güven aralığı 1'i içeriyorsa sonuç anlamlı değildir.
- Bolus doz
- Aylık veya yıllık verilen tek yüksek doz.
- Hipokalsemi
- Kanda kalsiyum düşüklüğü. Kemik koruyucu ilaçların önemli bir yan etkisidir.
DROZDOGAN Akademi Yorumu
D vitamini-kanser hikâyesi, tıp tarihinin en öğretici "umut edilen ama doğrulanmayan" örneklerinden biridir. Aşağıda kendi değerlendirmemizi paylaşıyoruz.
⚡ Bu konu neden önemli?
Çünkü burada tartışılan bir vitamin değil, kanıtın nasıl okunacağıdır. D vitamini hipotezi kusursuz görünüyordu: coğrafi bir gözlem vardı, yüzlerce gözlemsel çalışma destekliyordu, laboratuvarda mekanizması gösterilmişti, ucuzdu, zararsız sanılıyordu. Ancak randomize edildiğinde çöktü. Bu hikâyenin dersi D vitaminini aşar: güçlü bir hipotez, güçlü bir kanıt değildir. Onkolojide takviye ve destek ürünleriyle ilgili gelecek her iddiaya bu gözle bakmak gerekir.✅ Bugün emin olabileceğimiz şeyler
Birincisi, soru gerçekten yanıtlandı. Bu, çoğu beslenme tartışmasında söylenemeyen bir cümledir. 25.871 kişilik VITAL, 21.315 kişilik D-Health, 36.282 kişilik WHI ve bunların birleştirilmiş analizi (RR 0,98) aynı yöne işaret ediyor. Üstelik bu, farklı bir yöntemle — Mendel randomizasyonuyla — bağımsız olarak da doğrulanmış durumda. İki ayrı yöntemin aynı sonuca varması, kanıt hiyerarşisinde ulaşılabilecek en güçlü noktalardan biridir.İkincisi, ters nedenselliğin ne kadar güçlü bir yanıltıcı olduğunu artık ölçebiliyoruz. Cilt kanseri örneği bunun en zarif kanıtıdır: kanda D vitamini yüksek olanlarda melanom daha sık görülüyor, ama takviyeyle alanlarda hiçbir ilişki yok. Yani ölçtüğümüz şey D vitamininin etkisi değil, güneşe çıkma alışkanlığı. Aynı mekanizma, ters yönde, kanserden korunma iddiasını üretmişti.
Üçüncüsü, kılavuzlar cesur davrandı. Endokrin Derneği'nin 2024'te kendi 2011 eşiğini terk etmesi ve "sağlıklı erişkinde ölçmeyin" demesi, tıpta sık görülmeyen bir geri adımdır ve takdir edilmelidir.
⚠️ Ama kapanmamış olanlar da var
Kanserden hayat kaybı sorusu tam olarak çözülmedi. Günlük dozlarda %12'lik bir azalma sinyali iki ayrı meta-analizde çıkıyor ve fizyolojik olarak makul. Ancak bireysel hasta verisi analizinde tüm çalışmalar birlikte alındığında anlamlılığını yitiriyor, D-Health'te yön ters çıkıyor ve bu analizler önceden planlanmış değil. Bu sinyali "kanıtlanmış" saymak yanlış, "yok" saymak da acele olur.VITAL'in BKİ bulgusu ilgi çekici ama yorumlanmamış durumda. Normal kilolulularda ileri evre kanser riskinin %38 azalması (HR 0,62) gerçek bir sinyal olabilir — ancak en olası açıklama biyolojik değil doz yetersizliğidir: obez kişilerde aynı doz kan düzeyini daha az yükseltir. Bu, "obezlere daha yüksek doz verilirse ne olur" sorusunu doğuruyor ve bu soruyu sınayan bir çalışma yok.
Ve bir uyarı: "D vitamini kanser yapmıyor" cümlesi, "D vitamini önemsiz" anlamına gelmez. Türkiye'de erişkinlerin yaklaşık %60'ında eksiklik var, gıda zenginleştirmesi yok ve kışın güneş yetmiyor. Kemik sağlığı açısından bu gerçek bir sorundur — sadece kanserle ilgili değildir.
🩺 Bizim pratikteki duruşumuz
1. Kanserden korunmak için D vitamini önermiyoruz. Bu, kanıt eksikliğinden değil, kanıtın varlığından kaynaklanan bir tutumdur — soru sorulmuş ve yanıtlanmıştır.2. Kanser hastasında D vitamini bir destek tedavisidir, bir kanser tedavisi değildir. Bu ayrım hastaya açıkça anlatılmalıdır; aksi hâlde hasta, gerçek tedavisinin yerine geçen bir beklenti geliştirebilir.
3. En somut madde: denosumab veya zoledronik asit başlanacak her hastada, ilk dozdan önce D vitamini durumu değerlendirilmelidir. Bu, tartışmalı değil, gerekli bir adımdır ve ihmal edildiğinde ciddi hipokalsemiye yol açar. Bu yazıdaki tek "mutlaka yapın" maddesi budur.
4. Ölçüm, gerekçeye bağlanmalıdır. Türkiye'deki test kısıtlaması sinir bozucu bulunabilir, ancak arkasındaki mantık doğrudur: sağlıklı bir insanda 25(OH)D ölçmek, çoğu zaman gereksiz bir takviyeye ve gereksiz bir kaygıya yol açmaktan başka işe yaramaz.
5. Günlük doz, aylık dozdan üstündür. Ampul şeklinde verilen aylık mega dozlar Türkiye'de yaygındır ve pratik görünür — ancak kılavuzlar günlük düşük dozu tercih etmekte, yıllık mega dozlar ise zarar göstermiştir.
6. Güneş kremini bırakmayınız. Bir onkoloji sitesi olarak bunu açıkça yazmak zorundayız: D vitamini kazanmak için korunmasız güneşlenmek, kazandırdığından fazlasını götüren bir takastır.
❓ Açık sorular
Günlük dozla görülen kanser ölümü azalması gerçek mi — bunu sınamak için tasarlanmış, önceden planlanmış bir çalışma yapılacak mı? Obez kişilerde kilo bazlı doz verilse sonuç değişir miydi? Başlangıçta gerçekten eksik olan kişilerde (VITAL'e katılanların çoğu eksik değildi) yarar farklı olur muydu — bu, çalışmaların en sık dile getirilen eleştirisidir ve hâlâ yanıtsızdır. Ve immünoterapi ile D vitamini arasındaki gözlemsel ilişki, randomize sınandığında ayakta kalacak mı?Kısa hükmümüz: D vitamini, kemik için gerekli bir vitamindir; kanser için bir ilaç değildir. Eksikse tamamlayın, eksik değilse peşine düşmeyin, hiçbir koşulda mega doz almayın. Ve bu hikâyenin asıl dersini aklınızda tutun: bir maddenin kanda düşük olması, onu vermenin işe yarayacağı anlamına gelmez. Onkolojide bu cümle, D vitamininden çok daha geniş bir alanda geçerlidir.
Şeffaflık notu. (1) VITAL çalışmasının beden kitle indeksine göre toplam kanser sıklığı alt grup analizinin kesin risk oranı ve güven aralığı birincil kaynaktan doğrulanamamış, yalnızca yön ve yaklaşık büyüklük verilmiştir. (2) VITAL'in 2022-2026 arasında yayımlanmış uzatılmış izlem verisi bulunamamıştır; bu, böyle bir yayının olmadığı anlamına gelmez. (3) AMATERASU ve FIND çalışmalarının kesin risk oranları birincil kaynaktan doğrulanamamıştır. (4) Sanders 2010 çalışmasının düşme ve kırık için kesin oranları, WHI'nin kolorektal kanser ve böbrek taşı risk oranları doğrulanamadığı için sayısal olarak verilmemiştir. (5) Pankreas ve prostat kanseri için bildirilen risk artışı iddialarının etki büyüklükleri birincil kaynaktan doğrulanamamıştır; bu nedenle sayı verilmemiş ve iddia yumuşatılmıştır. (6) ESMO Kemik Sağlığı kılavuzunun kalsiyum ve D vitamini dozları tam metinden görülememiş, yerine başka bir kılavuzun dozları kullanılmıştır. (7) Bebeklere D vitamini destek programının güncel dozu ve kapsamı Sağlık Bakanlığı sayfalarından doğrulanamamıştır; gebelik programı doğrulanmıştır. (8) 25(OH)D testinin SGK geri ödeme koşulları doğrulanamamıştır; yazıdaki kısıtlama, 2019 tarihli Sağlık Bakanlığı düzenlemesidir ve sonrasında değişmiş olabilir. (9) Kanser hastalarında D vitamini eksikliği sıklığı için güvenilir bir birleştirilmiş veri bulunamadığı için sayısal değer verilmemiştir.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel tıbbi tavsiye yerine geçmez. D vitamini ölçümü ve takviyesi kararı, kişisel risk durumunuz ve kullandığınız ilaçlar değerlendirilerek hekiminizce verilmelidir. Kanser tedavisi alıyorsanız, kullandığınız tüm takviyeleri onkoloji ekibinize bildiriniz.
Kaynaklar
- Manson JE, ve ark. Vitamin D supplements and prevention of cancer and cardiovascular disease (VITAL). N Engl J Med 2019;380:33-44.
- Chandler PD, Manson JE, ve ark. Effect of vitamin D3 supplements on development of advanced cancer: a secondary analysis of the VITAL randomized clinical trial. JAMA Netw Open 2020;3(11):e2025850.
- Neale RE, ve ark. The D-Health Trial: a randomised controlled trial of the effect of vitamin D on mortality. Lancet Diabetes Endocrinol 2022;10:120-8; kanser sıklığı sonuçları Eur J Intern Med 2025.
- Keum N, ve ark. Vitamin D supplementation and total cancer incidence and mortality: a meta-analysis of randomized controlled trials. Ann Oncol 2019.
- Kuznia S, ve ark. Efficacy of vitamin D3 supplementation on cancer mortality: systematic review and individual patient data meta-analysis of randomised controlled trials. Ageing Res Rev 2023.
- Thomson CA, ve ark. Long-term effect of calcium and vitamin D supplementation on cancer and cardiovascular disease mortality: WHI post-intervention follow-up. Ann Intern Med 2024;177:428-38.
- Ong JS, ve ark. A comprehensive re-assessment of the association between vitamin D and cancer susceptibility using Mendelian randomization. Hum Mol Genet 2018;27:4315.
- Mendelian randomization çalışmalarının sistematik derlemesi. Nutrients 2023;15:422.
- Demay MB, ve ark. Vitamin D for the Prevention of Disease: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab 2024.
- Institute of Medicine. Dietary Reference Intakes for Calcium and Vitamin D, 2011; NIH Office of Dietary Supplements, Vitamin D Fact Sheet.
- US Preventive Services Task Force. Screening for vitamin D deficiency in adults, 2021; Vitamin, mineral, and multivitamin supplementation to prevent cardiovascular disease and cancer, 2022.
- Ng K, ve ark. Effect of high-dose vs standard-dose vitamin D3 supplementation on progression-free survival among patients with advanced or metastatic colorectal cancer (SUNSHINE). JAMA 2019;321:1370-9.
- SOLARIS (Alliance A021703): high-dose vs standard-dose vitamin D3 with chemotherapy in metastatic colorectal cancer. ESMO 2024, LBA26.
- Urashima M, ve ark. Effect of vitamin D supplementation on relapse-free survival among patients with digestive tract cancers (AMATERASU). JAMA 2019;321:1361-9.
- Burt LA, ve ark. Effect of high-dose vitamin D supplementation on volumetric bone density and bone strength: a randomized clinical trial. JAMA 2019;322:736-45.
- Sanders KM, ve ark. Annual high-dose oral vitamin D and falls and fractures in older women. JAMA 2010;303:1815-22.
- Lappe J, ve ark. Effect of vitamin D and calcium supplementation on cancer incidence in older women: a randomized clinical trial. JAMA 2017;317:1234-43.
- Circulating vitamin D and skin cancer risk: meta-analysis of prospective studies. Sci Rep 2020;10:13151.
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Gebelere D Vitamini Destek Programı; 25(OH)D test isteme düzenlemesi, 27 Aralık 2019.
- Türkiye'de D vitamini için en iyi uygulama güncellemesi. Nutrients 2026;18:1665.
- Galus Ł, ve ark. Vitamin D supplementation and response to anti-PD-1 therapy in advanced melanoma. Cancer 2023; PROVIDENCE çalışması, Cancer Immunol Immunother 2023.
1. Heine-Bröring RC, Winkels RM, Renkema JM. Dietary supplement use and colorectal cancer risk: a systematic review and meta-analyses of prospective cohort studies. Int J Cancer. 2015 May
2. Lieberman DA, et al. Risk factors for advanced colonic neoplasia and hyperplastic polyps in asymptomatic individuals. JAMA 2003;290:2959-67.
3. Wactawski-Wende J. et al. Calcium plus vitamin D supplementation and the risk of colorectal cancer. N Engl J Med 2006.
4. Parfitt AM. Osteomalacia and related disorders. In: Avioli LV, Krane SM, eds. Metabolic bone disease and clinically related disorders. 2nd ed. Philadelphia: WB Saunders, 1990.
5. Freedman DM et al. Prospective study of serum vitamin D and cancer mortality in the United States. J Natl Cancer Inst 2007.
6. Jenab M, et al. Association between pre-diagnostic circulating vitamin D concentration and risk of colorectal cancer in European populations: a nested case-control study. BMJ 2010.
7. D. A. Grotsky et al. BRCA1 loss activates cathepsin L-mediated degradation of 53BP1 in breast cancer cells. The Journal of Cell Biology, 2013.
8. Kathy J. Helzlsouer for the VDPP Steering Committee. Overview of the Cohort Consortium Vitamin D Pooling Project of Rarer Cancers. Am J Epidemiol 2010.
9. Sperati F. et al. Vitamin D supplementation and breast cancer prevention: a systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. PLoS One. 2013.
10. U.S. National İnstitutes of Health Office of Dietary Supplements,Vitamin D
11. Robert Scragg, Kay-Tee Khaw, Les Toop ve ark.
Monthly High-Dose Vitamin D Supplementation and Cancer Risk A Post Hoc Analysis of the Vitamin D Assessment Randomized Clinical Trial.
JAMA Oncol, July 2018.
