گلوتاتیون و سرطان؛ پردهٔ راز را با علم کنار بزنیم
در این مقاله
سلول سرطانی، برخلاف سلول طبیعی، مرگ برنامه‌ریزی‌شدهٔ موسوم به آپوپتوز را طی نمی‌کند و پیوسته و نامحدود تکثیر می‌شود. این سلول‌های تاحدی بیگانه‌شده، از سلول‌های دستگاه ایمنی نیز می‌گریزند. کنار روش‌های موجود، پژوهش برای روش‌های مؤثرتر، به‌ویژه درمان‌های هدفمند و ایمونوتراپی‌ها ادامه دارد. برخی ریزمغذی‌های دارای نقش احتمالی در پیدایش و پیشرفت سرطان، مانند ویتامین و آنتی‌اکسیدان، نیز به‌عنوان «مکمل» در پژوهش درمان آزموده می‌شوند.
آنتی‌اکسیدان‌ها موادی‌اند که آسیب سلول از مولکول ناپایدارِ موسوم به رادیکال آزاد را پیشگیری یا کند می‌کنند؛ مولکول‌هایی که بدن در پاسخ به فشارهای محیطی و دیگر فشارها می‌سازد.
گلوتاتیون چیست؟
گلوتاتیون، مولکولی طبیعی و آنتی‌اکسیدانی قوی، در فرایندهای بسیارِ سلولی، از جمله تمایز، تکثیر و آپوپتوز مهم است. نام انگلیسی آن glutathione و مخففش GSH است. فرمول شیمیایی آن C10H17N3O6S است و در آب حل می‌شود.
گلوتاتیون در گیاه، حیوان، قارچ و برخی باکتری‌ها آنتی‌اکسیدان است. نقش اختلال احتمالی متابولیسم آن در علت بیماری‌های متعدد، از جمله سرطان، در حال پژوهش است.
مکمل یا سرم گلوتاتیون برای درمان سرطان
گرچه ادعای رایج امروز این است که مکمل گلوتاتیون به درمان بیمار سرطانی کمک می‌کند، پژوهش علمیِ مبتنی بر شواهد کافی برای تأیید آن وجود ندارد. نتایج آزمایشگاه و حیوان معمولاً به پژوهش انسانی گسترده‌تر و دقیق‌تر نیاز داشته‌اند. حتی مطالعات سال‌های اخیر هشدار می‌دهند مصرف مکمل، به‌ویژه، شاید به بدتر شدن سرطان و حتی مرگ بینجامد.
روش دیگر بازاریابی این است که چون هضم، گلوتاتیون معمولی را نابود می‌کند، باید مکمل «گلوتاتیون لیپوزومی» مصرف کنیم تا از معده بگذرد. همچنین گفته می‌شود با N-استیل‌سیستئین (NAC) و اسید آلفالیپوئیک می‌توان مکمل داد تا بدن خود گلوتاتیون بسازد... خود این پیشنهادها نیز تناقض جدی دارند: گلوتاتیون چیزی نیست که از غذا گرفته شود، بلکه مولکولی ساخته‌شده در سلول بدن است.
گلوتاتیون در سرطان سودمند است یا زیان‌بار؟ 8 مطالعهٔ علمی
مطالعهٔ 1: مصرف مکمل آنتی‌اکسیدان هنگام درمان سرطان پستان؛ مرور جامع (2009)
سرطان پستان درمانش اغلب با مصرف مکمل آنتی‌اکسیدان همراه است. برآورد می‌شود پس از تشخیص، %45 – 80 بیماران مصرف را آغاز کنند. این مکمل‌ها شامل ویتامین، مادهٔ معدنی، مواد مغذی گیاهی و محصولات طبیعی دیگر با اثر آنتی‌اکسیدانی‌اند.
پژوهشگران، رابطهٔ مصرف مکمل آنتی‌اکسیدان هنگام درمان سرطان پستان و پیامد بیمار را جامع مرور کردند. در دورهٔ شیمی‌درمانی، پرتودرمانی و/یا هورمون‌درمانی، مکمل‌های ویتامین C، ویتامین E، ترکیب آنتی‌اکسیدان، مولتی‌ویتامین، گلوتامین، گلوتاتیون، ملاتونین یا ایزوفلاون سویا در 22 مقاله از نظر عوارض، پاسخ تومور، عود یا بقا بررسی شدند.
در نتیجه، یافته‌ها هیچ پیامد مرتبطی را در موارد گفته‌شده از مصرف آنتی‌اکسیدان هنگام درمان پستان تأیید نکردند. شواهد فعلی برای راهنمایی پزشک و بیمار دربارهٔ این مصرف کافی نیست. مطالعه نتیجه گرفت برای تعیین اثر کوتاه‌مدت و بلندمدت این مکمل‌ها، کارآزمایی بالینیِ خوب‌طراحی‌شده و مطالعهٔ مشاهده‌ای لازم است.
مطالعهٔ 2: نقش گلوتاتیون در پیشرفت سرطان و مقاومت به شیمی‌درمانی (2013)
در سامانه‌های آنزیمی حفظ تعادل ردوکس درون‌سلولی، گلوتاتیون نقش اصلی دارد؛ نه‌فقط در دفاع آنتی‌اکسیدانی، بلکه در فرایندهای متابولیک متعدد. مقدار بالا در تومورهای مختلف دیده می‌شود و بافت سرطانی را به شیمی‌درمانی مقاوم‌تر می‌کند. محتوای آن در برخی سلول‌های توموری، با سطح بالاتر آنزیم‌های مرتبط، مانند فعالیت G-گلوتامیل‌سیستئین لیگاز (GCL) و G-گلوتامیل‌ترانس‌پپتیداز (GGT)، و بیان بیشتر پمپ‌های خروجِ ناقل GSH مرتبط است. پس عجیب نیست این سامانه، توجه پژوهشگران کشف دارو را به‌عنوان هدف احتمالی مداخله علیه پیشرفت سرطان و مقاومت جلب کند.
بر این مبنا که افزودن محرک اکسیداتیو به استرس ساختاری تومور باید سامانهٔ آنتی‌اکسیدانی را فروبپاشد و سلول را بکشد، تصور می‌شود درمان آنتی‌اکسیدانی شاید از سرطان حفاظت کند. اما این رویکرد نتایج ناکافی داشت؛ تومورهای متعدد، آنزیم آنتی‌اکسیدان را بسیار بالا بیان و مقاومت سلول به دوز دارو ایجاد کردند. نتیجه این بود که نقش گلوتاتیون در سرطان‌زایی و مقاومت دارویی روشن است، اما مطالعهٔ بیشتر برای فهم مسیرهای مولکولی ناشی از گلوتاتیون، شاید برای طراحی راهبرد دارویی تازه علیه پیشرفت سرطان و غلبه بر مقاومت مهم باشد. یعنی مکمل گلوتاتیون در درمان سرطان شاید به سادگی تصورشده عمل نکند و حتی با تحریک مقاومت به شیمی‌درمانی، اثر داروهای موجود سرطان را افزایش دهد. بنابراین رویکرد هدف‌گیری اختصاصی‌تر متابولیسم آن باید در نظر گرفته شود.
مطالعهٔ 3: آنتی‌اکسیدان‌ها در درمان سرطان (2017)
مطالعات بالینی دربارهٔ سود آنتی‌اکسیدان در درمان سرطان، نتایج متناقض داده و ورود آن‌ها به رژیم استاندارد را زیر سؤال برده‌اند. ویتامین E و C، سلنیوم، کاروتنوئید، لیکوپن، گلوتاتیون، محصولات سویا و عصارهٔ چای سبز، چند مادهٔ آنتی‌اکسیدانی بررسی‌شده‌اند. مطالعه نتایج 20 سال اخیر را در انواع سرطان و مراحل درمان، حاصل مطالعات in vitro و in vivo مرور کرد.
با وجود سال‌ها پژوهش، دادهٔ سازگارِ پشتیبان مصرف آنتی‌اکسیدان در سرطان هنوز روشن نیست. تصور می‌شود ناسازگاری از متغیرهای بسیار باشد: مقدار آنتی‌اکسیدان درون‌زاد، دوز مکمل، راه مصرف، نوع ماده، فراهمی زیستی، زمان مداخله، چندشکلی آنزیم‌ها، سازوکار داروی شیمی‌درمانی، دوز آن و آسیب‌شناسی تومور؛ و محدود به این‌ها نیست.
پس می‌توان در سال‌های آینده با رویکرد اصلاح‌شده و دقیقاً متناسب، پژوهش آنتی‌اکسیدان را ادامه داد. اما اکنون، با وجود محبوبیت تجاری و مطالعات متعدد مکمل، نقش واقعی آنتی‌اکسیدان هنوز تعیین نشده است و ماهیت گسترش‌دهنده، علّی یا محافظتی آن پژوهش بیشتر می‌خواهد.
مطالعهٔ 4: متابولیسم گلوتاتیون در پیشرفت سرطان و مقاومت درمانی (2018)
گلوتاتیون در پیشرفت سرطان، نقش دوگانه دارد. در حذف و سم‌زدایی مواد سرطان‌زا بسیار مهم است و تغییر این مسیر شاید بقای سلول را عمیقاً متأثر کند. بااین‌حال، مقدار بالای آن در تومور با مقاومت به داروهای شیمی‌درمانی، شاید از سلول‌های سرطان مغز استخوان، پستان، کولون، حنجره و ریه حفاظت کند. اثر آن بر استرس اکسیداتیو و آغاز و پیشرفت سرطان، به‌علت نقش دوگانهٔ ROS، گونه‌های فعال اکسیژن، پیچیده است. مقدار متوسط ROS در محیط پراسترسِ ریز‌محیط تومور با فعال کردن مسیرهای پیام‌رسانِ دارای سهم احتمالی در رشد تومور، شاید بقا و تکثیر را تقویت کند. اما انباشت بیش‌ازحد ROS، شکست پاک‌سازی مناسب یا کمبود آنتی‌اکسیدان، با آسیب شدید زیست‌مولکول‌ها مرگ سلول را برمی‌انگیزد. پس سلول سرطانی برای بقا باید تعادل پیچیدهٔ آنتی‌اکسیدان را حفظ کند. ROS همچنین شاید توان متاستاز دوردست، به‌ویژه در ملانوما و سرطان کبد، را تنظیم کند.
این اطلاعات، نقش مهم گلوتاتیون و اجزای مرتبط را در آغاز تومور، پیشرفت و مقاومت دارویی نشان می‌دهند. اما با اینکه اهمیت آن مدتی است شناخته شده، نقش متفاوتش در هر مرحله هنوز روشن نشده است. همچنین، تعامل متابولیسم و ریز‌محیط و رابطه‌شان با مقدار گلوتاتیون تومور بررسی نشده است. گلوتاتیون در سلول سرطانی، کارکرد مستقل از آنتی‌اکسیدان نیز دارد. اما پژوهش تازه آغاز شده و هنوز کافی نیست. شناخت بهتر این مسیرها و نقش گلوتاتیون در آن‌ها، سپس... باید تأکید کرد مهارکننده‌های سازوکارمحور گلوتاتیون که بتوان با داروهای دیگر برای محدود کردن مؤثر رشد تومور به کار برد، هنوز ساخته نشده‌اند. یعنی در درمان سرطان، مکمل گلوتاتیون را کنار بگذارید؛ مهارکنندهٔ آن در حال پژوهش است.
مطالعهٔ 5: گلوتاتیون در سرطان تخمدان؛ شمشیری دولبه (2018)
این مطالعه، در پیش‌آگهیِ سرطان تخمدان ، یعنی سیر بیماری، دیدگاه‌هایی دربارهٔ نقش گلوتاتیون ارائه می‌کند و به استفادهٔ بیشتر از راهبردهای زیربنایی وابستگی سلول سرطان تخمدان به گلوتاتیون، برای بهبود اثربخشی درمان توجه می‌دهد.
پیشنهاد شده آنتی‌اکسیدان به‌عنوان کمک شیمی‌درمانیِ سرطان تخمدان سودمند باشد. Di Re و همکاران در بیماران دریافت‌کنندهٔ سیس‌پلاتین پر‌دوز، وابستگی به گلوتاتیون را ایمن، قابل‌تحمل و بسیار مؤثر گزارش کردند. Smyth و همکاران سال‌ها بعد، در تأیید آن، در کارآزمایی نشان دادند مکمل همراه سیس‌پلاتین، سمیت کمتر و کیفیت زندگی بهتر در سرطان پیشرفتهٔ تخمدان دارد. اما هیچ‌یک از این دو مطالعه، بقا در حد میانه، عود تومور و سرعت رشد تومور را ارزیابی نکردند، بلکه فقط شاخص‌های کیفیت زندگی را بررسی کردند. پس اثر مکمل گلوتاتیون بر بقا نامعلوم است. در مطالعه‌ای دیگر، Ladas و همکاران اثربخشی و ایمنی آنتی‌اکسیدان هنگام درمان را بررسی و دربارهٔ کاهش عارضهٔ ضدسرطان با مکمل ویتامین آنتی‌اکسیدانیِ منفرد، به کمبود شواهد رسیدند.
در نتیجه، شواهد کافی برای حمایت از گلوتاتیون به‌عنوان کمک داروهای شیمی‌درمانی وجود ندارد.
مطالعهٔ 6: بررسی مواد مغذی برای پشتیبانی گلوتاتیون؛ رویکرد گیاه‌درمانی (2019)
بهینه‌سازی مقدار گلوتاتیون، راهبرد ارتقای سلامت و پیشگیری پیشنهاد شده؛ اما رابطهٔ وضعیت گلوتاتیون با خطر یا درمان بیماری، از نظر علّی هنوز باید روشن شود و احتمالاً پیچیده است.
از سوی دیگر، «پارادوکس آنتی‌اکسیدان» به پیچیدگی یا وضعیتی اشاره دارد که آنتی‌اکسیدان‌هایی مانند گلوتاتیون فعالیت پرو‌اکسیدانی و اثر هورمتیک دارند و دفاع آنتی‌اکسیدانی درون‌زاد بدن را تقویت می‌کنند. تعادل ردوکس شاید علت یا پیامد بیماری باشد و گاهی تعیین سطحی که آنتی‌اکسیدان پرو‌اکسیدان می‌شود دشوار است. بنابراین، هنوز دربارهٔ نقش مقدار گلوتاتیون در سلامت، دانستنی‌های فراوانی باقی است.
همچنین مطالعه‌ای دربارهٔ مداخلهٔ غذایی چندجزئیِ ویژهٔ افزایش وضعیت گلوتاتیون وجود ندارد. مداخلهٔ غذاییِ ویژهٔ بهینه‌سازی شاید زمینهٔ پربار پژوهش باشد. شواهد توان مداخلهٔ تغذیه‌ای برای بهبود وضعیت گلوتاتیون نیز نامطمئن است؛ برای روشن شدن دوز و شکل مصرف بهینه و شناسایی زیرگروه‌های دارای بیشترین احتمال پاسخ به مواد مغذی یا غذای مشخص، پژوهش بیشتر لازم است. سرانجام، توان غذای غنی از گلوتاتیون در اثرگذاری بر وضعیت آن، احتمال جالبی است که باید روشن شود.
مطالعهٔ 7: ساخت گلوتاتیون در سلول سرطانی (2020)
کنترل سازوکار ساخت گلوتاتیون در تومور بدخیم کاملاً شناخته نشده است. این مطالعه، ویژگی‌های ساخت و تنظیم آن در سلول توموری را بحث می‌کند.
کاهش گلوتاتیون درون‌سلولی، بر اثر مهار ساخت آن و/یا افزایش ROS، شاید رخداد مشترکی در آغاز هم‌زمان شکل‌های مختلف مرگ برنامه‌ریزی‌شدهٔ تومور باشد. اما، سازوکار کنترل ساخت گلوتاتیون در تومور خوش‌خیم و بدخیم هنوز کاملاً شناخته نشده است. پژوهش بیشتر دربارهٔ تنظیم ساخت آن شاید راه‌های تازه‌ای برای یافتن مهارکنندهٔ انتخابی‌تر و کم‌سمیت‌تر باز کند؛ قابل‌استفاده همراه داروی ضدسرطان برای مهار مؤثر رشد تومور بدخیم.
مطالعهٔ 8: مصرف مکمل غذایی هنگام شیمی‌درمانی و پیامد بقای بیماران سرطان پستانِ کارآزمایی گروه همکاری (2020)
مطالعه بررسی کرد آیا مکمل هنگام شیمی‌درمانی، به‌ویژه آنتی‌اکسیدان، بر پیامد بقا اثری دارد یا نه.
در نتیجه، یافته‌هایی از این توصیه حمایت می‌کنند که مکمل آنتی‌اکسیدان هنگام درمان سرطان مصرف نشود. یافته‌ها در این زمینه نشان می‌دهند هنگام شیمی‌درمانی، مصرف آهن و ویتامین B12 و نیز مکمل آنتی‌اکسیدان، ممکن است خطر عود سرطان پستان و مرگ را افزایش دهد. ناکافی بودن شواهد ایمنی مکمل غذایی یعنی هنوز نمی‌توان قطعی سخن گفت.
نتیجه
شیمی‌درمانی‌ها مولکول‌های سمیِ ویژهٔ نابودی سلول سرطانی‌اند، اما آنتی‌اکسیدان به ترمیم آسیب سلول کمک می‌کند و شاید در این روند مداخله کند؛ نباید بهره‌گیری سلول سرطانی از آن برای ترمیم خود را نادیده گرفت. پس مصرف پر‌دوزِ مکملی مانند گلوتاتیون، شبیه بازی با چاقوی دولبه است. در همهٔ مطالعات بالا، سازوکارهای متعدد و پیچیدهٔ آن هنوز روشن نشده‌اند؛ به‌ویژه اثرش هنگام درمان سرطان معلوم نیست. این، نامناسب بودن مصرف آنتی‌اکسیدانی مانند گلوتاتیون در این دوره را نشان می‌دهد. بنابراین تا فهم کامل اثر آنتی‌اکسیدان بر سرطان، مصرف آن خطر دارد.
منابع
2. Traverso N. و همکاران. (2013, مه 20). Role of Glutathione in Cancer Progression and Chemoresistance. National Center for Biotechnology Information: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ برگرفته شده است
3. Athreya K. و Xavier M. F. (2017, اکتبر 18). Antioxidants in the Treatment of Cancer. National Center for Biotechnology Information: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/ برگرفته شده است
4. Minich D.M. و Brown B.I. (2019, سپتامبر 3). A Review of Dietary (Phyto)Nutrients for Glutathione Support. National Center for Biotechnology Information: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/ برگرفته شده است
5. Edzard E. (2020, نوامبر 26). Are antioxidant supplements good or bad for cancer patients? Edzard Ernst: https://edzardernst.com/ برگرفته شده است
6. Greelee H., Hershman D.L. و Jacobson J.S. (2009, ژوئن). Use of antioxidant supplements during breast cancer treatment: a comprehensive review. National Center for Biotechnology Information: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/ برگرفته شده است
7. Nunes S.C. و Serpa J. (2018, ژوئن 26). Glutathione in Ovarian Cancer: A Double-Edged Sword. National Center for Biotechnology Information: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/ برگرفته شده است
8. Kalinina E.V. و Gavriliuk L.A. (2020, اوت). Glutathione Synthesis in Cancer Cells. National Center for Biotechnology Information: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/ برگرفته شده است
9. Ware M. (2018, مه 29). How can antioxidants benefit our health? Medical News Today: https://www.medicalnewstoday.com/ برگرفته شده است
10. Bansal A. و Simon M.C. (2018, ژوئیه 2). Glutathione metabolism in cancer progression and treatment resistance. National Center for Biotechnology Information: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/ برگرفته شده است
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.